वृन्दायाः दुष्स्वप्न-दर्शनं तथा पातिव्रत्य-भङ्गोपक्रमः / Vṛndā’s Ominous Dreams and the Prelude to the Breach of Chastity

Verse 1

व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ वद त्वं वदतां वर । किमकार्षीद्धरिस्तत्र धर्मं तत्याज सा कथम्

व्यास म्हणाले—हे सर्वज्ञ सनत्कुमार, वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ! सांगा, हरिने तेथे काय केले आणि त्या प्रसंगी त्याने धर्माचा त्याग कसा केला?

Verse 2

सनत्कुमार उपाच । विष्णुर्जालंधरं गत्वा दैत्यस्य पुटभेदनम् । पातिव्रत्यस्य भंगाय वृन्दायाश्चा करोन्मतिम्

सनत्कुमार म्हणाले—विष्णू जालंधराकडे जाऊन त्या दैत्याच्या रक्षणबलाचा भेद करण्यासाठी आणि वृंदेच्या पतिव्रतधर्माचा भंग व्हावा म्हणून उपायाची योजना करू लागला.

Verse 3

वृन्दां स दर्शयामास स्वप्नं मायाविनां वरः । स्वयं तन्नगरोद्यानमास्थितोऽद्भुतविग्रहः

दिव्य मायाधीश परम स्वामीने वृंदेला स्वप्न दाखविले; आणि स्वतः अद्भुत देह धारण करून त्या नगराच्या उद्यानात स्थित झाला।

Verse 4

अथ वृन्दा तदा देवी तत्पत्नी निशि सुव्रता । हरेर्मायाप्रभावात्तु दुस्स्वप्नं सा ददर्श ह

तेव्हा त्याची पत्नी, सुव्रता वृंदा देवीने, रात्री हरिच्या मायाशक्तीच्या प्रभावाने एक अशुभ स्वप्न पाहिले.

Verse 5

स्वप्नमध्ये हि सा विष्णुमायया प्रददर्श ह । भर्त्तारं महिषारूढं तैलाभ्यक्तं दिगंबरम्

स्वप्नात तिने विष्णूच्या मायेमुळे आपल्या पतीला पाहिले—तो महिषावर आरूढ, तेलाने अभ्यक्त आणि दिगंबर होता.

Verse 6

कृष्णप्रसूनभूषाढ्यं क्रव्यादगणसेवितम् । दक्षिणाशां गतं मुंडं तमसा च वृतं तदा

कृष्ण पुष्पांनी भूषित व क्रव्याद-गणांनी सेवित ते मुंड तेव्हा दक्षिण दिशेकडे गेले आणि तमाने आच्छादित झाले.

Verse 7

स्वपुरं सागरे मग्नं सहसैवात्मना सह । इत्यादि बहुदुस्स्वप्नान्निशांते सा ददर्श ह

रात्रीच्या शेवटी तिने अनेक भयंकर स्वप्ने पाहिली—जसे तिचे स्वतःचे नगर अचानक समुद्रात बुडाले आणि तीही त्यासह.

Verse 8

ततः प्रबुध्य सा बाला तं स्वप्नं स्वं विचिन्वती । ददर्शोदितमादित्यं सच्छिद्रं निःप्रभं मुहुः

तेव्हा ती बाला जागी होऊन आपल्या स्वप्नाचा विचार करू लागली। तिला पुन्हा पुन्हा उगवलेला सूर्य दिसला—जणू छिद्रांनी भरलेला व तेजहीन झालेला।

Verse 9

तदनिष्टमिदं ज्ञात्वा रुदंती भयविह्वला । कुत्रचिन्नाप सा शर्म गोपुराट्टालभूमिषु

हे अनिष्ट आहे असे जाणून ती रडत रडत भयाने व्याकुळ झाली. गोपुरांच्या व उंच अट्टालांच्या भूमीवरही तिला कुठेच शांती मिळाली नाही.

Verse 10

ततस्सखीद्वययुता नगरोद्यानमागमत् । तत्रापि सा गता बाला न प्राप कुत्रचित्सुखम्

मग ती बाला दोन सख्यांसह नगरातील उद्यानात गेली. पण तिथे जाऊनही तिला कुठेच सुख मिळाले नाही.

