बाणासुरस्य क्रोधाज्ञा तथा अन्तःपुरयुद्धारम्भः (Bāṇāsura’s Wrathful Command and the Onset of Battle at the Inner Palace)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अथ बाणासुरः क्रुद्धस्तत्र गत्वा ददर्श तम् । दिव्यलीलात्तवपुषं प्रथमे वयसि स्थितम्

सनत्कुमार म्हणाले—मग क्रुद्ध बाणासुर तेथे गेला आणि त्याला पाहिले—ज्याचे शरीर दिव्य लीलाभासाने उजळलेले होते व जो युवावस्थेच्या प्रथम अवस्थेत होता.

Verse 2

तं दृष्ट्वा विस्मितं वाक्यं किं कारणमथाब्रवीत् । बाणः क्रोध परीतात्मा युधि शौंडो हसन्निव

त्याला विस्मित पाहून बाण म्हणाला—“याचे कारण काय?” क्रोधाने व्यापलेला असूनही रणात निपुण तो योद्धा जणू हसत बोलला.

Verse 3

अहो मनुष्यो रूपाढ्यस्साहसी धैर्यवानिति । कोयमागतकालश्च दुष्टभाग्यो विमूढधीः

अहो! हा मनुष्य रूपवान, साहसी आणि धैर्यवान आहे. पण हा कोण आहे ज्याचा काळ जवळ आला आहे, जो दुर्दैवी आणि मतिमंद आहे?

Verse 4

येन मे कुलचारित्रं दूषितं दुहिता हिता । तं मारयध्वं कुपिताश्शीघ्रं शस्त्रैस्सुदारुणैः

ज्याने माझ्या कुळाचे चारित्र्य दूषित केले आहे आणि माझ्या प्रिय कन्येचे अहित केले आहे, त्याला क्रोधाने त्वरित अत्यंत भयानक शस्त्रांनी मारून टाका.

Verse 5

दुराचारं च तं बद्ध्वा घोरे कारा गृहे ततः । रक्षध्वं विकटे वीरा बहुकालं विशेषतः

त्या दुराचारीला बांधून मग भयंकर कारागृहात टाका. हे विकट वीरो, त्या कठोर ठिकाणी—विशेषतः दीर्घकाळ—कडक पहारा ठेवा।

Verse 6

न जाने कोयमभयः को वा घोरपराक्रमः । विचार्येति महाबुद्धिस्सं दिग्धोऽभूच्छरासुरः

“हा निर्भय कोण आहे, आणि कोणाचा असा घोर पराक्रम आहे, हे मला कळत नाही.” असा विचार करून महाबुद्धिमान शरासुर संशयग्रस्त झाला।

Verse 7

ततो दैत्येन सैन्यं तु दशसाहस्रकं शनैः । वधाय तस्य वीरस्य व्यादिष्टं पापबुद्धिना

त्यानंतर पापबुद्धी त्या दैत्याने हळूहळू दहा सहस्रांची सेना त्या वीराच्या वधासाठी नेमली।

Verse 8

तदादिष्टास्तु ते वीराः सर्वतोन्तःपुरं द्रुतम् । छादयामासुरत्युग्राश्छिंदि भिंदीति वादिनः

आदेश मिळताच ते वीर सर्व बाजूंनी वेगाने अंतःपुराला वेढू लागले. अत्यंत उग्र होऊन “छेद! भेद!” असे ओरडत ते धावले।

Verse 9

शत्रुसैन्यं ततो दृष्ट्वा गर्जमानः स यादवः । अंतःपुरं द्वारगतं परिघं गृह्य चातुलम्

मग शत्रुसैन्य पाहून तो यादव गर्जला. अंतःपुराच्या द्वाराशी ठेवलेला जड लोखंडी परिघ हातात घेऊन तो युद्धासाठी उत्सुक झाला।

Verse 10

निष्क्रांतो भवनात्तस्माद्वज्रहस्त इवांतकः । तेन तान्किंकरान् हत्वा पुनश्चांतःपुरं ययौ

मग तो वज्रहस्त अंतकासारखा त्या भवनातून बाहेर पडला. त्याने त्या सेवकांचा संहार केला आणि नंतर पुन्हा अंतःपुरात गेला.

