देवाः वैकुण्ठगमनम् तथा विष्णोः अवतारस्तुतिः | Devas Go to Vaikuṇṭha and Praise Viṣṇu’s Avatāras

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । पुनर्दैत्यं समायांतं दृष्ट्वा देवास्सवासवाः । भयात्प्रकंपितास्सर्वे सहैवादुद्रुवुर्द्रुतम्

सनत्कुमार म्हणाले—दैत्य पुन्हा पुढे येताना पाहून, इंद्रासह सर्व देव भयाने थरथर कापले आणि एकदम त्वरित पळून गेले।

Verse 2

वैकुंठं प्रययुस्सर्वे पुरस्कृत्य प्रजापतिम् । तुष्टुवुस्ते सुरा नत्वा सप्रजापतयोऽखिलाः

तेव्हा सर्वांनी प्रजापतीला अग्रस्थानी ठेवून वैकुंठाकडे प्रस्थान केले. प्रजापतींसह सर्व देवांनी नमस्कार करून तेथे भगवंताची श्रद्धेने स्तुती केली.

Verse 3

देवा ऊचुः । हृषीकेश महाबाहो भगवन् मधुसूदन । नमस्ते देवदेवेश सर्वदैत्यविनाशक

देव म्हणाले— हे हृषीकेश, महाबाहो, हे भगवन् मधुसूदन! हे देवदेवेश, सर्व दैत्यांचा विनाश करणाऱ्या, तुला नमस्कार असो.

Verse 4

मत्स्यरूपाय ते विष्णो वेदान्नीतवते नमः । सत्यव्रतेन सद्राज्ञा प्रलयाब्धिविहारिणे

हे विष्णो! मत्स्यरूप धारण करून वेदांचे उद्धार करणाऱ्या तुला नमः. सद्राजा सत्यव्रतासह प्रलयसमुद्रात विहार करणाऱ्यास नमस्कार.

Verse 5

कुर्वाणानां सुराणां च मथनायोद्यमं भृशम् । बिभ्रते मंदरगिरिं कूर्मरूपाय ते नमः

देवांनी समुद्रमंथनासाठी अत्यंत प्रयत्न केला तेव्हा मंदरगिरी धारण करणाऱ्या कूर्मरूपधारी तुला नमस्कार.

Verse 6

नमस्ते भगवन्नाथ क्रतवे सूकरात्मने । वसुंधरां जनाधारां मूद्धतो बिभ्रते नमः

हे भगवन् नाथ! क्रतूच्या हेतुने सूकररूप धारण करणाऱ्या तुला नमस्कार. सर्व जनांचा आधार असलेल्या वसुंधरेला मस्तकी धारण करणाऱ्या तुला नमः।

Verse 7

वामनाय नमस्तुभ्यमुपेन्द्राख्याय विष्णवे । विप्ररूपेण दैत्येन्द्रं बलिं छलयते विभो

हे वामन, उपेंद्रनामक विष्णू! तुला नमस्कार. हे विभो! ब्राह्मणरूप धारण करून दानवाधिपती बळीला छल करणाऱ्या तुला नमः।

Verse 8

नमः परशुरामाय क्षत्रनिःक्षत्रकारिणे । मातुर्हितकृते तुभ्यं कुपितायासतां द्रुहे

क्षत्रियांचा संहार करणाऱ्या परशुरामाला नमस्कार. मातृहिताासाठी क्रुद्ध झालेल्या, दुष्टांचा शत्रू असलेल्या तुला नमः।

Verse 9

रामाय लोकरामाय मर्यादापुरुषाय ते । रावणांतकरायाशु सीतायाः पतये नमः

लोकराम राम, मर्यादापुरुष तुला नमस्कार. शीघ्र रावणाचा अंत करणाऱ्या, सीतेच्या पती तुला नमः।

Verse 10

नमस्ते ज्ञानगूढाय कृष्णाय परमात्मन । राधाविहारशीलाय नानालीलाकराय च

नमस्कार असो—ज्ञानगूढ परमात्मा श्रीकृष्णा! जो राधाविहारात रमतो आणि नाना दिव्य लीला प्रकट करतो.

