देवीयोगनिद्रास्तुतिḥ तथा चण्डिकायाः प्रादुर्भावः | Hymn to Devī Yogānidrā and the Manifestation of Caṇḍikā

Verse 1

नारद उवाच । ब्रह्मन् तात महाप्राज्ञ वद नो वदतां वर । गते विष्णौ किमभवदकार्षीत्किं विधे भवान्

नारद म्हणाले— हे ब्रह्मन्, हे पूज्य पिता, हे महाप्राज्ञ, वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ! विष्णू गेल्यावर काय झाले? आणि मग, हे विधाता, आपण काय केले?

Verse 2

ब्रह्मोवाच । विप्रनन्दनवर्य त्वं सावधानतया शृणु । विष्णौ गते भगवति यदकार्षमहं खलु

ब्रह्मा म्हणाले— हे विप्रपुत्रांमध्ये श्रेष्ठा, सावधानपणे ऐक. भगवान विष्णू गेल्यावर मी जे केले, तेच तुला सांगतो।

Verse 3

विद्याविद्यात्मिकां शुद्धां परब्रह्मस्वरूपिणीम् । स्तौमि देव जगद्धात्रीं दुर्गां शम्भुप्रियां सदा

विद्या-अविद्या-स्वरूपिणी, परम शुद्ध, परब्रह्मस्वरूपा, जगद्धात्री आणि शंभूची सदा प्रिया—अशा देवी दुर्गेची मी नेहमी स्तुती करतो।

Verse 4

सर्वत्र व्यापिनीं नित्यां निरालंबां निराकुलाम् । त्रिदेवजननीं वंदे स्थूलस्थूलामरूपिणीम्

मी त्या नित्य, सर्वव्यापिनी देवीला वंदन करतो—जी निरालंब, निराकुल आहे; जी त्रिदेवांची जननी आहे; आणि स्थूलातिस्थूल रूपांतही स्थित असूनही खरेतर अरूपिणी आहे.

Verse 5

त्वं चितिः परमानंदा परमात्मस्वरूपिणी । प्रसन्ना भव देवेशि मत्कार्यं कुरु ते नमः

तूच शुद्ध चिती, परमानंदस्वरूपा, परमात्मस्वरूपिणी आहेस। हे देवेशी देवी, प्रसन्न हो—माझे कार्य सिद्ध कर। तुला नमस्कार।

Verse 6

ब्रह्मोवाच । एवं संस्तूयमाना सा योगनिद्रा मया मुने । आविर्बभूव प्रत्यक्षं देवर्षे चंडिका मम

ब्रह्मा म्हणाले—हे मुने, अशा प्रकारे माझ्या स्तुतीने संतुष्ट झालेली ती योगनिद्रा—माझीच चंडिका—देवर्षीसमोर प्रत्यक्ष प्रकट झाली.

Verse 7

स्निग्धांजनद्युतिश्चारुरूपा दिव्यचतुर्भुजा । सिंहस्था वरहस्ता च मुक्तामणिकचोत्कटा

ती अंजनासारख्या स्निग्ध तेजाने झळकत, अत्यंत सुंदर रूपवती, दिव्य चतुर्भुजा होती। सिंहावर आरूढ, वरदहस्त धारण करून, मोती-मण्यांच्या अलंकारांनी भव्य शोभत होती.

Verse 8

शरदिंद्वानना शुभ्रचन्द्रभाला त्रिलोचना । सर्वावयवरम्या च कमलांघ्रिनखद्युतिः

तिचे मुख शरद्‌चंद्रासारखे, कपाळावर निर्मळ चंद्रकलेची शोभा होती। ती त्रिनेत्री, सर्व अवयवांनी रम्य, आणि तिच्या कमलचरणांच्या नखांची ज्योती तेजस्वी झळकत होती.

Verse 9

समक्षं तामुमां वीक्ष्य मुने शक्तिं शिवस्य हि । भक्त्या विनततुंगांशः प्रास्तवं सुप्रणम्य वै

हे मुने, समोर उमा—जी खरोखरच शिवांची दिव्य शक्ती—तिला पाहून तो भक्तिभावाने देह वाकवून, साष्टांग प्रणाम करून तिची स्तुती करू लागला।

Verse 10

ब्रह्मोवाच । नमो नमस्ते जगतःप्रवृत्तिनिवृतिरूपे स्थितिसर्गरूपे । चराचराणां भवती सुशक्तिस्सनातनी सर्वविमोहनीति