Verse 11

एवं दशसहस्राणि सैन्यानि मुनिसत्तम । जघान रोषरक्ताक्षो वर्द्धितश्शिवतेजसा

हे मुनिश्रेष्ठ! शिवतेजाने वर्धित होऊन, धर्म्य रोषाने रक्त नेत्र झालेला तो दहा सहस्र सैन्यदलांचा संहार करू लागला।

Verse 12

लक्षे हतेऽथ योधानां ततो बाणासुरो रुषा । कुभांडं स गृहीत्वा तु युद्धे शौंडं समाह्वयत्

एक लक्ष योद्धे मारले गेल्यावर बाणासुर रोषाने पेटला; कुंभांडाला धरून त्याने युद्धात पराक्रमी शौंडाला आव्हान दिले।

Verse 13

अनिरुद्धं महाबुद्धिं द्वन्द्वयुद्धे महा हवे । प्राद्युम्निं रक्षितं शैवतेजसा प्रज्वलत्तनुम्

त्या महान् व भीषण द्वंद्वयुद्धात महाबुद्धी अनिरुद्धाचे रक्षण झाले; आणि देह प्रज्वलित असलेला प्रद्युम्नही शैवतेजाने सुरक्षित राहिला।

Verse 14

ततो दशसहस्राणि तुरगाणां रथोत्तमान् । युद्धप्राप्तेन खड्गेन दैत्येन्द्रस्य जघान सः

मग युद्धास सज्ज खड्गाने त्याने दैत्येंद्राच्या श्रेष्ठ अश्वरथांपैकी दहा सहस्र रथ छिन्नभिन्न केले।

Verse 15

तद्वधाय ततश्शक्तिं कालवैश्वानरोपमाम् । अनिरुद्धो गृहीत्वा तां तया तं निजघान हि

मग त्याचा वध करण्यासाठी अनिरुद्धाने काळ व वैश्वानर-अग्नीप्रमाणे भयंकर अशी ती शक्ती उचलली आणि त्याच शक्तीने त्याला निश्चयाने ठार केले।

Verse 16

रथोपस्थे ततो बाणस्तेन शक्त्याहतो दृढम् । स साश्वस्तत्क्षणं वीरस्तत्रैवांतरधीयत

तेव्हा रथावर बसलेला बाण त्या शक्तीने जोरात घायाळ झाला. पण तो वीर क्षणात सावरला आणि तिथल्यातिथे अदृश्य झाला.

Verse 17

तस्मिंस्त्वदर्शनं प्राप्ते प्राद्युम्निरपराजितम् । आलोक्य ककुभस्सर्वास्तस्थौ गिरिरिवाचलः

तो अदृश्य झाल्यावर, प्राद्युम्नाने त्या अपराजित शत्रूचे दर्शन घेऊन सर्व दिशांकडे पाहिले आणि पर्वतासारखा अचल उभा राहिला.

Verse 18

अदृश्यमानस्तु तदा कूटयोधस्स दानवः । नानाशस्त्रसहस्रैस्तं जघान हि पुनः पुनः

तेव्हा तो कूटयुद्ध करणारा दानव अदृश्य राहून विविध प्रकारच्या हजारो शस्त्रांनी त्याला पुन्हा पुन्हा प्रहार करू लागला.

Verse 19

छद्मनां नागपाशैस्तं बबंध स महाबलः । बलिपुत्रो महावीरश्शिवभक्तश्शरासुरः

तेव्हा महाबलवान, महावीर, बलिपुत्र आणि शिवभक्त शरासुराने छळाने नागपाशांनी त्याला बांधून टाकले.

Verse 20

तं बद्ध्वा पंजरांतःस्थं कृत्वा युद्धादुपारमत् । उवाच बाणः संकुद्धस्सूतपुत्रं महाबलम्

त्याला बांधून पिंजऱ्यात ठेवून बाण युद्धातून थांबला. मग संतप्त बाणाने त्या महाबली सूतपुत्राला संबोधिले।

Verse 21

बाणासुर उवाच । सूतपुत्र शिरश्छिंधि पुरुषस्यास्य वै लघु । येन मे दूषितं पूतं बलाद्दुष्टेन सत्कुलम्

बाणासुर म्हणाला—हे सूतपुत्रा, या पुरुषाचे शिर लवकर छाट. या दुष्टाने बलपूर्वक माझे पवित्र व सत्कुल कलुषित केले आहे।

Verse 22

छित्वा तु सर्वगात्राणि राक्षसेभ्यः प्रयच्छ भोः । अथास्य रक्तमांसानि क्रव्यादा अपि भुंजताम्

याचे सर्व अवयव छाटून, हे योद्ध्या, राक्षसांना दे. मग क्रव्यादांनीही याचे रक्त व मांस भक्षण करावे।

Verse 23

अगाधे तृणसंकीर्णे कूपे पातकिनं जहि । किं बहूक्त्या सूतपुत्र मारणीयो हि सर्वथा

या पापी माणसाला गवताने झाकलेल्या खोल विहिरीत फेकून द्या आणि त्याला मारून टाका. हे सूतपुत्रा, जास्त बोलण्यात काय अर्थ? त्याला सर्व प्रकारे मारलेच पाहिजे.

