देवशरणागति-नारदप्रेषणम् | The Devas Take Refuge in Śiva; Nārada Is Sent

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । एवं शासति धर्मेण महीं तस्मिन्महासुरे । बभूवुर्दुःखिनो देवा भ्रातृभावान्मुनीश्वर

सनत्कुमार म्हणाले—हे मुनीश्वर! तो महाबली महासुर असा आपल्या धर्माप्रमाणे पृथ्वीचे शासन करीत असता, देवांना ‘भ्रातृभावा’ने समान मानून त्यांचा अधिकार कमी करीत होता; म्हणून सर्व देव दुःखी झाले।

Verse 2

दुःखितास्ते सुरास्सर्वे शिवं शरणमाययुः । मनसा शंकरं देवदेवं सर्वप्रभुंप्रभुम्

दुःखित झालेले ते सर्व देव शिवाच्या शरण गेले। मनोमन त्यांनी शंकर—देवदेव, परम प्रभु, सर्वाधिपती—यांचा आश्रय घेतला।

Verse 3

तुष्टुवुर्वाग्भिरिष्टाभिर्भगवंतं महेश्वरम् । निवृत्तये स्वदुःखस्य सर्वदं भक्तवत्सलम्

त्यांनी प्रिय व यथोचित वचने करून भगवान महेश्वरांची स्तुती केली—भक्तवत्सल व सर्वदायक—स्वदुःखनिवृत्तीसाठी.

Verse 4

आहूय स महादेवो भक्तानां सर्वकामदः । नारदं प्रेरयामास देवकार्यचिकीर्षया

भक्तांच्या सर्व कामना पूर्ण करणाऱ्या महादेवांनी देवकार्य साधण्याच्या हेतूने नारदांना बोलावून त्यांना प्रेरित केले।

Verse 5

अथ देवमुनिर्ज्ञानी शंभुभक्तस्सतां गतिः । शिवाज्ञया ययौ दैत्यपुरे देवान्स नारदः

मग देवमुनि, ज्ञानी, शंभुभक्त व सत्पुरुषांचा आश्रय असलेले नारद शिवाज्ञेने देवांना सोबत घेऊन दैत्यपुराकडे गेले।

Verse 6

व्याकुलास्ते सुरास्सर्वे वासवाद्या द्रुतं मुनिम् । आगच्छंतं समालोक्य समुत्तस्थुर्हि नारदम्

इंद्रादी सर्व देव व्याकुळ झाले होते; मुनि नारद वेगाने येताना पाहताच ते सर्व त्वरित उभे राहिले।

Verse 7

ददुस्त आसनं नत्त्वा मुनये प्रीतिपूर्वकम् । नारदाय सुराश्शक्रमुखा उत्कंठिताननाः

शक्र (इंद्र) आदी देवांनी प्रेमपूर्वक मुनिला नमस्कार करून नारदांना आदराने आसन दिले; त्यांच्या मुखावर उत्कंठा होती।

Verse 8

सुखासीनं मुनिवरमासने सुप्रणम्य तम् । पुनः प्रोचुस्सुरा दीना वासवाद्या मुनीश्वरम्

आसनावर सुखासीन त्या श्रेष्ठ मुनिवरास उत्तम प्रणाम करून, इंद्रादि दीन देवांनी पुन्हा मुनिश्वरास विनंती केली।

Verse 9

देवा ऊचुः । भोभो मुनिवरश्रेष्ठ दुःखं शृणु कृपाकर । श्रुत्वा तन्नाशय क्षिप्रं प्रभुस्त्वं शंकरप्रियः

देव म्हणाले— अहो अहो मुनिवरश्रेष्ठ, कृपाकर! आमचे दुःख ऐका. ऐकून ते त्वरेने नष्ट करा; आपण समर्थ आहात आणि शंकरांचे प्रिय आहात.

Verse 10

जलंधरेण दैत्येन सुरा विद्राविता भृशम् । स्वस्थानाद्भर्तृभावाच्च दुःखिता वयमाकुलाः

जालंधर नामक दैत्याने देवांना अत्यंत जोराने हुसकावून लावले आहे. आपल्या स्थानांपासून दूर होऊन व स्वामित्व गमावून आम्ही दुःखी व व्याकुळ झालो आहोत.

