Kālajñāna (Knowledge of Time) and Mṛtyu-cihna (Signs of Death): Śiva’s Instruction to Umā

Verse 1

व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ त्वत्सकाशान्मया मुने । स्त्रीस्वभावः श्रुतः प्रीत्या कालज्ञानं वदस्व मे

व्यास म्हणाले—हे सर्वज्ञ सनत्कुमार, हे मुने, तुमच्याकडून मी आनंदाने स्त्रीस्वभाव ऐकला. आता कृपा करून मला काळाचे ज्ञान सांगावे।

Verse 2

सनत्कुमार उवाच । इदमेव पुराऽपृच्छत्पार्वती परमेश्वरम् । श्रुत्वा नानाकथां दिव्यां प्रसन्ना सुप्रणम्य तम्

सनत्कुमार म्हणाले—हाच विषय पूर्वी पार्वतीने परमेश्वरांना विचारला होता. अनेक दिव्य कथा ऐकून ती प्रसन्न झाली आणि त्यांना उत्तम प्रकारे प्रणाम करून (पुढे विचारू लागली)।

Verse 3

पार्वत्युवाच । भगवंस्त्वत्प्रसादेन ज्ञातं मे सकलं मतम् । यथार्चनं तु ते देव यैर्मंत्रैश्च यथाविधि

पार्वती म्हणाली—हे भगवन्, आपल्या कृपेने मला सर्व उपदेश समजला. आता, हे देव, सांगा—आपली अर्चना यथाविधि कशी करावी, कोणत्या मंत्रांनी आणि कोणत्या विधीने।

Verse 4

अद्यापि संशयस्त्वेकः कालचक्रं प्रति प्रभो । मृत्युचिह्नं यथा देव किं प्रमाणं यथायुषः

हे प्रभो, कालचक्राविषयी अजूनही माझ्या मनात एकच संशय आहे। हे देव, जसे मृत्यूची चिन्हे असतात, तसे नियत आयुष्याचे प्रमाण किंवा निश्चित लक्षण कोणते?

Verse 5

तथा कथय मे नाथ यद्यहं तव वल्लभा । इति पृष्टस्तया देव्या प्रत्युवाच महेश्वरः

“मग हे नाथ, मला सांगा—जर मी खरोखरच तुमची वल्लभा असेन.” असे देवीने विचारताच महेश्वरांनी उत्तर दिले.

Verse 6

ईश्वर उवाच । सत्यं ते कथयिष्यामि शास्त्रं सर्वोत्तमं प्रिये । येन शास्त्रेण देवेशि नरैः कालः प्रबुध्यते

ईश्वर म्हणाले—प्रिये, मी तुला सत्य सांगतो—हे सर्वोत्तम शास्त्र-उपदेश आहे। हे देवेशी, या शास्त्राने मनुष्य काळतत्त्व जाणून जागृत होतात.

Verse 7

अहः पक्षं तथा मासमृतुं चायनवत्सरौ । स्थूलसूक्ष्मगतैश्चिह्नैर्बहिरंतर्गतैस्तथा

दिवस, पक्ष, मास, ऋतु, अयन-गती आणि वर्ष—या रूपांनी काळ ओळखला जातो; तसेच त्याची स्थूल व सूक्ष्म, बाह्य व अंतर्गत अशी चिन्हेही त्याची ओळख करून देतात.

Verse 8

तत्तेहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणु तत्त्वेन सुन्दरि । लोकानामुपकारार्थं वैराग्यार्थमुमेऽधुना

हे सुंदरी, आता मी ते तत्त्व तुला नीट सांगतो; तत्त्वाने ऐक. हे उमे, लोकांच्या उपकारासाठी आणि वैराग्य जागवण्यासाठी मी हे आता सांगत आहे.

Verse 9

अकस्मात्पांडुरं देहमूर्द्ध्वरागं समंततः । तदा मृत्युं विजानीयात्षण्मासाभ्यन्तरे प्रिये

प्रिये, जर कोणाचे शरीर अचानक पांढुरके होऊन अस्वाभाविक ऊर्ध्ववर्णता सर्वत्र पसरू लागली, तर सहा महिन्यांच्या आत मृत्यू जवळ आला असे जाणावे।

Verse 10

मुखं कर्णौ तथा चक्षुर्जिह्वास्तम्भो यदा भवेत् । तदा मृत्युं विजानीयात्षण्मासाभ्यन्तरे प्रिये

प्रिये, जेव्हा मुख, कान, डोळे आणि जीभ यांत जडत्व येते किंवा कार्यशक्ती नष्ट होते, तेव्हा सहा महिन्यांच्या आत मृत्यू जवळ आहे असे जाणावे।

Verse 11

रौरवानुगतं भद्र ध्वनिं नाकर्णयेद्द्रुतम् । षण्मासाभ्यंतरे मृत्युर्ज्ञातव्यः कालवेदिभिः

हे भद्र, जर कोणाला अचानक रौरवयुक्त भयंकर ध्वनी ऐकू येऊ लागला, तर काळाची लक्षणे जाणणाऱ्यांनी सहा महिन्यांच्या आत मृत्यू होईल असे जाणावे।

Verse 12

रविसोमाग्निसंयोगाद्यदोद्योतं न पश्यति । कृष्णं सर्वं समस्तं च षण्मासं जीवितं तथा

जेव्हा सूर्य-चंद्र-अग्नीच्या अशुभ संयोगामुळे अपेक्षित तेज दिसत नाही आणि सर्व काही पूर्णतः काळे भासते, तेव्हा अशा स्थितीत आयुष्यही केवळ सहा महिन्यांचेच उरते असे म्हटले आहे।

Verse 13

वामहस्तो यदा देवि सप्ताहं स्पंदते प्रिये । जीवितं तु तदा तस्य मासमेकं न संशयः

हे देवि, प्रिये! जेव्हा कोणाचा डावा हात सात दिवस सतत थरथरत राहतो, तेव्हा—हे प्रिये—त्याचे आयुष्य फक्त एक महिना उरते; यात संशय नाही।

Verse 14

उन्मीलयति गात्राणि तालुकं शुष्यते यदा । जीवितं तु तदा तस्य मासमेकं न संशयः

जेव्हा त्याचे अवयव व्याकुळ होऊन ताणले/फाकले जातात आणि तालू कोरडे पडते, तेव्हा त्याचे आयुष्य फक्त एक महिना उरते; यात संशय नाही।

Verse 15

नासा तु स्रवते यस्य त्रिदोषे पक्षजीवितम् । वक्त्रं कंठं च शुष्येत षण्मासांते गतायुषः

ज्याची नाक त्रिदोष-विकारामुळे वाहू लागते, त्याचे उरलेले आयुष्य पंधरवडा असे सांगितले आहे. आणि जर तोंड व घसा कोरडे पडले, तर सहा महिन्यांच्या अखेरीस त्याची आयुष्यरेखा संपते असे समजावे।

Verse 16

स्थूलजिह्वा भवेद्यस्य द्विजाः क्लिद्यंति भामिनि । षण्मासाज्जायते मृत्युश्चिह्नैस्तैरुपलक्षयेत्

हे भामिनि! ज्याची जीभ जाड होते आणि द्विज (विद्वान ब्राह्मण) शिथिल व क्षीण भासतात, त्याचा मृत्यू सहा महिन्यांत येतो; या चिन्हांनी ते ओळखावे।

Verse 17

अंबुतैलघृतस्थं तु दर्पणे वरवर्णिनि । न पश्यति यदात्मानं विकृतं पलमेव च

हे वरवर्णिनी! आरशावर पाणी, तेल किंवा तूप लागले असता मनुष्याला आपले प्रतिबिंब नीट दिसत नाही; फक्त विकृत व क्षणिक रूपच दिसते.

Verse 18

षण्मासायुस्स विज्ञेयः कालचक्रं विजानता । अन्यच्च शृणु देवेशि येन मृत्युर्विबुद्ध्यते

जो कालचक्र जाणतो, त्याने (येथे सांगितलेले) आयुष्य सहा महिने आहे असे जाणावे. आणि हे देवेशि, आणखी ऐक—ज्यामुळे मृत्यूचे सत्य स्पष्ट कळते.

Verse 19

शिरोहीनां यदा छायां स्वकीयामुपलक्षयेत् । अथवा छायया हीनं मासमेकं न जीवति

जेव्हा कोणी आपलीच छाया शिरोहीन दिसते असे पाहतो, किंवा छायाच नाहीशी होते, तेव्हा तो एक महिनाही जगत नाही।

Verse 20

आंगिकानि मयोक्तानि मृत्युचिह्नानि पार्वति । बाह्यस्थानि ब्रुवे भद्रे चिह्नानि शृणु सांप्रतम्

हे पार्वती, देहातील मृत्यूची चिन्हे मी सांगितली आहेत। आता, हे भद्रे, बाह्य चिन्हे सांगतो—ही लक्षणे आत्ता ऐक।

Verse 21

रश्मिहीनं यदा देवि भवेत्सोमार्कमण्डलम् । दृश्यते पाटलाकारं मासार्दे्धेन विपद्यते

हे देवि, जेव्हा चंद्र किंवा सूर्य-मंडळ किरणरहित होऊन फिकट लालसर दिसते, ते अमंगल आहे—अर्ध्या महिन्यात विपत्ती येते।

Verse 22

अरुंधती महायानमिंदुलक्षणवर्जितम् । अदृष्टतारको योऽसौ मासमेकं स जीवति

जो अरुंधती नावाचे महान दिव्य-चिन्ह पाहतो—जे चंद्रलक्षणरहित असून ज्यात तारे दिसत नाहीत—तो आणखी एक महिना जगतो।

Verse 23

दृष्टे ग्रहे च दिङ्मोहः षण्मासाज्जायते ध्रुवम् । उतथ्यं न ध्रुवं पश्येद्यदि वा रविमण्डलम्

अशुभ रीतीने ग्रह दिसला तर निश्चयाने सहा महिने दिशाभ्रम होतो. ध्रुवतारा पाहू नये आणि रविमंडळाकडेही दृष्टि करू नये.

Verse 24

रात्रौ धनुर्यदापश्येन्मध्याह्ने चोल्कपातनम् । वेष्ट्यते गृध्रकाकैश्च षण्मासायुर्न संशयः

रात्री इंद्रधनुष्य दिसले, किंवा मध्यान्ही उल्का पडताना दिसली, आणि गिधाडे-कावळे वेढून राहिले, तर आयुष्य सहा महिनेच उरते—संशय नाही.

Verse 25

ऋषयस्स्वर्गपंथाश्च दृश्यंते नैव चाम्बरे । षण्मासायुर्विजनीयात्पुरुषैः कालवेदिभिः

आकाशात ना ऋषी दिसतात, ना स्वर्गाचा मार्ग. म्हणून काळ जाणणाऱ्या पुरुषांनी जाणावे की आयुष्य केवळ सहा महिने आहे.

Verse 26

अकस्माद्राहुणा ग्रस्तं सूर्यं वा सोममेव च । दिक्चक्रं भ्रांतवत्पश्येत्षण्मासान्म्रियते स्फुटम्

जर अचानक सूर्य किंवा चंद्र राहूने ग्रासल्यासारखा दिसला, आणि दिशांचे चक्र भ्रमितपणे फिरताना भासले, तर तो स्पष्टपणे सहा महिन्यांत मरतो.

Verse 27

नीलाभिर्मक्षिकाभिश्च ह्यकस्माद्वेष्ट्यते पुमान् । मासमेकं हि तस्यायुर्ज्ञातव्यं परमार्थतः

एखाद्या पुरुषाला जर अचानक निळ्या माशांनी वेढले, तर परम सत्याने जाणावे—त्याचे उरलेले आयुष्य केवळ एक महिना आहे।

Verse 28

गृध्रः काकः कपोतश्च शिरश्चाक्रम्य तिष्ठति । शीघ्रं तु म्रियते जंतुर्मासैकेन न संशयः

गिधाड, कावळा किंवा कबूतर जर डोक्यावर पाऊल ठेवून उभा राहिला, तर तो प्राणी लवकर मरतो—एका महिन्यात, यात संशय नाही।

Verse 29

एवं चारिष्टभेदस्तु बाह्यस्थः समुदाहृतः । मानुषाणां हितार्थाय संक्षेपेण वदाम्यहम्

अशा प्रकारे बाह्य स्वरूपातील अरिष्ट-भेद (अशुभ लक्षणे) सांगितले. मनुष्यांच्या हितासाठी मी ते संक्षेपाने सांगतो.

Verse 30

हस्तयोरुभयोर्देवि यथा कालं विजानते । वामदक्षिणयोर्मध्ये प्रत्यक्षं चेत्युदाहृतम्

हे देवी, जसे दोन्ही हात पाहून काळ ओळखता येतो, तसेच डावा व उजवा यांच्या मध्ये जे प्रत्यक्ष दिसते, त्यालाच ‘प्रत्यक्ष’ असे म्हटले आहे।

Verse 31

एवं पक्षौ स्थितौ द्वौ तु समासात्सुरसुंदरि । शुचिर्भूत्वा स्मरन्देवं सुस्नातस्संयतेन्द्रियः

अशा प्रकारे, हे सुरसुंदरी, यथाकाळ दोन्ही पक्ष संपल्यावर तो शुद्ध झाला, उत्तम स्नान केले, इंद्रिये संयमित केली आणि देवाचे स्मरण करीत त्याच्यातच तल्लीन राहिला।

Verse 32

हस्तौ प्रक्षाल्य दुग्धेनालक्तकेन विमर्दयेत् । गंधैः पुष्पैः करौ कृत्वा मृगयेच्च शुभाशुभम्

दुधाने हात धुऊन, अलक्तक (लाख-रंग) लावून मर्दन करावे; मग गंध व पुष्पांनी हात सजवून शुभ-अशुभ लक्षणांची परीक्षा करावी।

Verse 33

कनिष्ठामादितः कृत्वा यावदंगुष्ठकं प्रिये । पर्वत्रयक्रमेणैव हस्तयोरुभयोरपि

हे प्रिये, करंगळीपासून आरंभ करून अंगठ्यापर्यंत, तीन-तीन पर्वांच्या (सांध्यांच्या) क्रमाने—दोन्ही हातांत—गणना करावी।

Verse 34

प्रतिपदादिविन्यस्य तिथिं प्रतिपदादितः । संपुटाकारहस्तौ तु पूर्वदिङ्मुखसंस्थितः

प्रतिपदेपासून तिथीचा विन्यास करून, प्रतिपदेपासूनच आरंभ करावा। हात ‘संपुट’ मुद्रेत ठेवून, पूर्व दिशेकडे मुख करून बसावे।

Verse 35

स्मरेन्नवात्मकं मंत्रं यावदष्टोत्तरं शतम् । निरीक्षयेत्ततो हस्तौ प्रतिपर्वणि यत्नतः

नवाक्षरी मंत्राचे मनोमन स्मरण एकशे आठ वेळा करावे। नंतर दोन्ही हात प्रत्येक पर्वावर (सांध्यावर) यत्नपूर्वक पाहावेत।

Verse 36

तस्मिन्पर्वणि सा रेखा दृश्यते भृंगसन्निभा । तत्तिथौ हि मृतिर्ज्ञेया कृष्णे शुक्ले तथा प्रिये

त्या पर्वावर (संधीवर) भुंग्यासारखी ती रेषा दिसते। हे प्रिये, त्या तिथीलाच मृत्यूचे लक्षण जाणावे—कृष्णपक्ष असो वा शुक्लपक्ष।

Verse 37

अधुना नादजं वक्ष्ये संक्षेपात्काललक्षणम् । गमागमं विदित्वा तु कर्म कुर्याञ्छृणु प्रिये

आता नादापासून उत्पन्न होणारी काळाची लक्षणे मी संक्षेपाने सांगतो। त्याचे गमन-आगमन जाणून मग कर्म करावे—हे प्रिये, ऐक।

Verse 38

आत्मविज्ञानं सुश्रोणि चारं ज्ञात्वा तु यत्नतः । क्षणं त्रुटिर्लवं चैव निमेषं काष्ठकालिकम्

हे सुश्रोणि! आत्मविज्ञानाचा खरा प्रवाह यत्नपूर्वक जाणून, क्षण, त्रुटी, लव, निमेष आणि काष्ठ इत्यादी काळमापेही समजून घ्यावीत।

Verse 39

मुहूर्तकं त्वहोरात्रं पक्षमासर्तुवत्सरम् । अब्दं युगं तथा कल्पं महाकल्पं तथैव च

(काळाची गणना) मुहूर्त, अहोरात्र, पक्ष, मास, ऋतु व वर्ष अशी होते; तसेच अब्द, युग, कल्प आणि महाकल्पही सांगितले आहेत।

Verse 40

एवं स हरते कालः परिपाट्या सदाशिवः । वामदक्षिणमध्ये तु पथि त्रयमिदं स्मृतम्

अशा रीतीने परिपाटीने सदाशिव काळाला पुढे नेतात; आणि मार्गात वाम, दक्षिण व मध्य—ही त्रिविध गती स्मरणात सांगितली आहे।

Verse 41

दिनानि पंच चारभ्य पंचविंशद्दिनावधि । वामाचारगतौ नादः प्रमाणं कथितं तव

पाचव्या दिवसापासून पंचविसाव्या दिवसापर्यंत, साधनेत वामाचार-गतिने चालल्यास जो नाद प्रकटतो, तोच तुझ्यास प्रगतीचे प्रमाण व माप सांगितले आहे।

Verse 42

भूतरंध्रदिशश्चैव ध्वजश्च वरवर्णिनि । वामचारगतौ नादः प्रमाणं कालवेदिनः

हे वरवर्णिनी, भूत-रंध्रांनी सूचित दिशा, ध्वजाचे चिन्ह, आणि वाममार्गाने चालताना उठणारा नाद—हे सर्व काळाचे विधान जाणणाऱ्यांसाठी प्रमाण मानले जाते।

Verse 43

ऋतोर्विकारभूताश्च गुणास्तत्रैव भामिनि । प्रमाणं दक्षिणं प्रोक्तं ज्ञातव्यं प्राणवेदिभिः

हे भामिनी, ऋतूंच्या विकारातून उत्पन्न झालेले गुण तेथेच असतात. दक्षिण बाजूला प्रमाण म्हटले आहे; प्राणविद्या जाणणाऱ्यांनी ते जाणावे।

Verse 44

भूतसंख्या यदा प्राणान्वहंते च इडादयः । वर्षस्याभ्यंतरे तस्य जीवितं हि न संशयः

जेव्हा इडा इत्यादी नाड्यांत वाहणारे प्राण ‘भूत-संख्या’ने दर्शविलेल्या मापापर्यंतच जातात, तेव्हा निःसंशय त्याचे आयुष्य वर्षाच्या आत संपते।

Verse 45

दशघस्रप्रवाहेण ह्यब्दमानं स जीवति । पंचदशप्रवाहेण ह्यब्दमेकं गतायुषम्

दहा प्रवाहांच्या मापाने तो एक वर्ष जगतो; पण पंधरा प्रवाहांच्या मापाने एक वर्ष जणू आधीच निघून जाते—आयुष्य क्षीण होते।

Verse 46

विंशद्दिनप्रवाहेण षण्मासं लक्षयेत्तदा । पंचविंशद्दिनमितं वहते वामनाडिका

वीस दिवसांच्या प्रवाह-मानाने तेव्हा त्यास सहा मास असे गणावे. वाम-नाडिका पंचवीस दिवसांचे परिमाण वहाते—असे सांगितले आहे.

Verse 47

जीवितं तु तदा तस्य त्रिमासं हि गतायुषः । षड्विंशद्दिनमानेन मासद्वयमुदाहृतम्

तेव्हा ज्याची आयुष्यरेषा संपत आली होती, त्याचे उरलेले जीवन तीन महिने असे सांगितले; आणि महिना छब्बीस दिवसांचा धरल्यास ते दोन महिन्यांइतके ठरते असे उदाहृत झाले।

Verse 48

सप्तविंशद्दिनमितं वहतेत्यतिविश्रमा । मासमेकं समाख्यातं जीवितं वामगोचरे

सत्तावीस दिवसांच्या मोजलेल्या काळापर्यंत ते वहन केल्याने ती अत्यंत थकते. वामगोचर (डाव्या गती) मध्ये जीवनकाल एक महिना असे सांगितले आहे।

Verse 49

एतत्प्रमाणं विज्ञेयं वामवायुप्रमाणतः । सव्येतरे दिनान्येव चत्वारश्चानुपूर्वशः

हे प्रमाण वामवायूच्या मानानुसार जाणावे. सव्य (उजवा) आणि इतर (वाम) पक्षातील दिवस अनुक्रमे चार-चार असतात।

Verse 50

चतुस्स्थाने स्थिता देवि षोडशैताः प्रकीर्तिताः । तेषां प्रमाणं वक्ष्यामि साम्प्रतं हि यथार्थतः

हे देवी, चार स्थानांत प्रतिष्ठित अशी ही सोळा तत्त्वे सांगितली आहेत। आता त्यांचे यथार्थ प्रमाण व मान मी नेमकेपणाने सांगतो।

Verse 51

षड्दिनान्यादितः कृत्वा संख्यायाश्च यथाविधि । एतदंतर्गते चैव वामरंध्रे प्रकाशितम्

प्रथमापासून सहा दिवस विधिपूर्वक संख्या-गणना केल्यावर, ही साधना अंतःस्थ झाल्यावर ती वाम-रंध्रात प्रकट होते.

Verse 52

षड्दिनानि यदा रूढं द्विवर्षं च स जीवति । मासानष्टौ विजानीयाद्दिनान्यष्ट च तानि तु

जेव्हा ते सहा दिवसांपर्यंत दृढ होते, तेव्हा तो दोन वर्षे जगतो। ते आठ महिने असे जाणावे, आणि तीच आठ दिवसही समजावीत.

Verse 53

प्राणः सप्तदशे चैव विद्धि वर्षं न संशयः । सप्तमासान्विजानीयाद्दिनैः षड्भिर्न संशयः

संशय न ठेवता जाण—सतरा प्राण हे एक वर्ष मानले जातात. तसेच संशय न ठेवता जाण—सात महिने हे सहा दिवसांइतके गणले जातात.

Verse 54

अष्टघस्रप्रभेदेन द्विवर्षं हि स जीवति । चतुर्मासा हि विज्ञेयाश्चतुर्विंशद्दिनावधिः

‘अष्टघस्र’ या विभागानुसार तो निश्चयच दोन वर्षे जगतो. जाणावे—चार महिने (प्रत्येकी) चोवीस दिवसांच्या अवधीत गणले जातात.

Verse 55

यदा नवदिनं प्राणा वहंत्येव त्रिमासकम् । मासद्वयं च द्वे मासे दिना द्वादश कीर्तिताः

जेव्हा प्राण नऊ दिवस धारण होतात, तेव्हा ते त्रिमाससम मानले जाते; आणि जेव्हा प्राण दोन महिने धारण होतात, तेव्हा ते बारा दिवसांच्या समतुल्य असे कथिले जाते।

Verse 56

पूर्ववत्कथिता ये तु कालं तेषां तु पूर्वकम् । अवांतरदिना ये तु तेन मासेन कथ्यते

पूर्वी सांगितलेले कालविभाग येथेही त्याच पूर्वक्रमाने समजावेत; आणि जे अवांतर (मधले/अधिक) दिवसांनी मोजले जातात, ते त्या त्याच मासाखालीच कथन व गणना करावेत।

Verse 57

एकादश प्रवाहेण वर्षमेकं स जीवति । मासा नव तथा प्रोक्ता दिनान्यष्टमितान्यपि

अकरा प्रवाहाने तो एक वर्ष जगतो; तसेच (हा माप) नऊ महिने आणि त्याचप्रमाणे आठ दिवस असेही सांगितले आहे।

Verse 58

द्वादशेन प्रवाहेण वर्षमेकं स जीवति । मासान् सप्त विजानीयात्षड्घस्रांश्चाप्युदाहरेत्

द्वादश प्रवाहाने तो एक वर्ष जगतो. पुढे जाणावे की हे सात मास असे मानतात, आणि गणनेत यास सहा हजार असेही म्हणतात.

Verse 59

नाडी यदा च वहति त्रयोदशदिनावधि । सम्वत्सरं भवेत्तस्य चतुर्मासाः प्रकीर्तिताः

नाडीचा प्रवाह जेव्हा तेरा दिवसांपर्यंत चालतो, तेव्हा तोच त्याचा ‘संवत्सर’ म्हणतात; आणि त्याचे चार मास (चातुर्मास्य) असेच सांगितले आहेत।

Verse 60

चतुर्विशद्दिनं शेषं जीवितं च न संशयः । प्राणवाहा यदा वामे चतुर्द्दशदिनानि तु

निःसंशय केवळ वीस दिवसांचे आयुष्य शिल्लक राहते; आणि जेव्हा प्राणप्रवाह वाम नाडीत चालतो, तेव्हा तो चौदा दिवस (शेष) दर्शवितो।

Verse 61

सम्वत्सरं भवेत्तस्य मासाः षट् च प्रकीर्तिताः । चतुर्विंशद्दिनान्येव जीवितं च न संशयः

त्याच्यासाठी ‘संवत्सर’ फक्त सहा महिन्यांचा होतो; आणि त्याचे आयुष्य केवळ चोवीस दिवस असे सांगितले आहे—यात संशय नाही।

Verse 62

पंचदशप्रवाहेण नव मासान्स जीवति । चतुर्विशद्दिनान्येव कथितं कालवेदिभिः

पंधरा प्रवाह-मानाने तो नऊ महिने जगतो; आणि उरलेला काळ नेमका चोवीस दिवसच—असे कालवेत्त्यांनी सांगितले आहे।

Verse 63

षोडशाहप्रवाहेण दशमासान्स जीवति । चतुर्विशद्दिनाधिक्यं कथितं कालवेदिभिः

षोडशाह-प्रवाहानुसार तो दहा महिने जगतो; आणि कालवेत्त्यांनी चोवीस दिवसांची अधिकताही सांगितली आहे।

Verse 64

सप्तदशप्रवाहेण नवमासैर्गतायुषम् । अष्टादशदिनान्यत्र कथितं साधकेश्वरि

हे साधकांची ईश्वरी! सतराप्रवाहांनी आयुष्य नऊ मासांपर्यंत चालते असे येथे सांगितले आहे; तसेच येथे अठरा दिवसही कथिले आहेत।

Verse 65

वामचारं यदा देवि ह्यष्टादशदिनावधिः । जीवितं चाष्टमासं तु घस्रा द्वादश कीर्तिताः

हे देवी! वामाचाराचे अनुष्ठान केल्यास त्याची अवधि अठरा दिवस सांगितली आहे. जीवनधारणाचा काळ आठ मास, आणि ‘घस्रा’ दिवस बारा असे कीर्तित आहेत।

Verse 66

चतुर्विंशद्दिनान्यत्र निश्चयेनावधारय । प्राणवाहो यदा देवि त्रयोविंशद्दिनावधिः

हे देवी! येथे निश्चयाने जाण—चक्र चोवीस दिवसांचे आहे; आणि प्राण-वाहाचा विचार केल्यास, हे देवी, त्याची अवधि तेवीस दिवसांपर्यंत आहे।

Verse 67

चत्वारः कथिता मासाः षड्दिनानि तथोत्तरे । चतुर्विंशप्रवाहेण त्रीन्मासांश्च स जीवति

चार मास सांगितले आहेत, आणि त्यानंतर सहा दिवस. चोवीस प्रवाहांच्या अखंडतेने तो पुढे तीन मासही जगतो।

Verse 68

दिनान्यत्र दशाष्टौ च संहरंत्येव चारतः । अवांतरदिने यस्तु संक्षेपात्ते प्रकीर्तितः

येथे योग्य क्रमाने दिवसांची अवधि देखील—दहा व आठ—यथाविधी संकुचित केली जाते. परंतु जो मधला दिवस आहे, तो तुला केवळ संक्षेपाने सांगितला आहे.

Verse 69

वामचारः समाख्यातो दक्षिणं शृणु सांप्रतम् । अष्टाविंशप्रवाहेण तिथिमानेन जीवति

वामचार सांगितला. आता याच वेळी दक्षिणाचार ऐक. तो अठ्ठावीसच्या प्रवाहाने चालतो आणि तिथीमानाने नियत राहतो.

Verse 70

प्रवाहेण दशाहेन तत्संस्थेन विपद्यते । त्रिंशद्धस्रप्रवाहेन पञ्चाहेन विपद्यते

निरंतर प्रवाहाने, त्या अवस्थेत राहिल्यास, ते दहा दिवसांत नष्ट होते; आणि तीस हजारच्या प्रवाहाने ते पाच दिवसांत नष्ट होते.

Verse 71

एकत्रिंशद्यदा देवि वहते च निरंतरम् । दिनत्रयं तदा तस्य जीवितं हि न संशयः

हे देवि, जेव्हा ते एकतीस (एककांनी) अखंड वाहते, तेव्हा त्याचे आयुष्य फक्त तीन दिवस उरते—यात संशय नाही.

Verse 72

द्वात्रिंशत्प्राणसंख्या च यदा हि वहते रविः । तदा तु जीवितं तस्य द्विदिनं हि न संशयः

जेव्हा रवी द्वात्रिंशत् प्राणसंख्या वहन करतो, तेव्हा त्याचे जीवन फक्त दोन दिवस उरते—यात संशय नाही.

Verse 73

दक्षिणः कथितः प्राणो मध्यस्थं कथयामि ते । एकभागगतो वायुप्रवाहो मुखमण्डले

उजव्या बाजूचा प्रवाह ‘प्राण’ म्हणून सांगितला आहे. आता मी तुला मध्यस्थ प्रवाह सांगतो—मुखमंडलात वायूचा प्रवाह एकाच धारेने चालतो.

Verse 74

धावमानप्रवाहेण दिनमेकं स जीवति । चक्रमे तत्परासोर्हि पुराविद्भिरुदाहृतम्

वेगवान प्रवाहाने ओढला जाऊन तो फक्त एक दिवसच जगतो. जिथे आयुष्य छाटले जाते, ती अवस्था प्राचीन मुनिंनी ‘चक्र’प्रवेश असे सांगितली आहे.

Verse 75

एतत्ते कथितं देवि कालचक्रं गतायुषः । लोकानां च हितार्थाय किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

हे देवी, आयुष्याच्या अंताकडे नेणारे हे कालचक्र मी तुला सांगितले. लोकांच्या हितासाठीही मी हे कथन केले आहे. आता तुला आणखी काय ऐकायचे आहे?