नरकयातनावर्णनम् / Description of Hell-Torments for Specific Transgressions
या अध्यायात सनत्कुमार उपदेशात्मक शैलीत विशिष्ट पापांनुसार नरक-यातनांचे वर्णन करतात. मिथ्या-आगमाचा प्रचार, माता-पिता व गुरु यांचा कठोर अपमान, शिवसंबंधित देवालय-उद्यान, विहीर, तळे इत्यादी तसेच ब्राह्मण/पवित्र स्थळांची हानी, आणि मद व कामाने प्रेरित जुगार, व्यभिचार इत्यादी दुष्कृत्ये—अशी पापांची वर्गवारी दिली आहे. शिक्षांचे चित्रण न्यायनिष्ठ व भयप्रद आहे—जिभ, मुख, कान इत्यादी अवयव लक्ष्य करून तप्त धातू, खिळे, चिरडणारी यंत्रे यांद्वारे यातना सांगितल्या आहेत. यामुळे वाणीसंयम, गुरु-संतांचा आदर, शिवक्षेत्रांचे संरक्षण आणि शुद्ध सिद्धांत व सदाचार हे शिवज्ञानासाठी आवश्यक पूर्वअट असल्याचे अधोरेखित होते.
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । मिथ्यागमं प्रवृत्तस्तु द्विजिह्वाख्ये च गच्छति । जिह्वार्द्धकोशविस्तीर्णहलैस्तीक्ष्णः प्रपीड्यते
सनत्कुमार म्हणाले—जो मिथ्या-आगमात प्रवृत्त होतो तो ‘द्विजिह्वा’ नावाच्या नरकात जातो. तेथे अर्ध-म्यानाएवढ्या रुंद, तीक्ष्ण नांगरांनी त्याची जीभ दाबून चिरडली जाते.
Verse 2
निर्भर्त्सयति यः क्रूरो मातरं पितरं गुरुम् । विष्ठाभिः कृमिमिश्राभिर्मुखमापूर्य्य हन्यते
जो क्रूर मनुष्य माता, पिता किंवा गुरु यांचा अपमान करतो, त्याचे तोंड कृमीमिश्रित विष्ठेने भरून त्याला ठार केले जाते—हेच त्या पापाचे भयानक फळ आहे.
Verse 3
ये शिवायतनारामवापीकूपतडागकान् । विद्रवंति द्विजस्थानं नरास्तत्र रमंति च
जे पुरुष शिवायतनाशी संबंधित उद्याने, वापी, विहिरी, तळी व तलाव स्थापून त्यांचे पालन करतात—द्विजांच्या निवासास योग्य अशा त्या पुण्यस्थानी—ते स्वतः तेथे रमून समृद्ध होतात।
Verse 4
कामायोद्वर्तनाभ्यंग स्नानपानाम्बुभोजनम् । क्रीडनं मैथुनं द्यूतमाचरन्ति मदोद्धता
कामनेने प्रेरित व मदाच्या गर्वाने उन्मत्त झालेले ते लोक उटणे-चोळणे, तेलमर्दन, स्नान, पान, जल व भोजन, क्रीडा, मैथुन आणि जुगार यांत गुंतून राहतात।
Verse 5
पेचिरे विविधैर्घेरैरिक्षुयंत्रादिपीडनैः । निरयाग्निषु पच्यंते यावदाभूतसंप्लवम्
ते इक्षुयंत्र इत्यादी भयानक यंत्रांनी चिरडल्यासारख्या अनेक घोर यातना भोगतात. नरकाग्नीत ते प्रलयापर्यंत भाजले जातात.
Verse 6
ये शृण्वंति सतां निंदां तेषां कर्णप्रपूरणम् । अग्निवर्णैरयःकीलैस्तप्तैस्ताम्रादिनिर्मितैः
जे सत्पुरुषांची निंदा ऐकतात, त्यांच्या कानांत दंड म्हणून अग्निवर्ण, तापवलेले लोखंडी खिळे—तांबे इत्यादी धातूंनी बनवलेले—कोंबले जातात.