Verse 11

स्वस्थानादुष्णरश्मिश्च चन्द्रो निस्सारितस्तथा । वह्निश्च धर्मराजश्च लोकपालास्तथेतरे

आपापल्या स्थानांमधून सूर्य, चंद्र, अग्नी, धर्मराज यम, लोकपाल आणि इतर देवही तसेच हाकलले गेले.

Verse 12

सुबलिष्ठेन वै तेन सर्वे देवाः प्रपीडिताः । दुःखं प्राप्ता वयं चातिशरणं त्वां समागताः

त्या अत्यंत बलवानाने सर्व देवांना फार छळले आहे. दुःखाने व्यथित होऊन आम्ही तुमच्याच परम शरणास आलो आहोत.

Verse 13

संग्रामे स हृषीकेशं स्ववशं कृतवान् बली । जलंधरो महादैत्यः सर्वामरविमर्दकः

युद्धात त्या बलवान महादैत्य जलंधराने—जो सर्व देवांचा मर्दन करणारा—हृषीकेश (विष्णू) यालाही आपल्या वश केले।

Verse 14

तस्य वश्यो वराधीनोऽवात्सीत्तत्सदने हरिः । सलक्ष्म्या सहितो विष्णुर्यो नस्सर्वार्थसाधकः

त्याच्या वशात जाऊन, त्याच्या वरदानावर अवलंबून, हरि—विष्णू—लक्ष्मीसह त्याच्या सदनी वास करू लागला; तोच विष्णू आमचा सर्वार्थसाधक आहे।

Verse 15

जलंधरविनाशाय यत्नं कुरु महामते । त्वं नो दैववशात्प्राप्तस्सदा सर्वार्थसाधकः

हे महामते! जलंधराच्या विनाशासाठी प्रयत्न कर. दैववश तू आमच्याकडे आला आहेस—तू सदैव सर्वार्थसाधक आहेस।

Verse 16

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषाममराणां स नारदः । आश्वास्य मुनिशार्दूलस्तानुवाच कृपाकरः

सनत्कुमार म्हणाले—देवांचे ते शब्द ऐकून मुनिश्रेष्ठ, कृपाळू नारदांनी त्यांना धीर दिला आणि मग त्यांच्याशी बोलले।

Verse 17

नारद उवाच । जानेऽहं वै सुरा यूयं दैत्यराजपराजिताः । दुःख प्राप्ताः पीडिताश्च स्थानान्निस्सारिताः खलुः

नारद म्हणाले—हे देवहो, मला ठाऊक आहे की तुम्ही दैत्यराजाकडून पराभूत झाला आहात. तुम्ही दुःखग्रस्त, अत्यंत पीडित आणि आपल्या स्थानांवरून खरोखरच हाकलले गेले आहात।

Verse 18

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे जलंधरवधोपाख्याने देवर्षिजलंधरसंवादो नामाष्टदशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या पंचम युद्धखण्डात जलंधरवधोपाख्यानातील ‘देवर्षि-जलंधर संवाद’ नावाचा अठरावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 19

सनत्कुमार उवाच । एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठ द्रष्टुं दानववल्लभम् । आश्वास्य सकलान्देवाञ्जलंधरसभां ययौ

सनत्कुमार म्हणाले—हे मुनिश्रेष्ठ! असे बोलून, दानवांचा प्रिय जलंधर यास भेटण्याची इच्छा धरून, त्याने सर्व देवांना धीर देऊन जलंधराच्या सभेत प्रस्थान केले।

Verse 20

अथागतं मुनिश्रेष्ठं दृष्ट्वा देवो जलंधरः । उत्थाय परया भक्त्या ददौ श्रेष्ठासनं वरम्

मग आलेल्या मुनिश्रेष्ठांना पाहून देवतुल्य जलंधर उठून उभा राहिला आणि परम भक्तीने त्यांना श्रेष्ठ व मान्य आसन अर्पण केले।

Verse 21

स तं संपूज्य विधिवद्दानवेन्द्रोऽति विस्मितः । सुप्रहस्य तदा वाक्यं जगाद मुनिसत्तमम्

मग दानवांचा अधिपतीने विधिपूर्वक त्यांची पूजा केली; अत्यंत विस्मित होऊन, प्रसन्न हास्याने त्या मुनिसत्तमास हे वचन बोलला।

