दक्षयज्ञे मुनिदेवसमागमः / The Gathering of Sages and Gods at Dakṣa’s Sacrifice

Verse 1

ब्रह्मोवाच । एकदा तु मुने तेन यज्ञः प्रारंभितो महान् । तत्राहूतास्तदा सर्वे दीक्षितेन सुरर्षयः

ब्रह्मा म्हणाले—हे मुने, एकदा त्याने एक महान यज्ञ आरंभ केला. त्या वेळी दीक्षित यजमानाने तेथे सर्व देवर्षींना आमंत्रित केले.

Verse 2

महर्षयोऽखिलास्तत्र निर्जराश्च समागताः । यद्यज्ञकरणार्थं हि शिवमायाविमोहितः

तेथे सर्व महर्षी आणि अमर देवगण एकत्र जमले. शिवमायेने मोहून तो यज्ञकर्म करण्यास प्रवृत्त झाला.

Verse 3

अगस्त्यः कश्यपोत्रिश्च वामदेवस्तथा भृगुः । दधीचिर्भगवान् व्यासो भारद्वाजोऽथ गौतमः

अगस्त्य, कश्यप, उत्रि, वामदेव व भृगु; पूज्य दधीचि, भगवान व्यास, भारद्वाज आणि गौतम—हे महर्षी तेथे उपस्थित होते.

Verse 4

पैलः पराशरो गर्गो भार्गवः ककुपस्सितः । सुमंतुत्रिककंकाश्च वैशंपायन एव च

पैल, पराशर, गर्ग, भार्गव, ककुपस्सित; सुमंतु, त्रिककंक आणि वैशंपायन—हेही ऋषी तेथे उपस्थित होते.

Verse 5

एते चान्ये च बहवो मुनयो हर्षिता ययु । मम पुत्रस्य दक्षस्य सदारास्ससुता मखम्

हे आणि इतर अनेक मुनी हर्षित मनाने माझ्या पुत्र दक्षाच्या यज्ञास गेले—तेथे त्याच्या पत्नी होत्या आणि कन्याही सोबत होत्या.

Verse 6

तथा सर्वे सुरगणा लोकपाला महोदयाः । तथोपनिर्जरास्सर्वे स्वापकारबलान्विताः

तसेच सर्व देवगण, महोदय लोकपाल आणि इतर दिव्य अमरही तेथे आले—प्रत्येकजण आपल्या-आपल्या कार्यास अनुरूप बळाने युक्त होता.

Verse 7

सत्यलोकात्समानीतो नुतोहं विश्वकारकः । ससुतस्स परीवारो मूर्तवेदापिसंयुतः

सत्यलोकातून आणलेला मी—प्रकट विश्वाचा कर्ता ब्रह्मा—विधिपूर्वक पूजिला गेलो; पुत्रासह, परिजन‑पार्षदांसह, आणि मूर्तिमान वेदांसहही।

Verse 8

वैकुंठाच्च तथा विष्णुस्संप्रार्थ्य विविधादरात् । सपार्षदपरीवारस्समानीतो मखं प्रति

मग वैकुंठात विविध आदराने विनवून विष्णूलाही बोलावले; तो पार्षद‑परिवारासह यज्ञमंडपाकडे आणला गेला. (शैव दृष्टीने देवही यज्ञमर्यादेत सहभागी होतात; परंतु यज्ञाचे परम फळ अखेरीस सर्वेश्वर शिवावरच अवलंबून असते.)

Verse 9

एवमन्ये समायाता दक्षयज्ञं विमोहिताः । सत्कृतास्तेन दक्षेन सर्वे ते हि दुरात्मना

अशाच प्रकारे इतरही अनेक जण दक्षयज्ञास आले, मोहग्रस्त चित्ताने। त्या दुरात्मा दक्षाने त्या सर्वांचा सत्कार केला।

Verse 10

भवनानि महार्हाणि सुप्रभाणि महांति च । त्वष्ट्रा कृतानि दिव्यानि तेभ्यो दत्तानि तेन वै

त्वष्ट्याने घडविलेली ती दिव्य घरे—अतिमूल्य, तेजस्वी व विशाल—त्याने निश्चयच त्यांना दिली.

