बाणस्य शोकः शिवस्मरणं च — Bāṇa’s Grief and the Turn to Śiva-Remembrance

Verse 1

नारद उवाच । कृष्णे गते द्वारकायाम निरुद्धेन भार्यया । अकार्षीत्किं ततो बाणस्तत्त्वं वद महामुने

नारद म्हणाले—कृष्ण द्वारकेस गेल्यावर, अनिरुद्ध व त्याची पत्नी यांच्याविषयी बाणाने पुढे काय केले? हे महामुने, सत्य वृत्तांत सांगा।

Verse 2

सनत्कुमार उवाच । कृष्णे गते द्वारकायामनिरुद्धेन भार्यया । दुःखितोऽभूत्ततो बाणस्स्वाज्ञानं संस्मरन्हृदा

सनत्कुमार म्हणाले—कृष्ण अनिरुद्ध व त्याच्या पत्नीसमवेत द्वारकेस गेल्यावर, बाणाने हृदयात आपल्या अज्ञानजन्य मूर्खपणाचे स्मरण करून शोकग्रस्त झाला।

Verse 3

ततो नन्दीशिवगणो बाणं प्रोवाच दुःखितम् । दैत्यं शोणितदिग्धांगमनुता पसमन्वितम्

त्यानंतर शिवगणांतील श्रेष्ठ नंदीने दुःखित बाणास सांगितले—तो दैत्य रक्ताने माखलेला देहधारी, दाहक संतापाने ग्रस्त होता।

Verse 4

नन्दीश्वर उवाच । बाण शंकरसद्भक्त मानुतापं कुरुष्व भोः । भक्तानुकंपी शंभुर्वै भक्तवत्सलनामधृक्

नंदीश्वर म्हणाले—हे बाण, शंकराचा सच्चा भक्त! मानवी शोक करू नकोस. शंभू भक्तांवर करुणा करणारा आहे; तो ‘भक्तवत्सल’ या नामाने प्रसिद्ध आहे।

Verse 5

तदिच्छया च यज्जातं तज्जातमिति चेतसा । मन्यस्व भक्तशार्दूल शिवं स्मर पुनःपुनः

जे काही घडले ते त्याच्या इच्छेनेच घडले—हा निश्चय मनात दृढ धरा। हे भक्तशार्दूल, असेच मान आणि भगवान शिवाचे पुनःपुनः स्मरण कर।

Verse 6

मन आद्ये समाधाय कुरु नित्यं महो त्सवम् । भक्तानुकंपनश्चाऽस्य शंकरस्य पुनःपुनः

प्रथम मन समाधीत स्थिर कर, मग नित्य महोत्सवाचे अनुष्ठान कर। भक्तांवर करुणा करणारा शंकर पुनःपुनः कृपाप्रसाद देतो।

Verse 7

नन्दिवाक्यात्ततो बाणो द्विषा शीर्षकमात्रकः । शिवस्थानं जगामाशु धृत्वा धैर्यं महामनाः

तेव्हा नंदीच्या वचनास हृदयात धरून, शत्रूमुळे केवळ शिरोमात्र उरलेला बाणही धैर्य धारण करून, महामना होऊन, शीघ्र शिवधामास गेला.

Verse 8

गत्वा तत्र प्रभुं नत्वा रुरोदातीव विह्वलः । गतगर्वव्रजो बाणः प्रेमाकुलितमानसः

तेथे जाऊन प्रभू शिवांना नमस्कार करून तो अतिशय व्याकुळ होऊन रडू लागला; बाणाचा गर्व पूर्ण गळून पडला आणि मन प्रेम-भक्तीने भरून आले.

Verse 9

संस्तुवन्विविधैः स्तोत्रै स्संनमन्नुतितस्तथा । यथोचितं पादघातं कुर्वन्विक्षेपयन्करान्

तो विविध स्तोत्रांनी स्तुती करू लागला, तसेच वारंवार नतमस्तक होऊन नमस्कार करू लागला; यथोचित पादघात करीत, हातांचे लयबद्ध विक्षेप करू लागला.