Verse 22

जलंधर उवाच । कुत आगम्यते ब्रह्मन्किं च दृष्टं त्वया क्वचित् । यदर्थमिह आयातस्तदाज्ञापय मां मुने

जलंधर म्हणाला— हे पूज्य ब्रह्मर्षी! आपण कुठून आला आहात आणि कुठे काय पाहिले आहे? आपण येथे कोणत्या हेतूने आला आहात? हे मुने, मला सांगा।

Verse 23

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य दैत्येन्द्रस्य महामुनिः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा नारदो हि जलंधरम्

सनत्कुमार म्हणाले— त्या दैत्येंद्राचे वचन ऐकून, प्रसन्नचित्त महामुनी नारदांनी मग जलंधराला उत्तर दिले।

Verse 24

नारद उवाच । सर्वदानवदैत्येन्द्र जलंधर महामते । धन्यस्त्वं सर्वलोकेश रत्नभोक्ता त्वमेव हि

नारद म्हणाले— हे जलंधर, सर्व दानव-दैत्यांचा अधिपती, हे महामते! तू धन्य आहेस; हे सर्वलोकेश, खरोखर रत्नांचा भोक्ता तूच आहेस।

Verse 25

मदागमनहेतुं वै शृणु दैत्येन्द्रसत्तम । यदर्थमिह चायातस्त्वहं वक्ष्येखिलं हि तत्

हे दैत्येंद्रसत्तम! माझ्या आगमनाचे कारण ऐक. ज्या हेतूने मी येथे आलो आहे, ते सर्व मी तुला सविस्तर सांगीन।

Verse 26

गतः कैलासशिखरं दैत्येन्द्राहं यदृच्छया । योजनायुतविस्तीर्णं कल्पद्रुममहावनम्

हे दैत्येंद्र! योगायोगाने मी कैलासशिखरावर गेलो, जिथे कल्पद्रुमांचे ते महावन दहा हजार योजनांपर्यंत पसरलेले आहे।

Verse 27

कामधेनुशताकीर्णं चिंतामणिसुदीपितम् । सर्वरुक्ममयं दिव्यं सर्वत्राद्भुतशोभितम्

ते शेकडो कामधेनूंनी परिपूर्ण होते आणि चिंतामणींच्या तेजाने उजळून निघालेले. सर्वथा रुक्ममय (सुवर्णमय), दिव्य, आणि सर्वत्र अद्भुत शोभेने नटलेले होते।

Verse 28

तत्रोमया सहासीनं दृष्टवानस्मि शंकरम् । सर्वाङ्गसुन्दरं गौरं त्रिनेत्रं चन्द्रशेखरम्

तेथे मी उमेच्या संगतीने आसनस्थ शंकराला पाहिले—सर्वांगसुंदर, गौरवर्ण, त्रिनेत्रधारी आणि चंद्रशेखर।

Verse 29

तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यं वितर्को मेऽभवत्तदा । क्वापीदृशी भवेद्वृद्धिस्त्रैलोक्ये वा न वेति च

ते महान् आश्चर्य पाहून तेव्हा माझ्या मनात विचार उठला—“त्रैलोक्यात कुठे अशी वाढ होऊ शकेल, की कुठेच नाही?”

Verse 30

तावत्तवापि दैत्येन्द्र समृद्धिस्संस्मृता मया । तद्विलोकनकामोऽहं त्वत्सांनिध्यमिहा गतः

हे दैत्येंद्र! मीही तुझी समृद्धी व बलवैभव स्मरले. ते प्रत्यक्ष पाहण्याच्या इच्छेने मी येथे तुझ्या सान्निध्यात आलो आहे.

Verse 31

सनत्कुमार उवाच । इति नारदतः श्रुत्वा स दैत्येन्द्रो जलंधरः । स्वसमृद्धिं समग्रां वै दर्शयामास सादरम्

सनत्कुमार म्हणाले—नारदाकडून हे ऐकून दानवांचा स्वामी जलंधर याने आदरपूर्वक आपली संपूर्ण समृद्धी व बलवैभव दाखविले.