Verse 24

सनत्कु मार उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा धर्मबुद्धिर्निशाचरः । कुंभांडस्त्वब्रवीद्वाक्यं बाणं सन्मंत्रिसत्तमम्

सनत्कुमार म्हणाले: ते शब्द ऐकून, धर्मबुद्धी नावाच्या निशाचराने कुंभांडासह, मंत्र्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या बाणाला हे वाक्य म्हटले.

Verse 25

कुंभांड उवाच । नैतत्कर्तुं समुचितं कर्म देव विचार्यताम् । अस्मिन्हते हतो ह्यात्मा भवेदिति मतिर्मम

कुंभांड म्हणाला—हे देव, हे कर्म करणे उचित नाही; कृपया विचार करा. माझी मती अशी की, हा मारला गेला तर जणू आत्माच नष्ट होईल.

Verse 26

अयं तु दृश्यते देव तुल्यो विष्णोः पराक्रमैः । वर्धितश्चन्द्र चूडस्य त्वद्दुष्टस्य सुतेचसा

हे देव! हा येथे विष्णूसमान पराक्रमवान दिसतो. चंद्रचूड शिवाच्या तेजाने आणि तुझ्या दुष्ट पुत्राच्या दाहक शक्तीने तो अधिक बळकट झाला आहे.

Verse 27

अथ चन्द्रललाटस्य साहसेन समत्स्वयम् । इमामवस्थां प्राप्तोसि पौरुषे संव्यवस्थितः

आता चंद्रललाट (चंद्रचूड) प्रभूला आव्हान देण्याच्या तुझ्याच उतावळ्या धाडसामुळे, केवळ पुरुषाभिमानावर ठाम राहून, तू या अवस्थेला पोहोचलास.

Verse 28

अयं शिवप्रसादाद्वै कृष्णपौत्रो महाबलः । अस्मांस्तृणोपमान् वेत्ति दष्टोपि भुजगैर्बलात्

शिवकृपेने हा कृष्णाचा पौत्र अत्यंत महाबलवान आहे. सर्पांनी जोराने दंश केला तरी तो आम्हाला तृणासमानच मानतो.

Verse 29

सनत्कुमार उवाच । एतद्वाक्यं तु बाणाय कथयित्वा स दानवः । अनिरुद्धमुवाचेदं राजनीतिविदुत्तमः

सनत्कुमार म्हणाले—हे वचन बाणाला सांगून तो दानव, जो राजनीतिज्ञांमध्ये श्रेष्ठ होता, मग अनिरुद्धाला हे शब्द बोलला.

Verse 30

कुंभांड उवाच । कोसि कस्यासि रे वीर सत्यं वद ममाग्रतः । केन वा त्वमिहानीतो दुराचार नराधम

कुंभांड म्हणाला—“अरे वीरा, तू कोण आहेस आणि कोणाचा आहेस? माझ्यासमोर सत्य सांग. तुला इथे कोणी आणले, रे दुराचारी नराधमा?”

Verse 31

दैत्येन्द्रं स्तुहि वीरं त्वं नमस्कुरु कृताजलिः । जितोस्मीति वचो दीनं कथयित्वा पुनःपुनः

हे वीरा! दैत्येंद्राची स्तुती कर; हात जोडून त्यास नमस्कार कर. ‘मी पराजित झालो आहे’ असे दीन वचन पुन्हा पुन्हा नम्रतेने म्हण.

Verse 32

एवं कृते तु मोक्षस्स्यादन्यथा बंधनादि च । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य प्रतिवाक्यमुवाच सः

असे केले तरच मोक्ष होतो; अन्यथा बंधन व त्याचे परिणाम होतात. त्याचे वचन ऐकून तो प्रत्युत्तर म्हणून पुन्हा बोलला.

Verse 33

अनिरुद्ध उवाच । दैत्याऽधमसखे करर्पिडोपजीवक । निशाचर दुराचार शत्रुधर्मं न वेत्सि भोः

अनिरुद्ध म्हणाला—अरे दैत्याधमाचा सखा, करपीडा करून उपजीविका करणाऱ्या! हे निशाचर दुराचारी! तू शत्रुधर्म जाणत नाहीस.