Verse 7
पूर्वाकाराश्च पुरुषाः प्रज्वलन्ति समंततः । दुश्चारिणीं स्त्रियं गाढमालिंगंति रुदंति च
पूर्वरूपधारी पुरुष सर्व बाजूंनी प्रज्वलित होतात; आणि त्या दुश्चरिणी स्त्रीला घट्ट आलिंगन देऊन रडतातही।
Verse 9
त्रपुसीसारकूटाद्भिः क्षीरेण च पुनःपुनः । सुतप्ततीक्ष्णतैलेन वज्रलेपेन वा पुनः
त्रपुसी व सारक यांच्या सार/काढ्याने आणि दुधाने वारंवार उपचार करावा; किंवा अतितप्त तीक्ष्ण तेलाने, अथवा कठोर ‘वज्र-लेप’ानेही।
Verse 10
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां नरकगतिभोगवर्णनं नाम दशमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या पंचम भागातील ‘उमासंहिता’मध्ये ‘नरकगतिभोगवर्णन’ नामक दहावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 11
सर्वेन्द्रियाणामप्येवं क्रमात्पापेन यातनाः । भवंति घोराः प्रत्येकं शरीरेण कृतेन च
अशा रीतीने सर्व इंद्रियांनाही क्रमाने पापामुळे यातना भोगाव्या लागतात; शरीराने केलेल्या कर्मानुसार प्रत्येक शिक्षा घोर होते।
Verse 12
स्पर्शदोषेण ये मूढास्स्पृशंति च परस्त्रियम् । तेषां करोऽग्निवर्णाभिः पांशुभिः पूर्य्यते भृशम्
जे मूढजन स्पर्शदोषाने परस्त्रीला (अनुचित रीतीने) स्पर्श करतात, त्यांच्या हातात अग्निवर्ण भस्मसदृश धूळ अत्यंत भरून जाते—जणू त्या अपराधाची दाहक खूणच।
Verse 13
तेषां क्षारादिभिस्सर्वैश्शरीरमनुलिप्यते । यातनाश्च महाकष्टास्सर्वेषु नरकेषु च
त्यांची शरीरे क्षार इत्यादी दाहक द्रव्यांनी सर्वत्र लेपिली जातात; आणि सर्व नरकांत ते अत्यंत घोर यातना भोगतात।
Verse 14
कुर्वन्ति पित्रोर्भृकुटिं करनेत्राणि ये नरा । वक्त्राणि तेषां सांतानि कीर्य्यंते शंकुभिर्दृढम्
जे पुरुष आई-वडिलांची भृकुटी चढवितात व त्यांच्या कान-डोळ्यांना पीडा देतात, परलोकात त्यांच्या मुखांना तीक्ष्ण शंकूंनी घट्ट भेदले जाते।
Verse 15
यैरिन्द्रियैर्नरा ये च कुर्वन्ति परस्त्रियम् । इन्द्रियाणि च तेषां वै विकुर्वंति तथैव च
जे पुरुष ज्या इंद्रियांद्वारे परस्त्रीचा पाठपुरावा/सेवन करतात, त्यांची तीच इंद्रिये तशीच विकृत व विकल होतात।
Verse 16
परदारांश्च पश्यन्ति लुब्धास्स्तब्धेन चक्षुषा । सूचीभिश्चाग्निवर्णाभिस्तेषां नेत्रप्रपूरणम्
जे लोभी पुरुष परस्त्रीकडे निर्लज्ज, कठोर नजरेने पाहतात, त्यांच्या डोळ्यांत अग्निवर्ण सूच्यांनी भरून भेद केला जातो।
Verse 17
क्षाराद्यैश्च क्रमात्सर्वा इहैव यमयातनाः । भवंति मुनिशार्दूल सत्यंसत्यं न संशयः
क्षार इत्यादी पदार्थांमुळे क्रमाने यमाच्या सर्व यातना याच देहात, याच जन्मी भोगाव्या लागतात. हे मुनिशार्दूल, हे सत्य आहे—अतिशय सत्य—यात संशय नाही.
Verse 18
देवाग्निगुरुविप्रेभ्यश्चानिवेद्य प्रभुंजते । लोहकीलशतैस्तप्तैस्तज्जिह्वास्यं च पूर्य्यते
जो देव, अग्नी, गुरु आणि ब्राह्मणांना अर्पण न करता भोजन करतो, परलोकात त्याच्या तोंडात व जिभेत तप्त लोखंडी शेकडो खिळे भरून टोचले जातात.