Verse 11

तेषु सर्वेषु धिष्ण्येषु यथायोग्यं च संस्थिताः । सन्मानिता अराजंस्ते सकला विष्णुना मया

त्या सर्व पवित्र धामांत ते योग्यतेप्रमाणे स्थिर झाले. माझ्या—विष्णूच्या—सर्व प्रकारच्या सन्मानाने ते सर्व तेजस्वी झाले.

Verse 12

वर्त्तमाने महायज्ञे तीर्थे कनखले तदा । ऋत्विजश्च कृतास्तेन भृग्वाद्याश्च तपोधनाः

त्या वेळी कनखल तीर्थात महायज्ञ चालू होता. तेव्हा दक्षाने भृगु आदी तपोधन ऋषींना ऋत्विज (यज्ञपुरोहित) म्हणून नेमले होते.

Verse 13

अधिष्ठाता स्वयं विष्णुस्सह सर्वमरुद्गणैः । अहं तत्राऽभवं ब्रह्मा त्रयीविधिनिदर्शकः

तेथे अधिष्ठाता स्वयं विष्णू होते, सर्व मरुद्गणांसह. आणि मी तेथे ब्रह्मा म्हणून उपस्थित होतो—वेदत्रयीच्या विधींचा निदर्शक.

Verse 14

तथैव सर्वदिक्पाला द्वारपालाश्च रक्षकाः । सायुधास्सपरीवाराः कुतूहलकरास्सदा

तसेच सर्व दिक्पाल, द्वारपाल व रक्षक—शस्त्रधारी आणि परिजनांसह—सदैव उपस्थित होते व सतत विस्मय व कुतूहल निर्माण करीत होते.

Verse 15

उपतस्थे स्वयं यज्ञस्सुरूपस्तस्य चाध्वरे । सर्वे महामुनिश्रेष्ठाः स्वयं वेदधराऽभवन्

त्या यज्ञाध्वरात स्वयं यज्ञदेव सुंदर रूप धारण करून उपस्थित झाला. आणि सर्व श्रेष्ठ महामुनी स्वयमेव वेदांचे धारक व प्रतिष्ठापक झाले.

Verse 16

तनूनपादपि निजं चक्रे रूपं सहस्रशः । हविषा ग्रहणायाशु तस्मिन् यज्ञे महोत्सवे

त्या महान् यज्ञमहोत्सवात तनूनपातानेही हवि ग्रहण करण्यासाठी शीघ्रच आपले रूप सहस्र प्रकारे धारण केले.

Verse 17

अष्टाशीतिसहस्राणि जुह्वति सह ऋत्विजः । उद्गातारश्चतुषष्टि सहस्राणि सुरर्षयः

ऋत्विजांसह अठ्ठ्याऐंशी हजारांनी पवित्र अग्नीत आहुती अर्पिल्या; आणि चौसष्ट हजार दिव्य ऋषि-उद्गात्यांनी एकस्वराने सामगान केले।

Verse 18

अध्वर्यवोथ होतारस्तावन्तो नारदादयः । सप्तर्षयस्समा गाथाः कुर्वंति स्म पृथक्पृथक्

मग अध्वर्यु व होतृ—नारदादिंसह—सप्तर्षींनी त्या पावन सभेत प्रत्येकाने वेगवेगळ्या मधुर स्तुतिगाथा रचून गायल्या।

Verse 19

गंधर्वविद्याधरसिद्धसंघानादित्यसंघान् सगणान् सयज्ञान् । संख्यावरान्नागचरान् समस्तान् वव्रे स दक्षो हि महाध्वरे स्वे