Verse 34

दैन्यं पलायनं चाथ शूरस्य मरणाधिकम् । विरुद्धं चोपशल्यं च भवेदिति मतिर्मम

शूरासाठी दैन्य आणि पलायन हे मरणापेक्षाही अधिक भयंकर. असे वर्तन धर्मविरुद्ध व अपकीर्तीकारक—हीच माझी मती आहे.

Verse 35

क्षत्रियस्य रणे श्रेयो मरणं सन्मुखे सदा । न वीरमानिनो भूमौ दीनस्येव कृतांजलिः

क्षत्रियासाठी रणांगणात शत्रूसमोर मरणे हेच सदैव श्रेष्ठ; वीराभिमानी पुरुषाने युद्धभूमीवर दीनासारखे हात जोडून उभे राहणे शोभत नाही।

Verse 36

सनत्कुमार उवाच । इत्यादि वीरवाक्यानि बहूनि स जगाद तम् । तदाकर्ण्य सबाणोऽसौ विस्मितोऽभूच्चुकोप च

सनत्कुमार म्हणाले—अशा प्रकारची अनेक वीरवचने त्याने त्याला सांगितली. ते ऐकून तो योद्धा, शस्त्र हातात घेऊन, विस्मित झाला आणि मग क्रोधानेही पेटला।

Verse 37

तदोवाच नभोवाणी बाणस्याश्वासनाय हि । शृण्वतां सर्ववीराणामनिरुद्धस्य मंत्रिणः

तेव्हा बाणाला धीर देण्यासाठी आकाशवाणी झाली—सर्व वीर आणि अनिरुद्धाचा मंत्रीही ऐकत असताना।

Verse 38

व्योमवाण्युवाच । भो भो बाण महावीर न क्रोधं कर्तुमर्हसि । बलिपुत्रोसि सुमते शिवभक्त विचार्यताम्

व्योमवाणी म्हणाली— हे बाण महावीर, क्रोध करू नकोस। हे सुमते, तू बलिचा पुत्र आहेस; तू शिवभक्त आहेस, नीट विचार कर।

Verse 39

शिवस्सर्वेश्वरस्साक्षी कर्मणां परमेश्वरः । तदधीनमिदं सर्वं जगद्वै सचराचरम्

शिव हे सर्वेश्वर, कर्मांचे परमेश्वर व साक्षी-चैतन्य आहेत। चराचरांसह हे सर्व जगत् पूर्णतः त्यांच्यावर अवलंबून आहे।

Verse 40

स एव कर्ता भर्ता च संहर्ता जगतां सदा । रजस्सत्त्वतमोधारी विधिविष्णुहरात्मकः

तोच सदा जगतांचा कर्ता, भर्ता आणि संहर्ता आहे। रज, सत्त्व, तम धारण करणारा तोच विधि (ब्रह्मा), विष्णु आणि हर यांचा अंतरात्मा-स्वरूप आहे।

Verse 41

सर्वस्यांतर्गतः स्वामी प्रेरकस्सर्वतः परः । निर्विकार्यव्ययो नित्यो मायाधीशोपि निर्गुणः

तो सर्वांच्या अंतरी वसणारा स्वामी, अंतर्यामी प्रेरक आणि तरीही सर्वथा पर आहे। तो निर्विकार, अव्यय, नित्य आहे; आणि मायेचा अधीश्वर असूनही निर्गुण आहे।

Verse 42

तस्येच्छयाऽबलो ज्ञेयो बली बलि वरात्मज । इति विज्ञाय मनसि स्वस्थो भव महामते

हे बलिश्रेष्ठाच्या पुत्रा! त्याच्या इच्छेने बलवानही दुर्बल होतो, असे जाण. हे मनात समजून, हे महामते, चित्त स्थिर व शांत ठेव.

Verse 43

गर्वापहारी भगवान्ना नालीलाविशारदः । नाशयिष्यति ते गर्वमिदानीं भक्तवत्सलः

गर्व हरून नेणारा, नाना दिव्य लीलांत पारंगत आणि भक्तवत्सल असा भगवान आता तुझा अहंकार नष्ट करील.