Verse 32

दृष्ट्वा स नारदो ज्ञानी देवकार्यसुसाधकः । प्रभुप्रेरणया प्राह दैत्येन्द्रं तं जलंधरम्

त्याला पाहून देवकार्य उत्तमरीत्या साधणारा ज्ञानी नारद, प्रभु शिवांच्या प्रेरणेने त्या दैत्येन्द्र जलंधरास म्हणाला.

Verse 33

नारद् उवाच । तवास्ति सुसमृद्धिर्हि वरवीर खिलाधुना । त्रैलोक्यस्य पतिस्त्वं हि चित्रं किं चात्र संभवम्

नारद म्हणाले—हे श्रेष्ठ वीर! आता तुझ्याकडे निश्चयच परिपूर्ण समृद्धी आहे. तू त्रैलोक्याचा स्वामी आहेस; मग या बाबतीत आश्चर्य किंवा अशक्य ते काय?

Verse 34

मणयो रत्नपुंजाश्च गजाद्याश्च समृद्धयः । ते गृहेऽद्य विभांतीह यानि रत्नानि तान्यपि

मणी, रत्नांचे ढीग आणि गजादी समृद्धी—जिथे जिथे रत्नवैभव आहे—ते सर्व आज तुझ्या या गृहीच उजळून दिसत आहे.

Verse 35

गजरत्नं त्वयानीतं शक्रस्यैरावतस्तथा । अश्वरत्नं महावीर सूर्यस्योच्चैःश्रवा हयः

तू गजरत्न—इंद्राचा ऐरावत—आणून दिलास. आणि हे महावीर, अश्वरत्न—सूर्यासारखा तेजस्वी उच्चैःश्रवा घोडा—सुद्धा तूच आणलास.

Verse 36

कल्पवृक्षस्त्वयानीतो निधयो धनदस्य च । हंसयुक्तविमानं च त्वयानीतं हि वेधसः

तू कल्पवृक्ष आणलास, आणि धनद (कुबेर) याच्या निधीही आणल्या. हंसांनी युक्त वेधस (ब्रह्मा) याचे विमानसुद्धा तू घेऊन आलास.

Verse 37

इत्येवं वररत्नानि दिवि पृथ्व्यां रसातले । यानि दैत्येन्द्र ते भांति गृहे तानि समस्ततः

अशा प्रकारे, हे दैत्येंद्र, स्वर्गात, पृथ्वीवर व रसातळात जे श्रेष्ठ रत्न तेजस्वी आहेत, ती सर्वची सर्व तुझ्या गृही समग्रपणे शोभून दिसतात।

Verse 38

त्वत्समृद्धिमिमां पश्यन्सम्पूर्णां विविधामहम् । प्रसन्नोऽस्मि महावीर गजाश्वादिसुशोभिताम्

तुझी ही विविध, परिपूर्ण समृद्धी—हत्ती, घोडे इत्यादींनी सुशोभित—पाहून, हे महावीर, मी प्रसन्न झालो आहे।

Verse 39

जायारत्नं महाश्रेष्ठं जलंधर न ते गृहे । तदानेतुं विशेषेण स्त्रीरत्नं वै त्वमर्हसि

हे जलंधर, तुझ्या गृही पत्नी-रूप महाश्रेष्ठ रत्न नाही; म्हणून विशेषतः असे स्त्रीरत्न आणण्यास तूच योग्य आहेस।

Verse 40

यस्य गेहे सुरत्नानि सर्वाणि हि जलंधर । जायारत्नं न चेत्तानि न शोभंते वृथा ध्रुवम्

हे जलंधर, ज्याच्या घरी सर्व उत्तम रत्न असली, तरी पत्नी-रत्न नसेल तर ती संपत्ती निश्चयच व्यर्थ; ती खऱ्या अर्थाने शोभत नाही।

Verse 41

सनत्कुमार उवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा नारदस्य महात्मनः । उवाच दैत्यराजो हि मदनाकुलमानसः

सनत्कुमार म्हणाले—महात्मा नारदाचे असे वचन ऐकून, काममोहाने व्याकुळ झालेल्या मनाचा दैत्यराज बोलू लागला।

Verse 42

जलंधर उवाच । भो भो नारद देवर्षे नमस्तेस्तु महाप्रभो । जायारत्नवरं कुत्र वर्तते तद्वदाधुना

जलंधर म्हणाला— हे देवर्षी नारद, महाप्रभो, आपल्याला नमस्कार. पत्नीरत्नांतील श्रेष्ठ रत्न सध्या कुठे आहे? आत्ताच सांगा.