स्वतःच्या महाध्वर यज्ञासाठी दक्षाने गंधर्व, विद्याधर व सिद्धांचे समुदाय; आदित्यांचे संघ; विविध गण व यज्ञकर्मी; तसेच नागजातीतील श्रेष्ठांसह सर्वांनाच—कोणालाही न वगळता—आमंत्रित केले।

Verse 20

द्विजर्षिराजर्षिसुरर्षिसंघा नृपास्समित्राः सचिवास्स सैन्याः । वसुप्रमुख्या गणदेवताश्च सर्वे वृतास्तेन मखोपवेत्त्राः

द्विजऋषी, राजर्षी व देवर्षींचे संघ; मित्र, सचिव व सैन्यासह नृप; आणि वसुप्रमुख गणदेवता—हे सर्व यज्ञाचे मान्य अतिथी म्हणून त्याने आमंत्रित केले।

Verse 21

दीक्षायुक्तस्तदा दक्षः कृतकौतुकमंगलः । भार्यया सहितो रेजे कृतस्वस्त्ययनो भृशम्

तेव्हा दक्ष दीक्षायुक्त झाला; कौतुक-मंगल व रक्षाकर्मे संपन्न झाली। पत्नीसमवेत तो अत्यंत तेजस्वी दिसू लागला, कल्याणाशीर्वादांनी पूर्ण सुरक्षित होऊन।

Verse 22

तस्मिन् यज्ञे वृतश्शंभुर्न दक्षेण दुरात्मना । कपालीति विनिश्चित्य तस्य यज्ञार्हता न हि

त्या यज्ञात दुरात्मा दक्षाने शंभूला बोलावले नाही. ‘हा कपाली आहे’ असा निश्चय करून त्याने जाहीर केले की शिव यज्ञभागास पात्र नाहीत.

Verse 23

कपालिभार्येति सती दयिता स्वसुतापि च । नाहूता यज्ञविषये दक्षेणागुणदर्शिना

कपाली (शिव) यांची प्रिय पत्नी आणि स्वतःची कन्या असूनही, यज्ञाच्या प्रसंगी गुण न पाहणाऱ्या दोषदर्शी दक्षाने सतीला बोलावले नाही.

Verse 24

एवं प्रवर्तमाने हि दक्षयज्ञे महोत्सवे । स्वकार्यलग्नास्तत्रासन् सर्वे तेऽध्वरसंमताः

अशा रीतीने दक्षाचा यज्ञ-महोत्सव चालू असता, अध्वरास संमत असे सर्वजण तेथे आपल्या-आपल्या कर्मात तल्लीन होऊन उपस्थित होते।

Verse 25

एतस्मिन्नंतरेऽदृष्ट्वा तत्र वै शंकरं प्रभुम् । प्रोद्विग्नमानसश्शैवो दधीचो वाक्यमब्रवीत्

त्याच वेळी तेथे प्रभु शंकर दिसत नाहीत असे पाहून, मन व्याकुळ झालेला शैव मुनी दधीची हे वचन बोलला।

Verse 26

दधीच उवाच । सर्वे शृणुत मद्वाक्यं देवर्षिप्रमुखा मुदा । कस्मान्नैवागतश्शंभुरस्मिन् यज्ञे महोत्सवे

दधीची म्हणाला—हे देवर्षीप्रमुखांनो, तुम्ही सर्वांनी आनंदाने माझे वचन ऐका। या यज्ञ-महोत्सवात शंभू (भगवान शिव) अजिबात का आले नाहीत?