Verse 19
ये देवारामपुष्पाणि लोभात्संगृह्य पाणिना । जिघ्रंति च नरा भूयः शिरसा धारयंति च
जे मनुष्य लोभाने देव-उद्यानातील पुष्पे हाताने गोळा करतात, मग वारंवार ती सुगंधित करून घेतात व शिरावरही धारण करतात—ते पूजेसाठी असलेल्या वस्तूंवर मालकीभाव धरतात।
Verse 20
आपूर्य्यते शिरस्तेषां तप्तैर्लोहस्य शंकुभिः । नासिका वातिबहुलैस्ततः क्षारादिभिर्भृशम्
त्यांची मस्तके लालबुंद लोखंडी शंकूंनी बलपूर्वक भेदून भरली जातात; नंतर प्रचंड वाऱ्याच्या झोतांनी नासिका उचंबळवून, क्षार इत्यादी दाहक पदार्थांनी अत्यंत पीडा दिली जाते।
Verse 21
ये निंदन्ति महात्मानं वाचकं धर्म्मदेशिकम् । देवाग्निगुरुभक्तांश्च धर्मशास्त्रं च शाश्वतम्
जे महात्मा धर्मोपदेशक वाचकाची निंदा करतात, तसेच देव, पवित्र अग्नी, गुरु, भक्तजन आणि शाश्वत धर्मशास्त्र यांचा अपमान करतात—ते घोर आध्यात्मिक दोषास पात्र होतात।
Verse 22
तेषामुरसि कण्ठे च जिह्वायां दंतसन्धिषु । तालुन्योष्ठे नासिकायां मूर्ध्नि सर्वाङ्गसन्धिषु
त्यांच्या उरात व कंठात, जिभेवर व दातांच्या सांध्यांत; तालूत व ओठांत, नासिकेत, मस्तकशिखरावर आणि देहाच्या सर्व सांध्यांत।
Verse 23
अग्निवर्णास्तु तप्ताश्च त्रिशाखा लोहशंकवः । आखिद्यंते च बहुशः स्थानेष्वेतेषु मुद्गरैः
अग्निवर्ण, तापलेले व त्रिशाख (तीन टोकांचे) लोखंडी शंकू—याच स्थानी मुद्गरांनी (हातोड्यांनी) वारंवार ठोकले जातात।
Verse 24
ततः क्षारेण दीप्तेन पूर्यते हि समं ततः । यातनाश्च महत्यो वै शरीरस्याति सर्वतः
मग ते जळत्या क्षाराने सर्वत्र समप्रमाणे भरले जाते; त्या क्षणापासून देहाच्या सर्व बाजूंनी अत्यंत महान यातना उद्भवतात.
Verse 25
अशेषनरकेष्वेव क्रमंति क्रमशः पुनः । ये गृह्णन्ति परद्रव्यं पद्भ्यां विप्रं स्पृशंति च
जे परद्रव्य हडप करतात आणि जे पायांनी ब्राह्मणाला स्पर्श करतात—ते लोक पुन्हा पुन्हा क्रमाने सर्व नरकांत जातात.
Verse 26
शिवोपकरणं गां च ज्ञानादिलिखितं च यत् । हस्तपादादिभिस्तेषामापूर्य्यंते समंततः
शिवपूजेची उपकरणे, गाय, तसेच ज्ञानादि लिहिलेले जे काही—ते त्यांच्या हातपाय व इतर अवयवांनी सर्व बाजूंनी झाकून भरले जाते.
Verse 27
नरकेषु च सर्वेषु विचित्रा देहयातनाः । भवंति बहुशः कष्टाः पाणिपादसमुद्भवाः
सर्व नरकांत देहाच्या विचित्र यातना होतात—पुन्हा पुन्हा—हातपायांपासूनच उद्भवलेल्या दुःखद क्लेशरूप.
Verse 28
शिवायतनपर्य्यंते देवारामेषु कुत्रचित् । समुत्सृजंति ये पापाः पुरीषं मूत्रमेव च
जे पापी शिवालयाच्या परिघात व देवउद्यानांत कुठेही विष्ठा व मूत्र विसर्जित करतात, ते प्रभूच्या धामाची पवित्रता घोर रीतीने भंग करतात.