Verse 11

नमस्ते गूढदेहाय वेदनिंदाकराय च । योगाचार्याय जैनाय वौद्धरूपाय मापते

गूढ देह धारण करणाऱ्या तुला नमस्कार; (आवरणरूपे) वेदनिंदा घडविणाऱ्यासही नमस्कार। योगाचार्य, जैनरूप व बुद्धरूप धारण करणाऱ्या हे प्रभो, तुला नमस्कार।

Verse 12

नमस्ते कल्किरूपाय म्लेच्छानामंतकारिणे । अनन्तशक्तिरूपाय सद्धर्मस्थापनाय च

कल्कि-रूप धारण करणाऱ्या, म्लेच्छांचा अंत करणाऱ्या तुला नमस्कार। अनंत शक्तिरूप, सद्धर्म स्थापण करणाऱ्या तुला नमस्कार।

Verse 13

नमस्ते कपिलरूपाय देवहूत्यै महात्मने । वदते सांख्ययोगं च सांख्याचार्याय वै प्रभो

हे प्रभो! देवहूतीच्या महात्मा पुत्र कपिलरूपाने तुला नमस्कार। जो सांख्य व योग सांगणारा, आणि निश्चयच सांख्याचार्य आहे—तुला नमस्कार।

Verse 14

नमः परमहंसाय ज्ञानं संवदते परम् । विधात्रे ज्ञानरूपाय येनात्मा संप्रसीदति

परम परमहंसाला नमस्कार, जो परम ज्ञानाचा उद्घोष करतो। ज्ञानरूप विधात्याला नमस्कार, ज्यामुळे आत्मा पूर्ण शांत व प्रकाशमान होतो।

Verse 15

वेदव्यासाय वेदानां विभागं कुर्वते नमः । हिताय सर्वलोकानां पुराणरचनाय च

वेदांचा विभाग करणाऱ्या वेदव्यासाला नमस्कार; आणि सर्व लोकांच्या हितासाठी पुराणरचना करणाऱ्यास नमस्कार।

Verse 16

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे देवयुद्धवर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या पाचव्या युद्धखंडात ‘देवयुद्धवर्णन’ नावाचा सोळावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 17

आर्तिहंत्रे स्वदासानां सुखदाय शुभाय च । पीताम्बराय हरये तार्क्ष्ययानाय ते नमः । सर्वक्रियायैककर्त्रे शरण्याय नमोनमः

हे आपल्या दासांची आर्तता हरिणारे, सुख व शुभ देणारे! पीतांबरधारी हरि, तार्क्ष्य (गरुड) वाहन! सर्व क्रियांचा एकमेव कर्ता, शरण्य—आपल्याला पुनःपुन्हा नमस्कार।

Verse 18

दैत्यसंतापितामर्त्य दुःखादिध्वंसवज्रक । शेषतल्पशयायार्कचन्द्रनेत्राय ते नमः

दैत्यांनी संतप्त झालेल्या मर्त्यांचे दुःखादी नष्ट करणाऱ्या वज्रस्वरूपा! शेषतल्पावर शयन करणाऱ्या, सूर्य-चंद्र नेत्रधाऱ्या—आपल्याला नमस्कार।

Verse 19

कृपासिन्धो रमानाथ पाहि नश्शरणागतान् । जलंधरेण देवाश्च स्वर्गात्सर्वे निराकृताः

हे कृपासिंधो, हे रमानाथ! आम्ही शरण आलेलो—आमचे रक्षण करा। जलंधराने सर्व देवांना स्वर्गातून हाकलून दिले आहे।

Verse 20

सूर्यो निस्सारितः स्थानाच्चन्द्रो वह्निस्तथैव च । पातालान्नागराजश्च धर्मराजो निराकृतः

सूर्याला त्याच्या स्थानावरून हाकलले; चंद्र आणि अग्नीही तसेच. पाताळातून नागराजालाही दूर केले आणि धर्मराज यमालाही निराकृत केले.

Verse 21

विचरंति यथा मर्त्याश्शोभंते नैव ते सुराः । शरणं ते वयं प्राप्ता वधस्तस्य विचिंत्यताम्

जसे मर्त्य फिरतात तसेच देवही आता शोभत नाहीत। आम्ही तुमच्या शरण आलो आहोत—कृपा करून त्याचा वध ठरवावा।

Verse 22

सनत्कुमार उवाच । इति दीनवचश्श्रुत्वा देवानां मधुसूदनः । जगाद करुणासिन्धुर्मे घनिर्ह्रादया गिरा

सनत्कुमार म्हणाले—देवांची ही दीन वचने ऐकून करुणासागर मधुसूदन (विष्णू) मेघगर्जनेसारख्या गंभीर वाणीने मला म्हणाला।

Verse 23

विष्णुरुवाच । भयं त्यजत हे देवा गमिष्याम्यहमाहवम् । जलंधरेण दैत्येन करिष्यामि पराक्रमम्