Verse 27

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे यज्ञप्रारंभो नाम सप्तविंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या द्वितीय सतीखंडात “यज्ञप्रारंभ” नामक सत्ताविसावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 28

येनैव सर्वाण्यपि मंगलानि भवंति शंसन्ति महाविपश्चितः । सोऽसौ न दृष्टोऽत्र पुमान् पुराणो वृषध्वजो नीलगलः परेशः

ज्याच्यामुळेच सर्व मंगल घडते, ज्याची महाविपश्चित ऋषी सतत स्तुती करतात—तोच आदिपुरुष, वृषध्वज, नीलकंठ परमेश्वर येथे मुळीच दिसत नाही।

Verse 29

अमंगलान्येव च मंगलानि भवंति येनाधिगतानि दक्षः । त्रिपंचकेनाप्यथ मंगलानि भवंति सद्यः परतः पुराणि

ज्याच्यामुळे दक्षाने प्राप्त अमंगलही मंगल मानले—तसेच ‘त्रि-पंचक’ एवढ्यानेही त्वरित मंगल होते, आणि पुढे प्राचीन पुण्यफळे क्रमाने प्रकट होतात।

Verse 30

तस्मात्त्वयैव कर्तव्यमाह्वानं परमेशितुः । त्वरितं ब्रह्मणा वापि विष्णुना प्रभुविष्णुना

म्हणून परमेश्वराचे त्वरित आवाहन तुलाच करावे लागेल। लवकर कर—ब्रह्माद्वारे किंवा प्रभु विष्णूद्वारे।

Verse 31

इन्द्रेण लोकपालैश्च द्विजैस्सिद्धैस्सहाधुना । सर्वथाऽऽनयनीयोसौ शंकरो यज्ञपूर्त्तये

इंद्राने लोकपाल, द्विज ऋषी, सिद्ध आणि साधुजनांसह सांगितले—यज्ञाची पूर्तता व्हावी म्हणून शंकराला सर्व प्रकारे (इथे) आणलेच पाहिजे.

Verse 32

सर्वैर्भवद्भिर्गंतव्यं यत्र देवो महेश्वरः । दाक्षायण्या समं शम्भुमानयध्वं त्वरान्विताः

तुम्हा सर्वांनी जिथे देव महेश्वर आहेत तिथे जावे. दाक्षायणीसमवेत शंभूला त्वरेने इथे आणा.

Verse 33

तेन सर्वं पवित्रं स्याच्छम्भुना परमात्मना । अत्रागतेन देवेशास्सांबेन परमात्मना

त्या परमात्मा शंभूमुळे सर्व काही पवित्र होते. कारण देवेश परमात्मा अंबेसह येथे आले आहेत.

Verse 34

यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या समग्रं सुकृतं भवेत् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ह्यानेतव्यो वृषध्वजः

ज्यांच्या स्मरणाने व नामोच्चारानेच सर्व पुण्य परिपूर्ण होते; म्हणून सर्व प्रयत्नांनी वृषध्वज भगवान् शिवांना निश्चयाने येथे आणावे (आवाहन करावे)।

Verse 35

समागते शंकरेऽत्र पावनो हि भवेन्मखः । भविष्यत्यन्यथाऽपूर्णः सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्

येथे शंकर आले असता हा यज्ञ निश्चयाने पावन होतो; अन्यथा तो अपूर्णच राहील—हे सत्य मी स्पष्ट सांगतो।

Verse 36

ब्रह्मोवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दक्षो रोषसमन्वितः । उवाच त्वरितं मूढः प्रहसन्निव दुष्टधीः

ब्रह्मा म्हणाले—त्याचे ते वचन ऐकून दक्ष क्रोधाने भरला. तो मूढ व दुष्टबुद्धी होऊन त्वरित बोलला, जणू उपहासाने हसत आहे।

Verse 37

मूलं विष्णुर्देवतानां यत्र धर्मस्सनातनः । समानीतो मया सम्यक् किमूनं यज्ञकर्मणि

‘देवतांचा मूळ विष्णु आहे आणि त्याच्याजवळ सनातन धर्म वसतो. मी त्यांना विधिपूर्वक येथे आणले आहे—मग यज्ञकर्मात काय उणे आहे?’

