Shukla Yajur Veda — Adhyaya 12, Mantra 1
Rishi: Uncertain without anukramaṇī; Vājasaneyin tradition.
Devata: Agni (with Dyauḥ as generative background).
Chandas: Tr̥ṣṭubh-like diction; requires metrical verification against pada counts.
Samhita Patha (Devanagari)
दृ॒शा॒नो रु॒क्म उ॒र्व्या व्य॑द्यौद् दु॒र्मर्ष॒मायु॑: श्रि॒ये रु॑चा॒नः । अ॒ग्निर॒मृतो॑ अभव॒द्वयो॑भि॒र्यदे॑नं॒ द्यौरज॑नयत्सु॒रेता॑:
Transliteration
dṛśānó rukmá urvyā́ vyàdyauḍ durmárṣam ā́yuḥ śríye rucānáḥ | agnír amṛ́to abhavad váyobhir yád enaṃ dyáur ájanayat surétāḥ
Translation
प्रकट होऊन सुवर्णिम (रुक्म) तो व्यापक (उर्वी) मधून चमकून उठला—श्रीसाठी दीप्त, दुर्मर्ष आयुः (अजेय जीवन) देणारा. अগ্নी आपल्या प्राणबलांनी अमृत (अमर) झाला, जेव्हा सु-रेता (उत्तम बीजधारी) द्यौः ने त्याला जन्म दिला.
Padapatha (Word Analysis)
दृ॒शा॒नः । रु॒क्मः । उ॒र्व्याः । वि । अ॒द्यौ॒त् । दु॒र्मर्ष॑म् । आयुः॑ । श्रि॒ये । रु॒चा॒नः । अ॒ग्निः । अ॒मृतः॑ । अ॒भ॒व॒त् । वयः॑भिः । यत् । ए॒न॒म् । द्यौः । अ॒ज॒न॒य॒त् । सु॒-रेता॑ः ।
Word by Word
दृशानःshining/appearing (as seen)
दृशानः:
Kartā (अग्निः का विशेषणम्)
TypeAdjective/Participle
Rootदृश् (धातु) → दृशान (कृदन्त-प्रातिपदिक) [शानच्]
रुक्मःthe golden one; gold(-like)
रुक्मः:
Kartā (अग्निः/विषयः)
TypeNoun
Rootरुक्म (प्रातिपदिक)
उर्व्याःof the broad earth
उर्व्याः:
Adhikaraṇa/सम्बन्ध (व्यद्यौत्—कस्याः? उर्व्याः)
TypeNoun
Rootउर्वी (प्रातिपदिक)
विapart; forth (intensifier)
वि:
—
TypeIndeclinable
Rootवि (उपसर्ग)
अद्यौत्shone forth
अद्यौत्:
Kartā (अग्निः/रुक्मः)
TypeVerb
Rootद्युत् (धातु) + वि → व्यद्यौत्
दुर्मर्षम्irresistible; hard to withstand
दुर्मर्षम्:
Karma (अभवत्—किम्?)
TypeAdjective
Rootदुर्मर्ष (प्रातिपदिक)
आयुःlife; vital force
आयुः:
Kartā/विशेष्य (दुर्मर्षम्—आयुः)
TypeNoun
Rootआयुस् (प्रातिपदिक)
श्रियेfor prosperity/splendour
श्रिये:
Sampradāna (कस्यै? श्रिये)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक)
रुचानःshining; radiant
रुचानः:
Kartā (अग्निः का विशेषणम्)
TypeAdjective/Participle
Rootरुच् (धातु) → रुचान (कृदन्त-प्रातिपदिक) [शानच्]
अग्निःAgni (fire)
अग्निः:
Kartā
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
अमृतःimmortal
अमृतः:
Kartā-विशेषणम् (अग्निः)
TypeAdjective
Rootअमृत (प्रातिपदिक)
अभवत्became
अभवत्:
— (सम्बन्ध-क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
वयोभिःwith vital powers/strengths
वयोभिः:
Karaṇa (केन? वयोभिः)
TypeNoun
Rootवयस् (प्रातिपदिक)
यत्when/that (relative)
यत्:
—
TypeIndeclinable/Relative
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
एनम्him (this one)
एनम्:
Karma (अजनयत्—कम्?)
TypePronoun
Rootएतद् (सर्वनाम) → एनम्
द्यौःHeaven (Dyaus)
द्यौः:
Kartā (अजनयत्—कः?)
TypeNoun
Rootद्यौ (प्रातिपदिक)
अजनयत्generated; brought forth
अजनयत्:
—
TypeVerb
Rootजन् (धातु) + अ (प्रत्यय) → जनय (णिच्)
सुरेताःof good seed; possessing good generative power
सुरेताः:
Kartā-विशेषणम् (द्यौः)
TypeAdjective
Rootसु-रेतस् (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
A
AgniD
Dyauḥ (Heaven)Ś
Śrī (Prosperity/Auspiciousness)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes