Strī-svabhāva-kathanam: Nārada–Pañcacūḍā-saṃvāda (Discourse on Dispassion via the Nārada–Pañcacūḍā Dialogue)
या अध्यायात व्यास पञ्चचूडा-संबंधी पूर्वीच्या नीतिसूचक, सावध करणाऱ्या उपदेशाचा संक्षेप विचारतात. सनत्कुमार ‘स्त्रीस्वभाव’ या विषयाचे निरूपण केवळ श्रवणाने तीव्र वैराग्य उत्पन्न व्हावे म्हणून आरंभतात. पुढे प्राचीन इतिवृत्त येते—देवर्षी नारद लोकांत भ्रमण करताना अप्सरा पञ्चचूडेला भेटतात व संशय-निवारणासाठी प्रश्न करतात. पञ्चचूडा प्रथम पात्रता व प्रयोजन तपासून उत्तर देण्याची अट घालते; नारद सांगतात की ते तिला कोणत्याही अनुचित हेतूसाठी वापरणार नाहीत, तर विवेकासाठी वर्तन-प्रवृत्तींचे ज्ञान हवे आहे. सनत्कुमार स्पष्ट करतात की हा उपदेश आसक्तीचे निदान, मोक्षार्थींना विषयांच्या गुंत्यातून सावध करणे, आणि कामापासून मुक्तीकडे वळण्यासाठी ‘अप्रमाद’ व जागरूकता आवश्यक आहे हे ठसवतो.
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । कुत्सितं योषिदर्थं यत्संप्रोक्तं पंचचूडया । तन्मे ब्रूहि समासेन यदि तुष्टोऽसि मे मुने
व्यास म्हणाले—हे मुने, आपण माझ्यावर प्रसन्न असाल तर स्त्रीसंबंधी त्या निंद्य विषयाबद्दल पंचचूडाने जे सांगितले ते मला संक्षेपाने सांगा।
Verse 2
सनत्कुमार उवाच । स्त्रीणां स्वभावं वक्ष्यामि शृणु विप्र यथातथम् । यस्य श्रवणमात्रेण भवेद्वैराग्यमुत्तमम्
सनत्कुमार म्हणाले—हे विप्रा, स्त्रियांचा स्वभाव जसा आहे तसाच मी सांगतो; ऐक. हे केवळ ऐकल्यानेच उत्तम वैराग्य उत्पन्न होते।
Verse 3
स्त्रियो मूलं हि दोषाणां लघुचित्ताः सदा मुने । तदासक्तिर्न कर्तव्या मोक्षेप्सुभिरतन्द्रितैः
हे मुने, स्त्रिया सदा चंचलचित्त असल्याने अनेक दोषांचे मूळ म्हणतात; म्हणून जे जागरूक मोक्षेच्छुक आहेत त्यांनी त्यांच्यात आसक्ती करू नये।
Verse 4
अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । नारदस्य च संवादं पुंश्चल्या पंचचूडया
येथेही मी एक प्राचीन इतिहासनिदर्शक कथा सांगतो—नारद आणि वेश्या पंचचूडाचा संवाद।
Verse 5
लोकान्परिचरन्धीमान्देवर्षिर्नारदः पुरा । ददर्शाप्सरसं बालां पंचचूडामनुत्तमाम्
एकदा धीमान देवर्षी नारद लोकांत संचार करीत असता पञ्चचूडा नावाची अनुपम तरुणी अप्सरा त्यांना दिसली।
Verse 6
पप्रच्छाप्सरसं सुभ्रूं नारदो मुनिसत्तमः । संशयो हृदि मे कश्चित्तन्मे ब्रूहि सुमध्यमे
मुनिश्रेष्ठ नारदांनी त्या सुंदर भुवयांच्या अप्सरेला विचारले—“माझ्या हृदयात एक संशय उत्पन्न झाला आहे; हे सुमध्यमे, त्याचे सत्य मला सांग।”
Verse 7
एवमुक्ता तु सा विप्रं प्रत्युवाच वराप्सरा । विषये सति वक्ष्यामि समर्थां मन्यसेऽथ माम्
असे म्हटल्यावर त्या श्रेष्ठ अप्सरेने त्या विप्राला उत्तर दिले—“विषय सांगण्यास योग्य असेल तर मी सांगेन; तुम्ही मला समर्थ मानाल तर।”
Verse 8
नारद उवाच । न त्वामविषये भद्रे नियोक्ष्यामि कथंचन । स्त्रीणां स्वभावमिच्छामि त्वत्तः श्रोतुं सुमध्यमे
नारद म्हणाले—“हे भद्रे, मी तुला कधीही अनुचित विषयात गुंतवणार नाही। हे सुमध्यमे, स्त्रियांचा स्वभाव मी तुझ्याकडून ऐकू इच्छितो।”
Verse 9
सनत्कुमार उवाच । एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य देवर्षेरप्सरोत्तमा । प्रत्युवाच मुनीशं तं देवर्षिं मुनिसत्तमम्
सनत्कुमार म्हणाले—त्या देवर्षीचे वचन ऐकून ती श्रेष्ठ अप्सरा त्या मुनीश्वर, देवर्षी, मुनिसत्तमास प्रत्युत्तर देऊ लागली।
Verse 10
पंचचूडोवाच । मुने शृणु न शक्या स्त्री सती वै निंदितुं स्त्रिया । विदितास्ते स्त्रियो याश्च यादृश्यश्च स्वभावतः
पंचचूडा म्हणाली—हे मुने, ऐका; स्त्रीने सती स्त्रीची निंदा करणे योग्य नाही. स्त्रियांचा स्वभाव जसा असतो, तो तुला विदित आहे।
Verse 11
न मामर्हसि देवर्षे नियोक्तुं प्रश्नमीदृशम् । इत्युक्त्वा साऽभवत्तूष्णीं पंचचूडाप्सरोवरा
अप्सरांमध्ये श्रेष्ठ पञ्चचूडा म्हणाली—“हे देवर्षी, असा प्रश्न मला लादणे तुम्हाला योग्य नाही।” असे बोलून ती मौन झाली.
Verse 12
अथ देवर्षिवर्यो हि श्रुत्वा तद्वाक्यमुत्तमम् । प्रत्युवाच पुनस्तां वै लोकानां हितकाम्यया
मग देवर्षींमध्ये श्रेष्ठाने ते उत्तम वचन ऐकून, लोकांच्या हिताची इच्छा धरून, तिला पुन्हा उत्तर दिले.
Verse 13
नारद उवाच । मृषावादे भवेद्दोषस्सत्ये दोषो न विद्यते । इति जानीहि सत्यं त्वं वदातस्तत्सुमध्यमे
नारद म्हणाले—“खोटे बोलण्यात नक्कीच दोष होतो; सत्य बोलण्यात दोष नसतो. म्हणून हे नीट जाणून सत्यच सांग, हे सुमध्यमे।”
Verse 14
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्ता सा कृतमती रभसा चारुहासिनी । स्त्रीदोषाञ्शाश्वतान्सत्यान्भाषितुं संप्रचक्रमे
सनत्कुमार म्हणाले—असे संबोधिल्यावर ती दृढनिश्चयी, तत्पर आणि मधुर हास्ययुक्त होऊन, स्त्रियांमध्ये शाश्वत व सत्य मानले जाणारे दोष सांगू लागली।
Verse 15
पञ्चचूडोवाच । कुलीना नाथवंत्यश्च रूपवंत्यश्च योषितः । मर्यादासु न तिष्ठंति स दोषः स्त्रीषु नारद
पञ्चचूड म्हणाले—हे नारद! कुलीन, पतीच्या आश्रयाखाली असलेल्या आणि रूपवती स्त्रियाही मर्यादेत टिकत नाहीत; हा दोष स्त्रियांमध्ये आढळतो।
Verse 16
न स्त्रीभ्यः किंचिदन्यद्वै पापीयस्तरमस्ति हि । स्त्रियो मूलं हि पापानां तथा त्वमपि वेत्थ ह
खरेच (असंयमित आसक्तीच्या अर्थाने) स्त्रियांपेक्षा अधिक पापकारक काही नाही; कारण स्त्रिया पापांचे मूळ म्हणतात—हे तूही जाणतोस.