Verse 10

ननर्त तांडवं मुख्यं प्रत्यालीढादिशोभितम् । स्थानकैर्विविधाकारैरालीढप्रमुखैरपि

त्याने मुख्य तांडव नृत्य केले, जे प्रत्यालीढ इत्यादी वीर आसनांनी शोभून दिसत होते; तसेच आलीढ इत्यादी विविध स्थानकांच्या अनेक रूपांनीही।

Verse 11

सुखवादसहस्राणि भ्रूक्षेपसहितान्यपि । शिरःकम्पसहस्राणि प्राप्तानीकः सहस्रशः

सहस्रशः सैन्यसमूह येताच, सुखद जयघोषांचे हजारो स्वर उठले; भुवया उंचावण्याच्या संकेतांसह, शिरकंपनांचेही हजारो लाटा मोठ्या संख्येने आल्या।

Verse 12

वारीश्च विविधाकारा दर्शयित्वा शनैश्शनः । तथा शोणितधाराभिस्सिञ्चयित्वा महीतलम्

हळूहळू त्याने विविध रूपांचे जल प्रकट केले; आणि मग रक्तधारांनी भूमितल पूर्ण भिजविले।

Verse 13

रुद्रं प्रसादयामास शूलिनं चन्द्र शेखरम् । बाणासुरो महाभक्तो विस्मृतात्मगतिर्नतः

महाभक्त बाणासुर स्वतःच्या गतीची चिंता विसरून नतमस्तक झाला आणि शूलधारी, चंद्रशेखर रुद्राला प्रसन्न करू लागला।

Verse 14

ततो नृत्यं महत्कृत्वा भगवान्भक्तवत्सलः । उवाच बाणं संहृष्टो नृत्य गीतप्रियो हरः

त्यानंतर भक्तवत्सल भगवानांनी महान नृत्य केले; नृत्य-गीतप्रिय हर प्रसन्न होऊन बाणाला म्हणाले।

Verse 15

रुद्र उवाच । बाण तात बलेः पुत्र संतुष्टो नर्तनेन ते । वरं गृहाण दैत्येन्द्र यत्ते मनसि वर्तते

रुद्र म्हणाले— हे बाण, बलीचा पुत्रा! तुझ्या नृत्याने मी संतुष्ट आहे। हे दैत्येंद्र, तुझ्या मनात जे आहे तो वर घे।

Verse 16

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचश्शंम्भोर्दैत्येन्द्रेण तदा मुने । बाणेन संवृणीतोऽभूद्वरस्तु व्रणरोपणे

सनत्कुमार म्हणाले— हे मुने, शंभूचे वचन ऐकून त्या वेळी दैत्येंद्र बाण जणू भारावून गेला; तरी तो वर त्याच्या जखमा भरून येण्यात प्रभावी ठरला।

Verse 17

बाहुयुद्धस्य चोद्ध त्तिर्गाणपत्यमथाक्षयम् । उषापुत्रस्य राज्यं तु तस्मिञ्शोणितकाह्वये

त्या बाहुयुद्धातून गणपतीचे अक्षय सार्वभौमत्व प्रकट झाले; आणि उषापुत्राचे राज्य तेथे शोणितक नामक प्रसिद्ध नगरीत स्थिर झाले।

Verse 18

निर्वैरता च विबुधैर्विष्णुना च विशेषतः । न पुनर्दैत्यता दुष्टा रजसा तमसा युता

देवगण—विशेषतः विष्णू—निर्वैर भावात स्थित असतात; परंतु दुष्ट दैत्य-स्वभाव तसा नसतो, कारण तो रज-तमांनी बांधलेला असतो।