ब्रह्मा म्हणाले—नमो नमस्ते, हे जगताच्या प्रवृत्ती-निवृत्तीस्वरूपिणी, हे स्थिती व सृष्टीस्वरूपिणी। चराचर सर्वांसाठी तू परम शक्तिमयी, सनातनी, सर्वविमोहिनी आहेस।

Verse 11

इति श्रीशिवपुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां सतीखण्डे दुर्गास्तुतिब्रह्मवरप्राप्तिवर्णनो नामेकादशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवपुराणाच्या द्वितीय भागातील रुद्रसंहितेच्या सतीखण्डात ‘दुर्गास्तुती व ब्रह्मवरप्राप्तीचे वर्णन’ नावाचा अकरावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 12

या योगिनां वै महिता मनोज्ञा सा त्वं न ते परमाणुसारे । यमादिपूते हृदि योगिनां या या योगिनां ध्यानपथे प्रतीता

योगींनी महिमावंत मानलेले ते मनोहर तत्त्व तूच आहेस; सूक्ष्म परमाणूसारख्या खुणांचा पाठपुरावा करून तू मिळत नाहीस। यम-आदि साधनांनी शुद्ध झालेल्या योगींच्या हृदयात तूच साक्षात् होतेस—ध्यानपथावर ज्याची अनुभूती येते।

Verse 13

प्रकाशशुद्ध्यादियुता विरागा सा त्वं हि विद्या विविधावलंबा । कूटस्थमव्यक्तमनंतरूपं त्वं बिभ्रती कालमयी जगंति

तूच ती विद्या आहेस—प्रकाशमय शुद्धतेने युक्त, वैराग्यात स्थित—जी विविध प्रकारे जीवांचा आधार होते. काळस्वरूपा होऊन तू जगतांना धारण करतेस; आणि अंतरी कूटस्थ, अव्यक्त व अनंतरूप एकाला बाळगतेस।

Verse 14

विकारबीजं प्रकरोपि नित्यं गुणान्विता सर्वजनेषु नूनम् । त्वं वै गुणानां च शिवे त्रयाणां निदानभूता च ततः परासि

हे शिवे, तूच विकाराचे नित्य मूलबीज आहेस आणि गुणरूपाने निश्चयच सर्व जनांत व्याप्त आहेस. तूच त्रिगुणांची कारणभूता; म्हणूनच तू त्यांहून परे, परा आहेस।

Verse 15

सत्वं रजस्तामस इत्यमीषां विकारहीना समु वस्तितीर्या । सा त्वं गुणानां जगदेकहेतुं ब्रह्मांतरारंभसि चात्सि पासि

सत्त्व, रज आणि तम—हे त्रिगुण म्हणतात; पण हे देवी, तू त्यांत विकाररहित असून त्यांहून परे स्थित आहेस. त्या गुणांद्वारे तू जगाची एकमेव कारण आहेस; आणि ब्रह्माच्या प्रत्येक कल्पात सृष्टी आरंभतेस, पालन करतेस व शेवटी संहारही करतेस।

Verse 16

अशेषजगतां बीजे ज्ञेयज्ञानस्वरूपिणि । जगद्धिताय सततं शिवपत्नि नमोस्तु ते

हे शिवपत्नी! समस्त जगताची बीज-कारण, ज्ञेय व ज्ञानस्वरूपिणी, जी सदैव जगत्-हितासाठी तत्पर आहे—तुला नमस्कार असो।

Verse 17

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचः सा मे काली लोक विभाविनी । प्रीत्या मां जगतामूचे स्रष्टारं जनशब्दवत्

ब्रह्मा म्हणाले—माझे वचन ऐकून लोकांना प्रकाश देणारी ती काली, प्रेमाने मला—जगताचा स्रष्टा—जनसामान्याप्रमाणे सरळ वाणीने बोलली।

Verse 18

देव्युवाच । ब्रह्मन्किमर्थं भवता स्तुताहमवधारय । उच्यतां यदि धृष्योसि तच्छीघ्रं पुरतो मम

देवी म्हणाली— हे ब्रह्मन्, नीट अवधार; तू मला कोणत्या कारणाने स्तुती केलीस? धैर्य असेल तर माझ्या समोर त्वरेने सांग।

Verse 19

प्रत्यक्षमपि जातायां सिद्धिः कार्यस्य निश्चिता । तस्मात्त्वं वांछितं ब्रूहि या करिष्यामि भाविता

प्रत्यक्ष झाले तरी कार्यसिद्धी निश्चित आहे; म्हणून तुला जे इच्छित आहे ते सांग—दृढ भावाने मी ते करीन।

Verse 20

ब्रह्मोवाच । शृणु देवि महेशानि कृपां कृत्वा ममोपरि । मनोरथस्थं सर्वज्ञे प्रवदामि त्वदाज्ञया

ब्रह्मा म्हणाले—हे देवी, हे महेशानी, माझ्यावर कृपा करून ऐक. हे सर्वज्ञे, माझ्या मनोइच्छेत स्थित असलेले मी तुझ्या आज्ञेने सांगतो।

Verse 21

यः पतिस्तव देवेशि ललाटान्मेऽभवत्पुरा । शिवो रुद्राख्यया योगी स वै कैलासमास्थितः

हे देवेशी! जो प्रभू पूर्वी तुझा पती झाला—जो माझ्या ललाटातून शिवरूपाने प्रकटला, ‘रुद्र’ नावाने प्रसिद्ध योगी—तोच आता कैलास पर्वतावर विराजमान आहे।

Verse 22

तपश्चरति भूतेश एक एवाविकल्पकः । अपत्नीको निर्विकारो न द्वितीयां समीहते

भूतेश (भगवान शिव) एकटेच, कोणताही द्वैत-विकल्प न ठेवता तप करीत आहेत। पत्नीविरहित व निर्विकार असल्याने ते दुसऱ्या (साथीच्या) इच्छाही करीत नाहीत।

Verse 23

तं मोहय यथा चान्यां द्वितीयां सति वीक्षते । त्वदृते तस्य नो काचिद्भविष्यति मनोहरा

त्याला असे मोहित कर की सती दुसऱ्या पर्यायाप्रमाणे एखाद्या अन्य स्त्रीकडेही पाहील. पण तुझ्यावाचून त्याच्यासाठी दुसरी कोणतीही मनोहर स्त्री कधीच होणार नाही।

Verse 24

तस्मात्त्वमेव रूपेण भवस्व हरमोहिनी । सुता भूत्वा च दक्षस्य रुद्रपत्नी शिवे भव

म्हणून हे हरमोहिनी! तूच तेच रूप धारण कर, जे हर (शिव) यांना मोहित करील. हे शिवे! दक्षाची कन्या होऊन रुद्र (शिव) यांची पत्नी हो.

Verse 25

यथा धृतशरीरा त्वं लक्ष्मीरूपेण केशवम् । आमोदयसि विश्वस्य हितायैतं तथा कुरु

जसे तू लक्ष्मी-रूपाने देह धारण करून केशव (विष्णू) यांना आनंदित केलेस, तसेच विश्वाच्या हितासाठी हेच कार्य कर.

Verse 26

कांताभिलाषमात्रं मे दृष्ट्वाऽनिंदद्वृषध्वजः । स कथं वनितां देवी स्वेच्छया संग्रहीष्यति

माझ्यात केवळ प्रियेची अल्पशी इच्छा पाहूनही निर्दोष वृषध्वज (शिव) यांनी तिला मान्यता दिली नाही. मग ते देव स्वेच्छेने कोणत्याही लौकिक स्त्रीला कसे स्वीकारतील?

Verse 27

हरे गृहीतकांते तु कथं सृष्टिश्शुभावहा । आद्यंतमध्ये चैतस्य हेतौ तस्मिन्विरागिणि

हे हरि! तू आपल्या कान्ता (लक्ष्मी)ला स्वीकारले असताना, सृष्टी—जी शुभ मानली जाते—कशी चालेल, जेव्हा तिचा कारणभूत, जो आदि-अंत-मध्य सर्वत्र आहे, तोच विरागी (शिव) राहील?

Verse 28

इति चिंतापरो नाहं त्वदन्यं शरणं हितम् । कृच्छ्रवांस्तेन विश्वस्य हितायैतत्कुरुष्व मे

अशा प्रकारे चिंतेत मग्न झालेला मी, तुझ्यावाचून दुसरे कोणतेही हितकारी शरण पाहत नाही. म्हणून, जरी हे कठीण असले तरी, संपूर्ण विश्वाच्या कल्याणासाठी माझ्यासाठी हे कर.