Verse 38

यस्मिन्वेदाश्च यज्ञाश्च कर्माणि विविधानि च । प्रतिष्ठितानि सर्वाणि सोऽसौ विष्णुरिहागतः

‘ज्यामध्ये वेद, यज्ञ आणि विविध कर्मे—ही सर्व प्रतिष्ठित आहेत, तोच विष्णु येथे आला आहे।’ (शैव दृष्टीने ही वैदिक विधी अंतर्हित नियंता परमेश्वर शिवाशी अनुरूप झाल्यावरच स्थैर्य व पूर्ण फल देतात.)

Verse 39

सत्यलोकात्समायातो ब्रह्मा लोकपितामहः । वेदैस्सोपनिषद्भिश्च विविधैरागमैस्सह

सत्यलोकातून लोकपितामह ब्रह्मा अवतरले; वेद, उपनिषदे आणि विविध आगम-शास्त्रांसह।

Verse 40

तथा सुरगणैस्साकमागतस्सुरराट् स्वयम् । तथा यूयं समायाता ऋषयो वीतकल्मषाः

तसेच देवगणांसह स्वयं देवराजही आले; आणि तसेच पापरहित ऋषिगणही येथे एकत्र जमले आहेत।

Verse 41

येये यज्ञोचिताश्शांताः पात्रभूतास्समागताः । वेदवेदार्थतत्त्वज्ञास्सर्वे यूयं दृढव्रताः

तुम्ही सर्व येथे जमलेले—यज्ञास योग्य, आचरणाने शांत, पात्रभूत, आणि वेद व वेदार्थाचे तत्त्व जाणणारे—खरोखरच दृढव्रती आहात.

Verse 42

अत्रैव च किमस्माकं रुद्रेणापि प्रयोजनम् । कन्या दत्ता मया विप्र ब्रह्मणा नोदितेन हि

“आणि आम्हाला रुद्राची तरी काय गरज आहे? हे विप्र, ब्रह्माच्या प्रेरणेनेच मी माझ्या कन्येचे दान केले आहे.”

Verse 43

हरोऽकुलीनोसौ विप्र पितृमातृविवर्जितः । भूतप्रेतपिशाचानां पतिरेको दुरत्ययः

हे विप्र! तो हर ‘अकुलीन’ असा म्हणतात आणि तो पितृ‑मातृविवर्जित आहे. तोच एक भूत‑प्रेत‑पिशाचांचा दुर्जेय अधिपती आहे, ज्याला जिंकणे कठीण आहे।

Verse 44

आत्मसंभावितो मूढ स्तब्धो मौनी समत्सरः । कर्मण्यस्मिन्न योग्योसौ नानीतो हि मयाऽधुना

तो आत्मगर्विष्ठ, मूढ, अहंकाराने स्तब्ध, हट्टी मौन धारण करणारा आणि मत्सरी आहे. या पवित्र कर्मास तो योग्य नाही; म्हणून मी त्याला आत्ता येथे आणलेले नाही।

Verse 45

तस्मात्त्वमीदृशं वाक्यं पुनर्वाच्यं न हि क्वचित् । सर्वेर्भवद्भिः कर्तव्यो यज्ञो मे सफलो महान्

म्हणून असे वचन पुन्हा कधीही बोलू नका. तुम्ही सर्वांनी मिळून माझा हा महान यज्ञ करावा, जेणेकरून तो खरोखर सफल व मंगलमय होईल।

Verse 46

ब्रह्मोवाच । एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य दधीचो वाक्यमब्रवीत् । सर्वेषां शृण्वतां देवमुनीनां सारसं युतम्

ब्रह्मा म्हणाले—त्याचे वचन ऐकून दधीचीने उत्तर दिले; सर्व देवमुनी ऐकत होते, आणि ती वाणी सारयुक्त होती।

Verse 47

दधीच उवाच । अयज्ञोयं महाजातो विना तेन शिवेन हि । विनाशोपि विशेषेण ह्यत्र ते हि भविष्यति

दधीची म्हणाले—हा तर महा ‘अयज्ञ’च झाला आहे, कारण तो त्या भगवान् शिवांशिवाय केला जात आहे. म्हणून येथे तुमच्यावर विशेष रीतीने विनाश नक्कीच येईल.