Verse 19

शंभुभक्तिर्विशेषेण निर्विकारा सदा मुने । शिवभक्तेषु च स्नेहो दया सर्वेषु जंतुषु

हे मुने, शंभूभक्ती विशेषतः सदैव निर्विकार असते; ती शिवभक्तांवरील स्नेह आणि सर्व प्राण्यांवरील दया म्हणून प्रकट होते।

Verse 20

कृत्वा वराञ्शंभोर्बलिपुत्रो महाऽसुरः । प्रेम्णाऽश्रुनयनो रुद्रं तुष्टाव सुकृतांजलिः

शंभूकडून वर प्राप्त करून बलिपुत्र तो महाऽसुर प्रेमाश्रूंनी भरलेल्या नेत्रांनी, सुशोभित अंजली जोडून रुद्राची स्तुती करू लागला।

Verse 21

बाण उवाच । देवदेव महादेव शरणा गतवत्सल । त्वां नमामि महेशान दीनबन्धो दयानिधे

बाण म्हणाला—हे देवदेव महादेव, शरणागतवत्सल! हे महेशान, मी तुला नमस्कार करतो; तू दीनांचा बंधू, दयेचा सागर आहेस।

Verse 22

कृता मयि कृपातीव कृपासागर शंकर । गर्वोपहारितस्सर्वः प्रसन्नेन मम प्रभो

हे कृपासागर शंकर! तुम्ही माझ्यावर अत्यंत कृपा केली आहे। हे प्रभो, तुमच्या प्रसन्न अनुग्रहाने माझा सर्व गर्व नाहीसा झाला आहे।

Verse 23

त्वं ब्रह्म परमात्मा हि सर्वव्याप्यखिलेश्वरः । ब्रह्मांडतनुरुग्रेशो विराट् सर्वान्वितः परः

तुम्हीच ब्रह्म, परमात्मा, सर्वव्यापी आणि अखिलेश्वर आहात। हे उग्रेश! ज्यांचे देहच ब्रह्मांड आहे, तुम्ही विराट्, सर्वसमावेशक आणि सर्वांच्या पलीकडील परात्पर आहात।

Verse 24

नाभिर्नभोऽग्निर्वदनमंबु रेतो दिशः श्रुतिः । द्यौश्शीर्षमंघ्रिरुर्वी ते मनश्चन्द्रस्तव प्रभो

हे प्रभो! तुमची नाभी आकाश आहे, मुख अग्नी आहे, आणि जल हे तुमचे बीज आहे। दिशा तुमचे कान आहेत; द्यौ (स्वर्ग) तुमचे शिर आहे; पृथ्वी तुमचे चरण आहेत; आणि चंद्र तुमचे मन आहे।

Verse 25

दृगर्को जठरं वार्द्धिर्भुजेंद्रो धिषणा विधिः । प्रजापतिर्विसर्गश्च धर्मो हि हृदयं तव

तुमची दृष्टी सूर्य आहे, तुमचे जठर समुद्र आहे, आणि तुमची भुजा नागेंद्र आहे। तुमची धिषणा (बुद्धी) ही विधिनियम आहे। तुम्हीच ब्रह्मा, प्रजापती आणि सृष्टीचा विसर्ग; आणि खरेच धर्म हे तुमचे हृदय आहे।

Verse 26

रोमाण्यौषधयो नाथ केशा जलमुचस्तव । गुणास्त्रयस्त्रिनेत्राणि सर्वात्मा पुरुषो भवान्

हे नाथ! तुमचे अंगावरील रोम औषधी आहेत, तुमच्या जटा वर्षाधारक मेघ आहेत. त्रिगुणेच तुमची त्रिनेत्रे आहेत. तुम्ही सर्वांचा अंतर्यामी आत्मा, परम पुरुष आहात.