विष्णू म्हणाले—हे देवांनो, भय सोडा। मी रणांगणात जाईन; दैत्य जलंधराशी युद्धात पराक्रम दाखवीन।

Verse 24

इत्युक्त्वा सहसोत्थाय दैत्यारिः खिन्नमानसः । आरोहद्गरुडं वेगात्कृपया भक्तवत्सलः

असे बोलून दैत्यांचा शत्रू त्वरित उठला। मन चिंतेने खिन्न असतानाही, भक्तवत्सल प्रभू करुणेने प्रेरित होऊन वेगाने गरुडावर आरूढ झाला।

Verse 25

गच्छन्तं वल्लभं दृष्ट्वा देवैस्सार्द्धं समुद्रजा । सांजलिर्बाष्पनयना लक्ष्मीर्वचनमब्रवीत्

देवांसह आपला वल्लभ निघून जाताना पाहून समुद्रजा लक्ष्मी अश्रुपूर्ण नेत्रांनी हात जोडून उभी राहिली व असे बोलली।

Verse 26

लक्ष्म्युवाच । अहं ते वल्लभा नाथ भक्ता यदि च सर्वदा । तत्कथं ते मम भ्राता युद्धे वध्यः कृपानिधे

लक्ष्मी म्हणाली—हे नाथ! मी जर सदैव तुमची वल्लभा व भक्त असेन, तर हे कृपानिधे, माझ्या भावाचा या युद्धात वध कसा होईल?

Verse 27

विष्णुरुवाच । जलंधरेण दैत्येन करिष्यामि पराक्रमम् । तैस्संस्तुतो गमिष्यामि युद्धाय त्वरितान्वितः

विष्णू म्हणाले— “दैत्य जलंधराविरुद्ध मी माझा पराक्रम प्रकट करीन. त्यांच्याकडून स्तुत व प्रोत्साहित होऊन मी त्वरेने युद्धासाठी निघेन.”

Verse 28

रुद्रांशसंभवत्वाच्च ब्रह्मणो वचनादपि । प्रीत्या च तव नैवायं मम वध्यो जलंधरः

जलंधर हा रुद्रांशातून उत्पन्न आहे आणि ब्रह्मदेवांच्या वचनामुळेही; तसेच तुझ्यावरील प्रीतीमुळे—हा जलंधर माझ्याकडून वध्य नाही.

Verse 29

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा गरुडारूढश्शंखचक्रगदासिभृत् । विष्णुर्वेगाद्ययौ योद्धुं देवैश्शक्रादिभिस्सह

सनत्कुमार म्हणाले— असे बोलून गरुडावर आरूढ, शंख-चक्र-गदा व खड्ग धारण केलेले विष्णू, इंद्रादी देवांसह वेगाने युद्धासाठी निघाले.

Verse 30

द्रुतं स प्राप तत्रैव यत्र दैत्यो जलंधरः । कुर्वन् सिंहरवं देवैर्ज्वलद्भिर्विष्णुतेजसा

तो त्वरेने त्या ठिकाणी पोहोचला जिथे दैत्य जलंधर होता। तेथे त्याने सिंहनाद केला, आणि देवगण विष्णुतेजाने ज्वलंत होऊन दिव्य पराक्रमाने प्रज्वलित झाले।

Verse 31

अथारुणानुजजवपक्षवातप्रपीडिताः । वात्याविवर्तिता दैत्या बभ्रमुः खे यथा घनाः

मग अरुणाच्या अनुजाच्या वेगवान पंखांमधून उठलेल्या वाऱ्याने पीडित झालेले दैत्य वादळात गरगर फिरत, आकाशात मेघांसारखे चक्राकार भटकू लागले।

Verse 32

ततो जलंधरो दृष्ट्वा दैत्यान् वात्याप्रपीडितान् । उद्धृत्य वचनं क्रोधाद्द्रुतं विष्णुं समभ्यगात्

तेव्हा जलंधराने वावटळीत पीडित दैत्यांना पाहून क्रोधाने उडी घेतली; रोषाने वचन उच्चारून तो त्वरेने विष्णूकडे धावला।

Verse 33

एतस्मिन्नंतरे देवाश्चक्रुर्युद्धं प्रहर्षिताः । तेजसा च हरेः पुष्टा महाबलसमन्विताः

दरम्यान देव हर्षित होऊन युद्धास प्रवृत्त झाले। हरिच्या तेजाने पुष्ट व महाबलाने युक्त होऊन त्यांनी नव्या पराक्रमाने संग्राम केला।