Verse 17
समाज्ञातानर्थवतः प्रतिरूपान् यथेप्सितान् । यतीनन्तरमासाद्य नालं नार्य्यः प्रतीक्षितुम्
इच्छित गुणांना अनुरूप, योग्य व मान्य पुरुष ओळखून, आणि नंतर यती उपलब्ध न होणे वा विलंब होणे यामुळे, त्या स्त्रिया अधिक काळ थांबू शकल्या नाहीत।
Verse 18
असद्धर्मस्त्वयं स्त्रीणामस्माकं भवति प्रभो । पापीयसो नरान् यद्वै लज्जां त्यक्त्वा भजामहे
हे प्रभो, आमच्या—स्त्रियांच्या—बाबतीत हा खरोखर अधर्माचा मार्ग ठरतो की आम्ही लज्जा टाकून पापी आचरणाच्या पुरुषांचा संग करतो।
Verse 19
स्त्रियं च यः प्रार्थयते सन्निकर्षं च गच्छति । ईषच्च कुरुते सेवां तमेवेच्छति योषितः
जो पुरुष स्त्रीची विनवणी करतो, तिच्या जवळ जातो आणि थोडीशीही सेवा करतो—त्या स्त्रीला तोच पुरुष प्रिय वाटतो।
Verse 20
अनर्थित्वान्मनुष्याणां भयात्पतिजनस्य च । मर्यादायाममर्यादाः स्त्रियस्तिष्ठंति भर्तृषु
लोकांच्या उपद्रवामुळे आणि पतीच्या आप्तजनांच्या भीतीने, स्वभावतः मर्यादाहीन असलेल्या स्त्रियाही पतीच्या आश्रयात मर्यादेत राहतात।
Verse 21
नासां कश्चिदमान्योऽस्ति नासां वयसि निश्चयः । सुरूपं वा कुरूपं वा पुमांसमुपभुंजते
त्यांच्यात कोणताही पुरुष तुच्छ मानला जात नाही आणि वयाबाबत ठरलेला नियम नाही; देखणा असो वा कुरूप, त्या भोगासाठी पुरुष स्वीकारतात।
Verse 22
न भयादथ वाक्रोशान्नार्थहेतोः कथंचन । न ज्ञातिकुलसम्बन्धास्त्रियस्तिष्ठंति भर्तृषु
स्त्रिया ना भीतीने, ना ओरड-धमकीने, ना कोणत्याही प्रकारे धनाच्या हेतूने, आणि ना फक्त नातेसंबंध व कुलबंधामुळे—पतीकडे टिकून राहतात।
Verse 23
यौवने वर्तमानानामिष्टाभरणवाससाम् । नारीणां स्वैरवृत्तीनां स्पृहयन्ति कुलस्त्रियः
यौवनात असलेल्या, मनोहर अलंकार-वस्त्रांनी सजलेल्या व स्वैरपणे वागणाऱ्या स्त्रियांना पाहून कुलस्त्रिया देखील तसाच भाव मनात धरू लागतात।
Verse 24
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां स्त्रीस्वभाववर्णनं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या पाचव्या उमा-संहितेत ‘स्त्रीस्वभाववर्णन’ नावाचा चोवीसावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 25
पंगुष्वपि च देवर्षे ये चान्ये कुत्सिता नराः । स्त्रीणामगम्यो लोकेषु नास्ति कश्चिन्महामुने
हे देवर्षे, पांगळ्यांतही आणि इतर जे कुत्सित पुरुष आहेत—हे महामुने, लोकांत स्त्रियांना सर्वथा अगम्य असा कोणीही नाही.
Verse 26
यदि पुंसां गतिर्ब्रह्मन्कथंचिन्नोपपद्यते । अप्यन्योन्यं प्रवर्तन्ते न च तिष्ठन्ति भर्तृषु
हे ब्रह्मन्, जेव्हा पुरुषांची योग्य गती व परम ध्येय कशाही प्रकारे स्थिर होत नाही, तेव्हा ते चंचल होऊन परस्परांकडे धाव घेतात आणि आपल्या योग्य आधार—पती/स्वामी—यांच्याशी निष्ठेने स्थिर राहत नाहीत।
Verse 27
अलाभात्पुरुषाणां च भयात्परिजनस्य च । वधबन्धभयाच्चैव ता भग्नाशा हि योषितः
पुरुष मिळत नसल्यामुळे, परिजनांच्या भीतीमुळे, तसेच मारले जाण्याची किंवा बांधले जाण्याची धास्ती यामुळे त्या स्त्रिया आशाभंग होऊन पूर्ण निराश झाल्या।
Verse 28
चलस्वभाव दुश्चेष्टा दुर्गाह्या भवतस्तथा । प्राज्ञस्य पुरुषस्येह यथा रतिपरिग्रहात्
मनाचा स्वभाव चंचल, त्याच्या चेष्टा दुष्ट दिशेच्या आणि ते आवरणे कठीण; तसेच या लोकी रती-आसक्तीने ग्रासल्यास प्राज्ञ पुरुषही आवरण्यास कठीण होतो।
Verse 29
नाग्निस्तुष्यति काष्ठानां नापगानां महोदधि । नान्तकस्सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचनाः
जशी अग्नीला काष्ठांनी तृप्ती येत नाही, नद्यांनी महासागर भरत नाही; जसा अंतक सर्वभूतांना ग्रासूनही तृप्त होत नाही—तसेच पुरुषांना वामलोचना स्त्रियांचे आकर्षण कधी संपत नाही. म्हणून तृष्णेचा पाठपुरावा केला तर ती वाढते; संयमाने संतोष येतो आणि मन मोक्षदाता शिवामध्ये स्थिर करावे।
Verse 30
इदमन्यच्च देवर्षे रहस्यं सर्वयोषिताम् । दृष्ट्वैव पुरुषं सद्यो योनिः प्रक्लिद्यते स्त्रियाः
हे देवर्षे, स्त्रियांचे आणखी एक रहस्य—पुरुषाला पाहताच स्त्रीची योनी तत्क्षणी आर्द्र होते।
Verse 31
सुस्नातं पुरुषं दृष्ट्वा सुगन्धं मलवर्जितम् । योनिः प्रक्लिद्यते स्त्रीणां दृतेः पात्रादिवोदकम्
स्नान करून शुद्ध, सुगंधित व मलरहित पुरुष पाहताच स्त्रियांची योनी जशी आर्द्र होते, तसेच चामड्याच्या पात्रातून पाणी झिरपते।
Verse 32
कायानामपि दातारं कर्त्तारं मानसांत्वयोः । रक्षितारं न मृष्यंति भर्तारं परमं स्त्रियः
स्त्रिया केवळ देह-निर्वाह देणारा व मनाला धीर देणारा याला पती म्हणून सहन करत नाहीत; खरा रक्षकच त्यांना परम भर्ता वाटतो।
Verse 33
न कामभोगात्परमान्नालंकारार्थसंचयात् । तथा हितं न मन्यन्ते यथा रतिपरिग्रहात्
ते कामभोगातून परम हित मानत नाहीत, ना अलंकार व धनसंचयातून; रतीचा पाठपुरावा व परिग्रह यातच आपले कल्याण मानतात।
Verse 34
अन्तकश्शमनो मृत्युः पातालं वडवामुखम् । क्षुरधारा विषं सर्पो वह्निरित्येकतः स्त्रियः
अंतक, यम, मृत्यु; पाताळ; वडवामुख अग्नी; क्षुरधारा; विष; सर्प; आणि वह्नी—एका बाजूस हे सर्व भय; आणि दुसऱ्या बाजूस स्त्रिया (मन मोहून बांधण्यात तुल्य म्हणतात)।
Verse 35
यतश्च भूतानि महांति पंच यतश्च लोको विहितो विधात्रा । यतः पुमांसः प्रमदाश्च निर्मिताः सदैव दोषः प्रमदासु नारद
ज्यांच्यापासून पंच महाभूतांची उत्पत्ती होते, ज्यांच्या विधाने विधात्याने हे जग नियोजिले, आणि ज्यांच्यापासून पुरुष व स्त्रिया निर्माण झाल्या—तरीही, हे नारदा, दोष सदैव स्त्रियांवरच ठेवला जातो।
Verse 36
सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्या नारदस्तुष्टमानसः । तथ्यं मत्वा ततस्तद्वै विरक्तोभूद्धि तासु च
सनत्कुमार म्हणाले—तिचे असे वचन ऐकून नारदाचे मन संतुष्ट झाले। ते सत्य मानून तो मग खरोखरच त्या (आसक्ती/विषयां) विषयीही विरक्त झाला।
Verse 37
इत्युक्तः स्त्री स्वभावस्ते पंचचूडोक्त आदरात् । वैराग्यकारणं व्यास किमन्यच्छ्रोतुमर्हसि
अशा प्रकारे आदराने पञ्चचूडाने तुला स्त्रीस्वभाव सांगितला. हे व्यासा, वैराग्याचे कारणही कथन झाले—आता आणखी काय ऐकू इच्छितोस?
Frequently Asked Questions
A framed exemplum is presented: Sanatkumāra recounts how Nārada questions the apsaras Pañcacūḍā, and her ensuing discourse is positioned as a rhetorical instrument to provoke vairāgya and warn liberation-seekers against attachment to sense-objects.
The “apsaras” functions symbolically as viṣaya (sense-allurement) and the dialogue as a diagnostic method: the text converts social/erotic imagery into a contemplative trigger for dispassion, teaching that mokṣa requires unwavering vigilance and the reorientation of attention away from kāma toward liberation.
No specific śiva-svarūpa or gaurī-svarūpa is foregrounded in the sampled passage; the chapter’s Śaiva contribution is primarily soteriological (vairāgya and restraint) rather than iconographic, functioning as preparatory instruction supportive of Śiva-centered practice.