Verse 44

सनत्कुमार उवाच । इत्याभाष्य नभोवाणी विरराम महामुने । बाणासुरस्तद्वचनादनिरुद्धं न जघ्निवान्

सनत्कुमार म्हणाले—हे महामुने! असे बोलून आकाशवाणी शांत झाली. आणि त्या वचनामुळे बाणासुराने अनिरुद्धाला मारले नाही.

Verse 45

किं तु स्वान्तःपुरं गत्वा पपौ पानमनुत्तमम् । मद्वाक्यं च विसस्मार विजहार विरुद्धधीः

परंतु तो आपल्या अंतःपुरात जाऊन उत्तम मद्य पिऊन बसला; आणि बुद्धी विपरीत झाल्याने माझे वचन विसरून तो क्रीडा-विलासात रमला।

Verse 46

ततोनिरुद्धो बद्धस्तु नागभोगैर्विषोल्बणैः । प्रिययाऽतृप्तचेतास्तु दुर्गां सस्मार तत्क्षणात्

मग अनिरुद्ध विषाने उग्र झालेल्या नागांच्या वेटोळ्यांनी बांधला गेला; आणि प्रियेसंबंधी अतृप्त चित्ताने त्याक्षणी दुर्गादेवीचे स्मरण केले।

Verse 47

अनिरुद्ध उवाच । शरण्ये देवि बद्धोस्मि दह्यमानस्तु पन्नगैः । आगच्छ मे कुरु त्राणं यशोदे चंडरोषिणि

अनिरुद्ध म्हणाला—हे देवि, शरणदायिनी! मी बांधलेला आहे व सर्पांनी दग्ध होत आहे. हे यशोदे, हे चंडरोषिणि, ये—मला त्राण दे।

Verse 48

शिवभक्ते महादेवि सृष्टिस्थित्यंतकारिणी । त्वां विना रक्षको नान्यस्तस्माद्रक्ष शिवे हि माम्

हे महादेवि, शिवभक्ते, सृष्टी-स्थिती-अंत करणारी! तुझ्यावाचून अन्य रक्षक नाही; म्हणून हे शिवे, निश्चयाने माझे रक्षण कर।

Verse 49

सनत्कुमार उवाच । तेनेत्थं तोषिता तत्र काली भिन्नांजनप्रभा । ज्येष्ठकृष्णचतुर्दश्यां संप्राप्तासीन्महानिशि

सनत्कुमार म्हणाले—अशा रीतीने तेथे काजळासारख्या श्यामप्रभेची काली प्रसन्न झाली; आणि ज्येष्ठ महिन्याच्या कृष्णपक्षातील चतुर्दशीस महानिशा येऊन ठेपली.

Verse 50

गुरुभिर्मुष्टिनिर्घातैर्दारयामास पंजरम् । शरांस्तान्भस्मसात्कृत्वा सर्परूपान्भयानकान्

त्याने जोरदार मुष्टिघातांनी पिंजरा फोडून टाकला; आणि भयानक सर्परूप बाणांना भस्मसात करून निष्फळ केले.

Verse 51

मोचयित्वा निरुद्धं तु ततश्चांतःपुरं ततः । प्रवेशयित्वा दुर्गा तु तत्रैवादर्शनं गता

निरुद्धास मुक्त करून तिने त्याला अंतःपुरात नेले. आत प्रवेश करून दिल्यावर देवी दुर्गा तेथेच अंतर्धान पावली.

Verse 52

इत्थं देव्याः प्रसादात्तु शिवशक्तेर्मुनीश्वर । कृच्छ्रमुक्तोनिरुद्धोभूत्सुखी चैव गतव्यथः

हे मुनीश्वर! देवी—शिवशक्ती—च्या प्रसादाने निरुद्ध कष्ट व बंधनातून मुक्त झाला आणि सुखी होऊन सर्व व्यथांपासून निवळला.

Verse 53

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे ऊषाचरित्रे अनिरुद्धोषाविहारवर्णनंनाम त्रिपंचाशत्तमो ऽध्याय

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या पंचम युद्धखंडात ऊषाचरित्रांतर्गत ‘अनिरुद्ध-ऊषा विहार-वर्णन’ नामक त्रेपन्नावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 54

पूर्वंवद्विजहारासौ तया स्वप्रियया सुखी । पीतपानस्सुरक्ताक्षस्स बाणसुतया ततः

त्यानंतर तो पूर्वीप्रमाणेच आपल्या प्रियेसह सुखाने क्रीडा करू लागला. पुढे मद्यपानाने लाल झालेले नेत्र असलेला बाणाचा जावई, बाणकन्येसह रास-विलासात मग्न राहिला.