Verse 11

ततो जलंधरस्त्री सा निर्विण्णोद्विग्नमानसा । वनाद्वनांतरं याता नैव वेदात्मना तदा

मग जलंधराची पत्नी, खिन्न व अस्वस्थ मनाने, एका वनातून दुसऱ्या वनात गेली. त्या वेळी तिला स्वतःच्या आत्मस्वरूपाचेही भान राहिले नाही.

Verse 12

भ्रमती सा ततो बाला ददर्शातीव भीषणौ । राक्षसौ सिंहवदनौ दृष्ट्वा दशनभासुरौ

मग भटकत असताना त्या बालेने दोन अत्यंत भयंकर राक्षस पाहिले—सिंहमुखी, आणि दात प्रखर तेजाने चमकणारे. त्यांना पाहताच ती भयभीत झाली.

Verse 13

तौ दृष्ट्वा विह्वलातीव पलायनपरा तदा । ददर्श तापसं शांतं सशिष्यं मौनमास्थितम्

त्या दोघांना पाहून ती अतिशय व्याकुळ झाली व तत्क्षणी पळून जाण्यास उद्यत झाली। तेव्हा तिने शिष्यांसह मौन धारण केलेला शांत तपस्वी पाहिला।

Verse 14

ततस्तत्कंठमासाद्य निजां बाहुलतां भयात् । मुने मां रक्ष शरणमागतास्मीत्यभाषत

मग भयाने तिने त्या मुनींच्या कंठाला धरून आपल्या भुजांनी घट्ट आलिंगन केले आणि म्हणाली—“हे मुने, माझे रक्षण करा; मी शरण आले आहे.”

Verse 15

मुनिस्तां विह्वलां दृष्ट्वा राक्षसानुगतां तदा । हुंकारेणैव तौ घोरौ चकार विमुखौ द्रुतम्

मुनिंनी तिला व्याकुळ व राक्षसांनी पाठलाग केलेली पाहून, केवळ एका प्रचंड ‘हुंकारा’ने त्या दोघा भयंकर दैत्यांना तत्क्षणी परावृत्त केले।

Verse 16

तद्धुंकारभयत्रस्तौ दृष्ट्वा तौ विमुखौ गतौ । विस्मितातीव दैत्येन्द्रपत्नी साभून्मुने हृदि

त्या हुंकाराच्या भयाने त्रस्त झालेले ते दोघे परावृत्त होऊन जाताना पाहून, दैत्येंद्राची पत्नी अंतःकरणात अत्यंत विस्मित झाली, हे मुने।

Verse 17

ततस्सा मुनिनाथं तं भयान्मुक्ता कृतांजलिः । प्रणम्य दंडवद्भूमौ वृन्दा वचनमब्रवीत्

मग भयमुक्त झालेली वृंदा हात जोडून त्या मुनिनाथांना नमस्कार करून, भूमीवर दंडवत् पडून असे वचन बोलली।

Verse 18

वृन्दोवाच । मुनिनाथ दयासिन्धो परपीडानिवारक । रक्षिताहं त्वया घोराद्भयादस्मात्ख लोद्भवात्

वृंदा म्हणाली— हे मुनिनाथ, दयासागर, परपीडा-निवारक! या दुष्टोत्पन्न घोर भयापासून तू मला रक्षण केलेस.

Verse 19

समर्थस्सर्वथा त्वं हि सर्वज्ञोऽपि कृपानिधे । किंचिद्विज्ञप्तुमिच्छामि कृपया तन्निशामय

हे कृपानिधे! आपण सर्वथा समर्थ आहात; सर्वज्ञ असूनही मला एक विनंती करावयाची आहे. कृपया ते ऐका।

Verse 20

जलंधरो हि मद्भर्ता रुद्रं योद्धुं गतः प्रभो । स तत्रास्ते कथं युद्धे तन्मे कथय सुव्रत

हे प्रभो! जलंधर—माझे पती—रुद्राशी युद्ध करायला गेले आहेत. ते तिथे त्या रणात कसे उभे आहेत? हे सुव्रत, मला सांगा।

Verse 21

सनत्कुमार उवाच । मुनिस्तद्वाक्यमाकर्ण्य मौनकपटमास्थितः । कर्त्तुं स्वार्थं विधानज्ञः कृपयोर्द्ध्वमवैक्षत