Verse 43

ब्रह्मांडे यत्र कुत्रापि तद्रत्नं यदि वर्त्तते । तदानेष्ये ततो ब्रह्मन्सत्यं सत्यं न संशयः

हे ब्राह्मण! ते रत्न या ब्रह्मांडात कुठेही असेल तर मी ते नक्कीच आणीन. हे सत्य आहे—सत्यच—यात संशय नाही.

Verse 44

नारद उवाच । कैलासे ह्यतिरम्ये च सर्वद्धिसुसमाकुले । योगिरूपधरश्शंभुरस्ति तत्र दिगम्बरः

नारद म्हणाले— अतिशय रम्य कैलासावर, सर्व सिद्धींनी परिपूर्ण अशा स्थानी, योगिरूप धारण केलेले दिगंबर भगवान शंभू तेथे विराजमान आहेत.

Verse 45

तस्य भार्या सुरम्या हि सर्वलक्षणलक्षिता । सर्वांगसुन्दरी नाम्ना पार्वतीति मनोहरा

त्यांची पत्नी अत्यंत सुरम्य, सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त होती. ती ‘सर्वांगसुंदरी’ या नावाने तसेच ‘पार्वती’ म्हणून मनोहर होती.

Verse 46

तदीदृशं रूपमनन्यसंगतं दृष्टं न कुत्रापि कुतूहलाढ्यम् । अत्यद्भुतं मोहनकृत्सुयोगिनां सुदर्शनीयं परमर्द्धिकारि

असे रूप—अद्वितीय व अनुपम—कुठेही पूर्वी दिसले नव्हते. ते कुतूहलाने परिपूर्ण, अत्यंत अद्भुत, सिद्ध योगींनाही मोहित करणारे; दर्शनमंगलकारी व परम समृद्धी-सिद्धी देणारे होते.

Verse 47

स्वचित्ते कल्पयाम्यद्य शिवादन्यस्समृद्धिवान् । जायारत्नान्विताद्वीर त्रिलोक्या न जलंधर

आज मी माझ्या चित्तात असा निश्चय करतो की शिवावाचून त्रैलोक्यात खरोखर समृद्ध कोणी नाही—हे वीर जलंधर—पतिव्रता पत्नी असो वा मौल्यवान रत्नसंपदा असो।

Verse 48

यस्या लावण्यजलधौ निमग्नश्चतुराननः । स्वधैर्य्यं मुमुचे पूर्वं तया कान्योपमीयते

ती त्या कन्येसारखी उपमिली जाते, जिच्या लावण्य-समुद्रात निमग्न होऊन चतुर्मुख ब्रह्म्यानेही पूर्वी आपले धैर्य सोडून दिले होते।

Verse 49

गतरागोऽपि हि यया मदनारिस्स्वलीलया । निजतंत्रोऽपि यतस्स स्वात्म वशगः कृतः

जिच्याद्वारे—मदनारि शिवाच्या सहज लीलेंने—रागरहित झालेलाही पुन्हा आपल्या अंतःकरणाच्या वश होतो; आणि जो स्वाधीन आहे तोही त्या शक्तीने अंतर्गत बाध्यतेचा अधीन बनतो।

Verse 50

यथा स्त्रीरत्नसंभोक्तुस्समृद्धिस्तस्य साभवत् । तथा न तव दैत्येन्द्र सर्वरत्नाधिपस्य च

जसा ‘स्त्री-रत्न’ उपभोग करणाऱ्या पुरुषाला समृद्धी प्राप्त झाली, तशी, हे दैत्येंद्र! सर्व रत्नांचा अधिपती म्हणवूनही, तुला ती समृद्धी प्राप्त होणार नाही।

Verse 51

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा स तु देवर्षिर्नारदो लोकविश्रुतः । ययौ विहायसा देवोपकारकरणोद्यतः

सनत्कुमार म्हणाले—असे बोलून, लोकविख्यात देवर्षी नारद देवांच्या उपकारासाठी उद्यत होऊन, आकाशमार्गाने निघून गेले।