Verse 29
तेषां शिश्नं सवृषणं चूर्ण्यते लोहमुद्गरैः । सूचीभिरग्निवर्णाभिस्कथा त्वापूर्य्यते पुनः
त्यांचे जननेंद्रिय अंडकोषासह लोखंडी मुदगलांनी ठेचले जाते; आणि पुन्हा अग्नीसारख्या तप्त सुयांनी ते टोचले आणि भरले जाते।
Verse 30
ततः क्षारेण महता तीव्रेण च पुनः पुनः । द्रुतेन पूर्यते गाढं गुदे शिश्ने च देहिनः
त्यानंतर वारंवार, एका शक्तिशाली आणि अत्यंत तीव्र क्षाराने, त्या देहधारी जीवाचे गुदद्वार आणि लिंग जबरदस्तीने भरले आणि जाळले जाते।
Verse 31
मनस्सर्वेन्द्रियाणां च यस्मा द्दुःखं प्रजायते । धने सत्यपि ये दानं न प्रयच्छंति तृष्णया
मन आणि सर्व इंद्रियांपासून दुःख निर्माण होते. धन असूनही जे लोक तृष्णेमुळे दान देत नाहीत, ते दुःखातच राहतात।
Verse 32
अतिथिं चावमन्यते काले प्राप्ते गृहाश्रमे । तस्मात्ते दुष्कृतं प्राप्य गच्छंति निरयेऽशुचौ
गृहस्थाश्रमात योग्य वेळ आली असता जर कोणी अतिथीचा अपमान केला, तर तो पाप कृत्य करून लवकरच अपवित्र नरकात जातो।
Verse 33
येऽन्नं दत्त्वा हि भुंजंति न श्वभ्यस्सह वायसैः । तेषां च विवृतं वक्त्रं कीलकद्वयताडितम्
जे अन्नदान करून मग स्वतः भोजन करतात आणि कुत्रे व कावळ्यांबरोबर अन्न वाटण्यास बाध्य होत नाहीत, त्यांचे मुख विस्तीर्ण उघडे होते—जणू दोन खिळ्यांच्या आघाताने उघडलेले, भोजनास निर्विघ्न व समर्थ।
Verse 34
कृमिभिः प्राणिभिश्चोग्रैर्लोहतुण्डैश्च वायसैः । उपद्रवैर्बहुविधैरुग्रैरंतः प्रपीड्यते
तो आतून उग्र कृमी व इतर भयानक प्राणी, तसेच लोखंडी चोच असलेल्या कावळ्यांनी पीडित होतो; अनेक प्रकारच्या उग्र उपद्रवांनी अंतःकरणी छळला जातो।
Verse 35
श्यामश्च शबलश्चैव यममार्गानुरोधकौ । यौ स्तस्ताभ्यां प्रयच्छामि तौ गृह्णीतामिमं बलिम्
‘श्याम’ आणि ‘शबल’—यममार्गाचे मार्गदर्शक असे जे दोघे आहेत—त्यांना मी ही बलि अर्पण करीत आहे; त्यांनी हे अर्पण स्वीकारावे।
Verse 36
ये वा वरुणवायव्या याम्या नैरृत्यवायसाः । वायसा पुण्यकर्माणस्ते प्रगृह्णंतु मे बलिम्
वरुण व वायूच्या दिशेतील, यमाच्या दिशेतील, तसेच नैऋत्य दिशेतील जे पुण्यकर्मा कावळे आहेत—ते सर्व माझी ही बलि स्वीकारोत।
Verse 37
शिवामभ्यर्च्य यत्नेन हुत्वाग्नौ विधिपूर्वकम् । शैवैर्मन्त्रैर्बलिं ये च ददंते न च ते यमम्
जे भक्त यत्नपूर्वक शिवा (देवी)ची पूजा करून, विधिपूर्वक अग्नीत हवन करतात आणि शैव मंत्रांनी बलि अर्पित करतात—ते यमाच्या अधीन जात नाहीत।
Verse 38
पश्यंति त्रिदिवं यांति तस्माद्दद्याद्दिनेदिने । मण्डलं चतुरस्रं तु कृत्वा गंधादिवासितम्
ते दिव्य अवस्था पाहून स्वर्गलोकांस प्राप्त होतात; म्हणून दिवसेंदिवस अर्पण करावे। चौरस मांडळ करून ते गंधादी सुगंधांनी सुवासित करून पूजेस आधार करावा।
Verse 39
धन्वन्तर्यर्थमीशान्यां प्राच्यामिन्द्राय निःक्षिपेत् । याम्यां यमाय वारुण्यां सुदक्षोमाय दक्षिणे
धन्वंतरीसाठी ईशान कोनात अर्पण ठेवावे; पूर्व दिशेला इंद्रासाठी ठेवावे. दक्षिण दिशेला यमासाठी, पश्चिम (वारुण) दिशेला, तसेच दक्षिणेस सुदक्षोमासाठीही निक्षेप करावा.