Verse 27

ब्राह्मणं ते मुखं प्राहुर्बाहुं क्षत्रियमेव च । ऊरुजं वैश्यमाहुस्ते पादजं शूद्रमेव च

ते म्हणतात—तुझे मुख ब्राह्मण, तुझे बाहू क्षत्रिय; तुझे ऊरू वैश्य आणि तुझे चरण शूद्र असेच आहेत।

Verse 28

त्वमेव सर्वदोपास्यस्सर्वैर्जीवैर्महेश्वर । त्वां भजन्परमां मुक्तिं लभते पुरुषो ध्रुवम्

हे महेश्वरा! तूच सर्वदा सर्व जीवांनी उपास्य आहेस. जो पुरुष तुझी भक्ती करतो तो निश्चयाने परम मुक्ती प्राप्त करतो.

Verse 29

यस्त्वां विसृजते मर्त्य आत्मानं प्रियमीश्वरम् । विपर्ययेन्द्रियार्थार्थं विषमत्त्यमृतं त्यजन्

जो मर्त्य आपल्याच प्रिय ईश्वराला व अंतरात्म्याला—तुला—त्यागतो, तो विपरीत बुद्धीने इंद्रियविषयांच्या मागे धावून अमृतरूप मुक्ती सोडून बंधनरूप विष स्वीकारतो.

Verse 30

विष्णुर्ब्रह्माऽथ विबुधा मुनयश्चामलाशयाः । सर्वात्मना प्रपन्नास्त्वां शंकरं प्रियमीश्वरम्

विष्णू, ब्रह्मा, देवगण आणि निर्मळ अंतःकरणाचे मुनी—सर्वांनी सर्वभावे तू शंकर, प्रिय ईश्वर, याची शरण घेतली आहे.

Verse 31

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा बलिपुत्रस्तु विरराम शरासुरः । प्रेमप्रफुल्लितांगश्च प्रणम्य स महेश्वरम्

सनत्कुमार म्हणाले—असे बोलून बलिपुत्र शरासुर थांबला; आणि प्रेमाने पुलकित देह होऊन त्याने महेश्वराला प्रणाम केला.

Verse 32

इति श्रुत्वा स्वभक्तस्य बाणस्य भगवान्भवः । सर्वं लभिष्यसीत्युक्त्वा तत्रैवांतरधीयत

स्वभक्त बाणाचे असे वचन ऐकून भगवान् भव (शिव) म्हणाले— “तू सर्व काही प्राप्त करशील,” असे सांगून तेथेच अंतर्धान पावले।

Verse 33

ततश्शंभोः प्रसादेन महाकालत्वमागतः । रुद्रस्यानुचरो बाणो महाप्रमुदितोऽभवत्

त्यानंतर शंभूच्या कृपेने बाणाला महाकालत्व प्राप्त झाले. रुद्राचा तो अनुचर बाण अत्यंत आनंदित झाला।

Verse 34

इति किल शरनाम्नः शंकरस्यापि वृत्तं सकलगुरु जनानां सद्गुरोश्शूलपाणेः । कथितमिह वरिष्ठं श्रोत्ररम्यैर्वचोभिस्सकलभुवनमध्ये क्रीडमानस्य नित्यम्

अशा रीतीने ‘शर’ या नावाने प्रसिद्ध शंकर—सर्व गुरूंचेही सद्गुरू, शूलधारी महादेव—यांचे पावन चरित्र येथे कर्णमधुर, श्रेष्ठ वचनांनी कथिले आहे; जो सर्व भुवनांच्या मध्यभागी नित्य लीला करीत असतो।

Verse 56

इति श्रीशिवमहापुराणे द्विती यायां रुद्रसंहितायां पं० युद्धखंडे बाणासुरगणपत्वप्राप्तिवर्णनं नाम षट्पंचाशत्तमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या द्वितीय भागातील रुद्रसंहितेच्या युद्धखंडात ‘बाणासुरास शिवगणपदप्राप्तीचे वर्णन’ नामक छप्पन्नावा अध्याय समाप्त झाला।