Verse 34

युद्धोद्यतं समालोक्य देवसैन्यमुपस्थितम् । दैत्यानाज्ञापयामास समरे चातिदुर्मदान्

युद्धास सज्ज देवसेना उपस्थित पाहून त्याने समरात अतिदुर्मद दैत्यांना युद्ध करण्याची आज्ञा दिली।

Verse 35

जलंधर उवाच । भोभो दैत्यवरा यूयं युद्धं कुरुत दुस्तरम् । शक्राद्यैरमरैरद्य प्रबलैः कातरैस्सदा

जलंधर म्हणाला—अहो अहो! हे दैत्यश्रेष्ठांनो, आज शक्र (इंद्र) आदी अमरांशी दुस्तर युद्ध करा; ते बलवान असूनही सदैव अंतःकरणी कातर असतात.

Verse 36

मौर्यास्तु लक्षसंख्याता धौम्रा हि शतसंख्यकाः । असुराः कोटिसंख्याताः कालकेयास्तथैव च

मौर्य लक्षसंख्येने होते, धौम्र शतसंख्येने; असुर कोटिसंख्येने होते आणि तसेच कालकेयही.

Verse 37

कालकानां दौर्हृदानां कंकानां लक्षसंख्यया । अन्येऽपि स्वबलैर्युक्ता विनिर्यांतु ममाज्ञया

माझ्या आज्ञेने कालक, दौर्हृद व कंक—लक्षसंख्येने—कूच करो. इतरही आपापल्या सैन्यबलासह बाहेर पडा.

Verse 38

सर्वे सज्जा विनिर्यात बहुसेनाभिसंयुताः । नानाशस्त्रास्त्रसंयुक्ता निर्भयाः गतसंशयाः

ते सर्व सज्ज होऊन अनेक सैन्यदळांसह निघाले. नानाविध शस्त्रास्त्रांनी युक्त, निर्भय झाले; त्यांचे सर्व संशय नष्ट झाले.

Verse 39

भोभो शुंभनिशुंभौ च देवान्समरकातरान् । क्षणेन सुमहावीर्यौ तुच्छान्नाशयतं युवाम्

अरे अरे! हे शुंभ-निशुंभ! हे देव रणात कातर झाले आहेत. तुम्ही दोघे महाबलवान—क्षणात या तुच्छांचा नाश करा.

Verse 40

सनत्कुमार उवाच । दैत्या जलंधराज्ञप्ता इत्थं युद्धविशारदाः । युयुधुस्ते सुरास्सर्वे चतुरंगबलान्विताः

सनत्कुमार म्हणाले—जलंधर राजाच्या आज्ञेने युद्धविशारद दैत्य असे लढले; आणि सर्व देवही चतुरंगिणी सैन्याने युक्त होऊन रणात उतरले.

Verse 41

गदाभिस्तीक्ष्णबाणैश्च शूलपट्टिशतोमरैः । केचित्परशुशूलैश्च निजघ्नुस्ते परस्परम्

काहींनी गदा व तीक्ष्ण बाणांनी, शूल-पट्टिश-तोमरांनी परस्परांवर प्रहार केला; तर काहींनी परशु व त्रिशूलांनी एकमेकांचा संहार केला.

Verse 42

नानायुधैश्च परैस्तत्र निजघ्नुस्ते बलान्विता । देवास्तथा महावीरा हृषीकेशबलान्विताः । युयुधुस्तीक्ष्णबाणाश्च क्षिपंतस्सिंहवद्रवाः

तेथे बलवान देवांनी नानाविध श्रेष्ठ आयुधांनी शत्रुबलाचा संहार केला. हृषीकेश (विष्णू) यांच्या बळाने युक्त असे ते महावीर देव तीक्ष्ण बाण झेलत सिंहासारखे गर्जत रणात धावले.

Verse 43

केचिद्बाणैस्तु तीक्ष्णैश्च केचिन्मुसलतोमरैः । केचित्परशुशूलैश्च निजघ्नुस्ते परस्परम्

काहींनी तीक्ष्ण बाणांनी, काहींनी मुसळ व तोमरांनी, तर काहींनी परशु व त्रिशूलांनी परस्परांवर प्रहार केला.

Verse 44

इत्थं सुराणां दैत्यानां संग्रामस्समभून्महान् । अत्युल्बणो मुनीनां हि सिद्धानां भय कारकः

अशा रीतीने देव आणि दैत्य यांच्यात महान संग्राम झाला। तो अत्यंत उग्र होता आणि मुनी व सिद्धांनाही भय उत्पन्न करणारा ठरला।