सनत्कुमार म्हणाले: तिचे शब्द ऐकून मुनींनी कपटी मौन धारण केले. युक्ती जाणणारे ते, स्वतःचा हेतू साधण्यासाठी, करुणेचा आव आणीत वर पाहू लागले।

Verse 22

तावत्कपीशावायातौ तं प्रणम्याग्रतः स्थितौ । ततस्तद्भ्रूलतासंज्ञानियुक्तौ गगनं गतौ

तेवढ्यात वानरांचे दोन अधिपती आले. त्यांना प्रणाम करून ते समोर उभे राहिले. मग त्याच्या भुवयांच्या संकेताने नियुक्त होऊन, दोघेही आकाशमार्गे निघून गेले।

Verse 23

नीत्वा क्षणार्द्धमागत्य पुनस्तस्याग्रतः स्थितौ । तस्यैव कं कबंधं च हस्तावास्तां मुनीश्वर

ते ते घेऊन गेले आणि क्षणार्धात परत येऊन पुन्हा त्याच्या समोर उभे राहिले। हे मुनीश्वर, त्यांच्या हातांत तेच शिर आणि धड होते।

Verse 24

शिरः कबंधं हस्तौ तौ दृष्ट्वाब्धितनयस्य सा । पपात मूर्छिता भूमौ भर्तृव्यसनदुःखिता

समुद्रपुत्राचे छिन्न शिर, धड आणि ते दोन्ही हात पाहून, पतीवर आलेल्या आपत्तीने व्याकुळ ती मूर्छित होऊन भूमीवर कोसळली।

Verse 25

वृन्दोवाच । यः पुरा सुखसंवादैर्विनोदयसि मां प्रभो । स कथं न वदस्यद्य वल्लभां मामनागसम्

वृंदा म्हणाली—हे प्रभो! जे पूर्वी मधुर संवादांनी मला आनंदित करीत, ते आज मला, निष्पाप प्रेयसीला, का बोलत नाहीत?

Verse 27

नांगीकृतं हि मे वाक्यं रुद्रतत्त्वमजानता । परं ब्रह्म शिवश्चेति वदंत्या दैत्यसत्तम

हे दैत्यश्रेष्ठा! रुद्रतत्त्व न जाणल्यामुळे, मी ‘शिवच परब्रह्म आहे’ असे म्हणत असता तू माझे वचन स्वीकारले नाहीस।

Verse 28

ततस्त्वं हि मया ज्ञातस्तव सेवाप्रभावतः । गर्वितेन त्वया नैव कुसंगवशगेन हि

म्हणून तुझ्या सेवा-भक्तीच्या प्रभावाने मी तुला ओळखले; पण कुसंगाच्या वशाने गर्विष्ठ होऊन तू काहीही योग्य केले नाहीस।

Verse 29

इत्थंप्रभाष्य बहुधा स्वधर्मस्था च तत्प्रिया । विललाप विचित्रं सा हृदयेन विदूयता

अशा रीतीने वारंवार बोलून, स्वधर्मात स्थिर असलेली ती प्रिया स्त्री—दुःखाने जळणाऱ्या हृदयाने—अनेक विचित्र प्रकारे विलाप करू लागली।

Verse 30

ततस्सा धैर्यमालंब्य दुःखोच्छ्रवा सान्विमुंचती । उवाच मुनिवर्यं तं सुप्रणम्य कृतांजलिः

मग तिने धैर्य धरून दुःखमय उसासे सोडत, त्या श्रेष्ठ मुनीस उत्तम प्रणाम केला आणि हात जोडून म्हणाली।

Verse 31

वृन्दोवाच । कृपानिधे मुनिश्रेष्ठ परोपकरणादर । मयि कृत्वा कृपां साधो जीवयैनं मम प्रभुम्

वृंदा म्हणाली—हे कृपानिधी, हे मुनिश्रेष्ठ, परोपकारप्रिय साधो! माझ्यावर कृपा करून माझ्या प्रभूला पुन्हा जीवंत करा।