Verse 40
पितृभ्यस्तु विनिक्षिप्य प्राच्यामर्यमणे ततः । धातुश्चैव विधातुश्च द्वारदेशे विनिःक्षिपेत्
प्रथम पितरांसाठी अर्पण ठेवून, नंतर पूर्व दिशेला अर्यमणासाठी ठेवावे. त्यानंतर द्वारप्रदेशी धाता व विधाता यांच्यासाठी निक्षेप करावा.
Verse 41
श्वभ्यश्च श्वपतिभ्यश्च वयोभ्यो विक्षिपेद्धुवि । देवैः पितृमनुष्यैश्च प्रेतैर्भूतैस्सगुह्यकै
कुत्रे, कुत्र्यांचे राखणदार आणि पक्षी यांच्यापासून दूर, ते भूमीवर टाकावे. जेणेकरून देव, पितर, मनुष्य, प्रेत, भूत आणि गुह्यक—यांपैकी कुणामुळेही ते अपवित्र होऊ नये.
Verse 42
वयोभिः कृमिकीटैश्च गृहस्थश्चोपजीव्यते । स्वाहाकारः स्वधाकारो वषट्कारस्तृतीयकः
गृहस्थ पक्षी तसेच कृमी‑कीटकांमुळेही उपजीविका करतो. ‘स्वाहा’, ‘स्वधा’ आणि तिसरा ‘वषट्’—हे यज्ञकर्मातील पवित्र उच्चार आहेत.
Verse 43
हंतकारस्तथैवान्यो धेन्वा स्तनचतुष्टयम् । स्वाहाकारं स्तनं देवास्स्वधां च पितरस्तथा
आणखी एक उच्चार ‘हंत्कार’ आहे; आणि धेनूचे चार स्तन सांगितले आहेत. देव ‘स्वाहा’ रूप एका स्तनातून, तसेच पितर ‘स्वधा’ रूप दुसऱ्या स्तनातून भाग घेतात.
Verse 44
वषट्कारं तथैवान्ये देवा भूतेश्वरास्तथा । हंतकारं मनुष्याश्च पिबंति सततं स्त नम्
काही जण ‘वषट्’काराचे पान करतात; तसेच देव आणि भूतेश्वरही. आणि मनुष्य सतत ‘हंत’काराचा स्तनरूप रस पित राहतात.
Verse 45
यस्त्वेतां मानवो धेनुं श्रद्धया ह्यनुपूर्विकाम् । करोति सततं काले साग्नित्वायोपकल्प्यते
जो मनुष्य ही धेनु-व्रत श्रद्धेने यथाक्रम व योग्य काळी सतत करतो, तो साग्नित्वास योग्य ठरतो—विधिपूर्वक शिवपूजा व वैदिक-शैव आचारासाठी समर्थ होतो।
Verse 46
यस्तां जहाति वा स्वस्थस्तामिस्रे स तु मज्जति । तस्माद्दत्त्वा बलिं तेभ्यो द्वारस्थश्चिंतयेत्क्षणम्
जो स्वस्थ व समर्थ असूनही तो पवित्र आचार-विधी सोडतो, तो तमिस्र अंधकारात बुडतो. म्हणून त्या भूतगणांना बळी अर्पून, दाराशी उभा राहून क्षणभर स्थिरचित्ताने शिवाचे ध्यान करावे।
Verse 47
क्षुधार्तमतिथिं सम्यगेकग्रामनिवासिनम् । भोजयेत्तं शुभान्नेन यथाशक्त्यात्मभोजनात्
भुकेने व्याकुळ झालेला अतिथी—विशेषतः त्याच गावातील सन्माननीय रहिवासी—आल्यास, शुभ सात्त्विक अन्नाने, यथाशक्ती, स्वतःच्या भोजनातील वाट्यातूनही त्याला जेवू घालावे।
Verse 48
अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते । स तस्मै दुष्कृतं दत्त्वा पुण्यमा दाय गच्छति
ज्याच्या घरातून अतिथी आशाभंग होऊन परत जातो, तो अतिथी त्या गृहस्थाला आपले दुष्कृत्य देऊन, त्याचे पुण्य घेऊन निघून जातो।
Verse 49
ततोऽन्नं प्रियमेवाश्नन्नरः शृंखलवान्पुनः । जिह्वावेगेन विद्धोत्र चिरं कालं स तिष्ठति
नंतर केवळ प्रिय अन्न खाल्ल्याने मनुष्य पुन्हा जणू साखळ्यांनी बांधला जातो। जिह्वेच्या वेगाने विद्ध होऊन तो येथे दीर्घकाळ अडकून राहतो।
Verse 50
यतस्तं मांसमुद्धत्य तिलमात्रप्रमाणतः । खादितुं दीयते तेषां भित्त्वा चैव तु शोणितम्