Verse 48

एवमुक्त्वा दधीचोसावेक एव विनिर्गतः । यज्ञवाटाच्च दक्षस्य त्वरितः स्वाश्रमं ययौ

असे बोलून मुनी दधीची एकटेच निघून गेले. दक्षाच्या यज्ञवाटेतून ते त्वरेने आपल्या आश्रमाकडे गेले.

Verse 49

ततोन्ये शांकरा ये च मुख्याश्शिवमतानुगाः । निर्ययुस्स्वाश्रमान् सद्यश्शापं दत्त्वा तथैव च

त्यानंतर इतर प्रमुख शांकर भक्त—शिवमताचे अग्रगण्य अनुयायी—आपापल्या आश्रमांतून तत्काळ बाहेर पडले आणि तसेच शापही दिला.

Verse 50

मुनौ विनिर्गते तस्मिन् मखादन्येषु दुष्टधीः । शिवद्रोही मुनीन् दक्षः प्रहसन्निदमब्रवीत्

तो मुनि निघून गेल्यावर आणि यज्ञभूमीतून इतरही निघून गेल्यावर, दुष्टबुद्धी व शिवद्रोही दक्ष हसत हसत मुनींना हे वचन बोलला.

Verse 51

दक्ष उवाच । गतः शिवप्रियो विप्रो दधीचो नाम नामतः । अन्ये तथाविधा ये च गतास्ते मम चाध्वरात्

दक्ष म्हणाला—शिवप्रिय, नावाने प्रसिद्ध असा ब्राह्मण दधीची निघून गेला आहे; आणि त्याच प्रकारचे इतरही माझ्या या यज्ञातून निघून गेले आहेत।

Verse 52

एतच्छुभतरं जातं संमतं मे हि सर्वथा । सत्यं ब्रवीमि देवेश सुराश्च मुनयस्तथा

हे अत्यंत शुभ घडले आहे; मी यास सर्वथा मान्यता देतो. हे देवेश, मी सत्य बोलतो—देव आणि मुनीही तसेच म्हणतात।

Verse 53

विनष्टचित्ता मंदाश्च मिथ्यावादरताः खलाः । वेदबाह्या दुराचारास्त्याज्यास्ते मखकर्मणि

ज्यांचे चित्त नष्ट झाले आहे, जे मंद आहेत, जे खोट्या वचनांत रत व दुष्ट आहेत—जे वेदमार्गाबाहेर राहून दुराचार करतात—असे लोक मखकर्मात त्याज्य आहेत.

Verse 54

वेदवादरता यूयं सर्वे विष्णुपुरोगमाः । यज्ञं मे सफलं विप्रास्सुराः कुर्वंतु माऽचिरम्

तुम्ही सर्व वेदविधींमध्ये रत आहात आणि विष्णु तुमचा अग्रणी आहे. हे विप्रहो, देवांनी लवकरच माझा यज्ञ सफल करावा.

Verse 55

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य शिवमायाविमोहिताः । यन्मखे देवयजनं चक्रुस्सर्वे सुरर्षयः

ब्रह्मा म्हणाले—त्याचे वचन ऐकून, शिवमायेने विमोहित झालेले सर्व देव व देवर्षी त्या यज्ञात देवयजन करू लागले.

Verse 56

इति तन्मखशापो हि वर्णितो मे मुनीश्वर । यज्ञविध्वंसयोगोपि प्रोच्यते शृणु सादरम्

हे मुनीश्वर, अशा रीतीने यज्ञाशी संबंधित तो शाप मी तुला वर्णिला; आता यज्ञविध्वंसाचा क्रमही सांगतो—आदराने ऐक।