Verse 32

यत्त्वमस्य पुनश्शक्तो जीवनाय मतो मम । अतस्संजीवयैनं मे प्राणनाथं मुनीश्वर

तू माझ्या मते पुन्हा त्याला जीवन देण्यास समर्थ आहेस; म्हणून हे मुनीश्वर, माझ्या प्राणनाथ प्रियतमाला संजीवित कर।

Verse 33

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा दैत्यपत्नी सा पतिव्रत्यपरायणाः । पादयोः पतिता तस्य दुःखश्वासान् विमुञ्चती

सनत्कुमार म्हणाले—असे बोलून ती दैत्यराजाची पत्नी, पतिव्रतधर्मात पूर्ण निष्ठावान, त्याच्या पायांवर पडली आणि दुःखाने भरलेले दीर्घ श्वास सोडू लागली।

Verse 34

मुनिरुवाच । नायं जीवयितुं शक्तो रुद्रेण निहतो युधि । रुद्रेण निहता युद्धे न जीवन्ति कदाचन

मुनि म्हणाले—याला जिवंत करता येणार नाही; कारण हा युद्धात रुद्राने निहत केला आहे. रुद्राने रणात मारलेले कधीही पुन्हा जिवंत होत नाहीत।

Verse 35

तथापि कृपयाविष्ट एनं संजीवयाम्यहम् । रक्ष्याश्शरणगाश्चेति जानन्धर्मं सनातनम्

तथापि करुणेने व्याप्त होऊन मी याला संजीवित करीन; कारण सनातन धर्म जाणतो—शरण आलेल्यांचे रक्षण करणे हे कर्तव्य आहे।

Verse 36

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा स मुनिस्तस्या जीवयित्वा पतिं मुने । अंतर्दधे ततो विष्णुस्सर्वमायाविनां वरः

सनत्कुमार म्हणाले—असे बोलून, हे मुने, त्या ऋषींनी तिच्या पतीला जिवंत केले; आणि मग सर्व मायाव्यांमध्ये श्रेष्ठ विष्णू अंतर्धान पावले।

Verse 37

द्रुतं स जीवितस्तेनोत्थितः सागरनन्दनः । वृन्दामालिंग्य तद्वक्त्रं चुचुंब प्रीतमानसः

त्या दिव्य प्रभावाने सागरनंदन तत्क्षणी पुन्हा जीवंत होऊन उठला। वृंदेला आलिंगन देऊन आनंदित अंतःकरणाने त्याने तिच्या मुखाचे चुंबन केले।

Verse 38

अथ वृन्दापि भर्तारं दृष्ट्वा हर्षितमानसा । जहौ शोकं च निखिलं स्वप्नवद्धृद्यमन्यत

मग वृंदाही पतीला पाहून अंतःकरणाने आनंदित झाली। तिने सर्व शोक टाकून दिला आणि मनात ते स्वप्नासारखेच मानले।

Verse 39

अथ प्रसन्नहृदया सा हि संजातहृच्छया । रेमे तद्वनमध्यस्था तद्युक्ता बहुवासरान्

मग तिचे हृदय प्रसन्न झाले आणि अंतःकरणातील इच्छा जागी झाली। ती त्या वनाच्या मध्यभागी राहून, त्याच्याशी संयुक्त होऊन, अनेक दिवस आनंदात रमली।

Verse 40

कदाचित्सुरतस्यांते दृष्ट्वा विष्णुं तमेव हि । निर्भर्त्स्य क्रोधसंयुक्ता वृन्दा वचनमब्रवीत्

एकदा संगमाच्या शेवटी वृंदाने पाहिले की तो खरोखर विष्णूच आहे. क्रोधाने भरून तिने त्याला धारेवर धरत हे वचन उच्चारले।

Verse 41

वृन्दोवाच । धिक् तदेवं हरे शीलं परदाराभिगामिनः । ज्ञातोऽसि त्वं मया सम्यङ्मायी प्रत्यक्षतापसः

वृंदा म्हणाली—धिक्कार असो, हे हरी! परस्त्रीगामी तुझे हे आचरण. आता मी तुला नीट ओळखले आहे—तू मायेचा कपटी आहेस; माझ्या डोळ्यांसमोर तपस्व्याचे रूप धारण केलेस.