Verse 29

न विष्णुस्तस्य मोहाय न लक्ष्मीर्न मनोभवः । न चाप्यहं जगन्मातर्नान्यस्त्वां कोपि वै विना

हे जगन्माता! विष्णू, लक्ष्मी किंवा मनोभव (काम) त्याला मोहात पाडू शकत नाहीत; मीही नाही. तुमच्यावाचून खरोखर दुसरा कोणीही तसे करू शकत नाही।

Verse 30

तस्मात्त्वं दक्षजा भूत्वा दिव्यरूपा महेश्वरी । तत्पत्नी भव मद्भक्त्या योगिनं मोहयेश्वरम्

म्हणून हे महेश्वरी! तू दिव्यरूप धारण करून दक्षाची कन्या हो. माझ्या भक्तीने त्याची पत्नी बनून, हे ईश्वरी, त्या योगी परमेश्वर (शिव) यांना मोहव।

Verse 31

दक्षस्तपति देवेशि क्षीरोदोत्तरतीरगः । त्वामुद्दिश्य समाधाय मनस्त्वयि दृढव्रतः

हे देवेशी! दक्ष क्षीरसागराच्या उत्तरेकाठी तप करीत आहे। दृढव्रती होऊन तो मन समाधीत एकाग्र करून केवळ तुझाच ध्यान करीत आहे॥

Verse 32

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्सा चिंतामाप शिवा तदा । उवाच च स्वमनसि विस्मिता जगदम्बिका

ब्रह्मा म्हणाले—ते वचन ऐकून शिवा तेव्हा गहन चिंतनात पडली. विस्मित जगदंबिका आपल्या हृदयात, आपल्या मनाशीच बोलली॥

Verse 33

देव्युवाच । अहो सुमहदाश्चर्यं वेदवक्तापि विश्वकृत् । महाज्ञानपरो भूत्वा विधाता किं वदत्ययम्

देवी म्हणाली—अहो, हे तर अतिशय महान आश्चर्य! वेदवक्ता व विश्वकर्ता, महाज्ञानात स्थित असा विधाता—हा स्रष्टा काय म्हणतो आहे?॥

Verse 34

विधेश्चेतसि संजातो महामोहोऽसुखावहः । यद्वरं निर्विकारं तं संमोहयितुमिच्छति

विधाता ब्रह्माच्या चित्तात दुःखदायक असा महान मोह उत्पन्न झाला; आणि तो त्या श्रेष्ठ, निर्विकार प्रभूला मोहित करावयास इच्छित होता.

Verse 35

हरमोहवरं मत्तस्समिच्छति विधिस्त्वयम् । को लाभोस्यात्र स विभुर्निर्मोहो निर्विकल्पकः

तू म्हणतोस की विधाता ब्रह्मा माझ्याकडून हराला मोहित करण्याचा वर मागतो. यात लाभ काय? तो सर्वव्यापी प्रभू मोह-रहित आणि विकल्पातीत आहे.

Verse 36

परब्रह्माख्यो यश्शंभुर्निर्गुणो निर्विकारवान् । तस्याहं सर्वदा दासी तदाज्ञावशगा सदा

परब्रह्म म्हणून प्रसिद्ध, निर्गुण व निर्विकार अशा शंभूची मी सदैव दासी आहे; आणि नेहमीच त्याच्या आज्ञेत वागते.

Verse 37

स एव पूर्णरूपेण रुद्रनामाभवच्छिवः । भक्तोद्धारणहेतोर्हि स्वतंत्रः परमेश्वरः

तोच शिव पूर्णरूपाने प्रकट होऊन ‘रुद्र’ या नावाने प्रसिद्ध झाला. भक्तांच्या उद्धारासाठी स्वतंत्र परमेश्वराने असे केले.

Verse 38

हरेर्विधेश्च स स्वामी शिवान्न्यूनो न कर्हिचित् । योगादरो ह्यमायस्थो मायेशः परतः परः

तो हरि (विष्णू) व विधाता (ब्रह्मा) यांचाही स्वामी आहे; शिवापेक्षा तो कधीही न्यून नाही. योगात परम आदरयुक्त, मायाभ्रमापलीकडे स्थित, मायेश्वर आणि परात्पर परम आहे.

Verse 39

मत्वा तमात्मजं ब्रह्मा सामान्यसुरसंनिभम् । इच्छत्ययं मोहयितुमतोऽज्ञानविमोहितः

त्याला आपला पुत्र समजून आणि सामान्य देवासारखा मानून, अज्ञानाने मोहित झालेला ब्रह्मा त्याला मोहविण्याची इच्छा करू लागला।

Verse 40

न दद्यां चेद्वरं वेदनीतिर्भ्रष्टा भवेदिति । किं कुर्यां येन न विभुः क्रुद्धस्स्यान्मे महेश्वरः

मी वरदान दिला नाही तर वेदविहित धर्मनीतीचा भंग होईल. मी काय करू, ज्यामुळे सर्वसमर्थ महेश्वर माझ्यावर क्रुद्ध होणार नाहीत?