तेथे तीळाएवढ्या तुकड्यांत मांस उपटून त्यांना ते खायला लावतात; आणि रक्तही भेदून काढतात।
Verse 51
निश्शेषतः कशाभिस्तु पीड्यते क्रमशः पुनः । बुभुक्षयातिकष्टं हि तथायाति पिपासया
मग पुन्हा क्रमाने त्याला अखंड फटकार्यांनी छळले जाते. भुकेने तो अतिशय कष्ट भोगतो आणि तसाच तहानेनेही व्याकुळ होतो।
Verse 52
एवमाद्या महाघोरा यातनाः पापकर्मणाम् । अंते यत्प्रतिपन्नं हि तत्संक्षेपेण संशृणु
अशा रीतीने पापकर्म करणाऱ्यांच्या या आरंभीच्या अत्यंत भयंकर यातना आहेत. आता शेवटी जे प्राप्त होते ते संक्षेपाने ऐक।
Verse 53
यः करोति महापापं धर्म्मं चरति वै लघु । धर्म्मं गुरुतरं वापि तथावस्थे तयोः शृणु
जो महापाप करतो, तरीही थोडासा धर्म आचरतो—किंवा कधी गुरुतर धर्मकर्मही करतो—अशा अवस्थेत त्या दोघांचे फळ ऐक।
Verse 54
सुकृतस्य फलं नोक्तं गुरुपा पप्रभावतः । न मिनोति सुखं तत्र भोगैर्बहुभिरन्वितः
गुरुपापांच्या प्रबळ प्रभावामुळे सुकृताचे फळ प्रकट होत नाही. तेथे अनेक भोग लाभले तरीही मनुष्याला खरे, अक्षय सुख प्राप्त होत नाही.
Verse 55
तथोद्विग्नोतिसंतप्तो न भक्ष्यैर्मन्यते सुखम् । अभावादग्रतोऽन्यस्य प्रतिकल्पं दिनेदिने
असा उद्विग्न व संतप्त होऊन तो रुचकर अन्नातही सुख मानत नाही; कारण दिवसेंदिवस, प्रतिक्षणी आवश्यक गोष्टीचा अभाव त्याच्या पुढे ओझ्यासारखा उभा राहतो.
Verse 56
पुमान्यो गुरुधर्म्माऽपि सोपवासो यथा गृही । वित्तवान्न विजानाति पीडां नियमसंस्थितः
नियमात स्थित पुरुष—गुरूने सांगितलेले धर्म पाळून उपवास करीत असला तरी—व्रतनिबद्ध जनाची पीडा जाणत नाही; जसा धनवान गृहस्थ कष्ट समजत नाही.
Verse 57
तानि पापानि घोराणि संति यैश्च नरो भुवि । शतधा भेदमाप्नोति गिरिर्वज्रहतो यथा
जी पापे अत्यंत घोर आहेत, त्यांमुळे पृथ्वीवरील मनुष्य शंभर तुकड्यांत तुटतो—जसा वज्राघाताने पर्वत फाटतो।
Frequently Asked Questions
Rather than a single mythic episode, the chapter advances a theological-ethical argument: karmic law is precise and speech/actions against dharma—especially false teachings, abuse of elders, saint-blame, and desecration of Śiva’s sacred works—generate correspondingly precise naraka consequences.
The anatomically focused punishments symbolically map sin to the instrument of transgression: the tongue for false teaching, the mouth for abusive speech, and the ears for taking in sat-nindā. The imagery encodes a discipline of vāg (speech), śravaṇa (hearing), and saṅga (association) as prerequisites for Śaiva purity and higher realization.
No distinct iconographic manifestation is foregrounded in the sampled material; Śiva appears primarily as the sacral center whose abodes (āyatana), groves, and waterworks are protected by dharmic sanction, reinforcing Śiva’s role as moral governor and refuge rather than as a narrated form (svarūpa).