Verse 42

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा क्रोधमापन्ना दर्शयंती स्वतेजसम् । शशाप केशवं व्यास पातिव्रत्यरता च सा

सनत्कुमार म्हणाले—असे बोलून ती क्रोधाने प्रज्वलित झाली व आपले तपोतेज प्रकट करीत, हे व्यास, त्या पतिव्रता साध्वीने केशव (विष्णू) यास शाप दिला.

Verse 43

रे महाधम दैत्यारे परधर्मविदूषक । गृह्णीष्व शठ मद्दत्तं शापं सर्वविषोल्बणम्

अरे महाधम! दैत्यांचा शत्रू, परधर्म दूषित करणाऱ्या! हे शठा, माझ्याकडून दिलेला हा शाप स्वीकार—जो सर्व विषांपेक्षा अधिक उग्र आहे.

Verse 44

यौ त्वया मायया ख्यातौ स्वकीयौ दर्शितौ मम । तावेव राक्षसौ भूत्वा भार्यां तव हरिष्यतः

ज्यांना तू आपल्या मायेनें मला ‘माझेच’ म्हणून दाखवून परिचित केलेस, तेच दोघे राक्षस होऊन तुझ्या पत्नीचे हरण करतील।

Verse 45

त्वं चापि भार्यादुःखार्तो वने कपिसहायवान् । भ्रम सर्पेश्वरेणायं यस्ते शिष्यत्वमागतः

तूही पत्नी-वियोगदुःखाने व्याकुळ होऊन, वानराला सहाय्य करून वनात भटकला होतास. आणि हा सर्पेश्वर तुझ्या शिष्यत्वास आला आहे; म्हणून याच्यासह येथे भ्रमण कर।

Verse 46

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा सा तदा वृन्दा प्रविशद्धव्यवाहनम् । विष्णुना वार्यमाणापि तस्मितासक्तचेतसा

सनत्कुमार म्हणाले—असे बोलून त्या वेळी वृंदा हव्यवाहन (यज्ञाग्नी) मध्ये प्रविष्ट झाली. विष्णूंनी रोखले तरी तिचे चित्त त्याच संकल्पात दृढ आसक्त राहिले।

Verse 47

तस्मिन्नवसरे देवा ब्रह्माद्या निखिला मुने । आगता खे समं दारैः सद्गतिं वै दिदृक्षवः

हे मुने, त्याच वेळी ब्रह्मा आदी सर्व देव आपल्या-आपल्या पत्न्यांसह आकाशमार्गाने तेथे आले, त्या शुभ परिणती—सद्गती—पाहण्यास उत्सुक होऊन।

Verse 48

अथ दैत्येन्द्रपत्न्यास्तु तज्ज्योतिः परमं महत् । पश्यतां सर्वदेवानामलोकमगमद्द्रुतम्

मग दैत्येंद्राच्या पत्नीकडून ते परम महान तेज प्रकट झाले; सर्व देव पाहत असतानाच ते वेगाने अन्य लोकात निघून गेले।

Verse 49

शिवातनौ विलीनं तद्वृन्दातेजो बभूव ह । आसीज्जयजयारावः खस्थितामर पंक्तिषु

वृंदेच्या त्या समूहाचे तेज शिवाच्या देहातच विलीन झाले. तेव्हा आकाशस्थ देवांच्या पंक्तींमध्ये “जय जय” असा महान् जयघोष उठला।

Verse 50

एवं वृन्दा महाराज्ञी कालनेमिसुतोत्तमा । पातिव्रत्यप्रभावाच्च मुक्तिं प्राप परां मुने

अशा रीतीने महाराणी वृंदा—कालनेमीच्या कन्यांमध्ये श्रेष्ठ—पतिव्रत्याच्या प्रभावाने, हे मुने, परम मुक्तीला प्राप्त झाली।

Verse 51

ततो हरिस्तामनुसंस्मन्मुहुर्वृन्दाचिताभस्मरजोवगुंठितः । तत्रैव तस्थौ सुरसिद्धसंघकैः प्रबोध्यमानोपि ययौ न शांतिम्

त्यानंतर हरि वारंवार वृंदेचे स्मरण करीत, वृंदेच्या चितेच्या भस्म-रजाने आच्छादित राहिला. तो तिथेच उभा राहिला; देव-सिद्धांच्या समूहांनी समजावले तरी त्याला शांती मिळाली नाही।