Verse 41

ब्रह्मो वाच । विचार्य्येत्थं महेशं तं सस्मार मनसा शिवा । प्रापानुज्ञां शिवस्याथोवाच दुर्गा च मां तदा

ब्रह्मा म्हणाले: असे विचार करून शिवा (सती) ने मनात त्या महेशाचे स्मरण केले. मग शिवाची आज्ञा मिळवून त्या वेळी दुर्गेने मला सांगितले।

Verse 42

दुर्गोवाच । यदुक्तं भवता ब्रह्मन् समस्तं सत्यमेव तत् । मदृते मोहयित्रीह शंकरस्य न विद्यते

दुर्गा म्हणाली—हे ब्रह्मन्, आपण जे काही सांगितले ते सर्व नितांत सत्य आहे. माझ्यावाचून येथे शंकराला मोहविणारी दुसरी कोणतीही शक्ति नाही.

Verse 43

हरेऽगृहीतदारे तु सृष्टिनैषा सनातनी । भविष्यतीति तत्सत्यं भवता प्रतिपादितम्

हे हरि, जोपर्यंत तू पत्नी स्वीकारलेली नाहीस, तोपर्यंत ही सनातन सृष्टी आपल्या क्रमाने प्रवर्तू शकत नाही. म्हणून तू ‘हे नक्की होईल’ असे जे प्रतिपादन केलेस ते सत्य आहे.

Verse 44

ममापि मोहने यन्नो विद्यतेस्य महाप्रभोः । त्वद्वाक्याद्विगुणो मेद्य प्रयत्नोऽभूत्स निर्भरः

माझ्या स्वतःच्या मोहातही त्या महाप्रभूला मी नीट ओळखू शकलो नाही. पण तुमच्या वचनांनी आज माझा प्रयत्न दुप्पट झाला असून मी पूर्ण निर्धाराने प्रवृत्त झालो आहे.

Verse 45

अहं तथा यतिष्यामि यथा दारपरिग्रहम् । हरः करिष्यति विधे स्वयमेव विमोहितः

मी असा प्रयत्न करीन की हर स्वतः पत्नी-ग्रहण करतील. हे विधाता ब्रह्मा! माझ्या मायेमुळे मोहित होऊन ते हे आपोआप करतील.

Verse 46

सतीमूर्तिमहं धृत्वा तस्यैव वशवर्तिनी । भविष्यामि महाभागा लक्ष्मीर्विष्णोर्यथा प्रिया

सतीचे रूप धारण करून मी केवळ त्याच्याच अधीन राहीन, हे महाभाग! जशी लक्ष्मी विष्णूला प्रिय आहे, तशी मी शिवाला प्रिय होईन.

Verse 47

यथा सोपि मयैवेय वशवर्ती सदा भवेत् । तथा यत्नं करिष्यामि तस्यैव कृपया विधे

तोहीही येथे सदैव माझ्या वशात राहावा, असा मी प्रयत्न करीन—त्याच्याच कृपेने, हे विधे (ब्रह्मा)।

Verse 48

उत्पन्ना दक्षजायायां सतीरूपेण शंकरम् । अहं सभाजयिष्यामि लीलया तं पितामह

दक्षाच्या पत्नीपासून सतीरूपाने उत्पन्न होऊन मी लीलाभावाने शंकराचा सत्कार करीन; हे पितामह ब्रह्मा, त्यायोगे तुमचाही सन्मान होईल।

Verse 49

यथान्यजंतुरवनौ वर्तते वनितावशे । मद्भक्त्या स हरो वामावशवर्ती भविष्यति

जसा पृथ्वीवर दुसरा जीव स्त्रीच्या वशात वागतो, तसाच माझ्या भक्तीने तो हर (शिव)ही माझ्या वशवर्ती होईल.

Verse 50

ब्रह्मोवाच । मह्यमित्थं समाभाष्य शिवा सा जगदम्बिका । वीक्ष्यमाणा मया तात तत्रैवांतर्दधे ततः

ब्रह्मा म्हणाले—अशा रीतीने माझ्याशी सम्यक् संवाद करून ती शिवा, जगदंबिका, हे तात! माझ्या पाहता-पाहता तेथेच तत्क्षणी अंतर्धान पावली।

Verse 51

तस्यामंतर्हितायां तु सोहं लोकपितामहः । अगमं यत्र स्वसुतास्तेभ्यस्सर्वमवर्णयम्

ती (सती) अंतर्हित झाल्यावर मी—लोकपितामह ब्रह्मा—जिथे माझे स्वतःचे पुत्र होते तिथे गेलो आणि जे काही घडले ते सर्व त्यांना सांगितले।