पार्वत्याः यात्रासंस्कारः तथा पातिव्रत्योपदेशः / Preparations for Girijā’s Auspicious Journey and the Teaching on Pātivratya

Verse 1

ब्रह्मोवाच । अथ सप्तर्षयस्ते च प्रोचुर्हिमगिरीश्वरम् । कारय स्वात्मजा देव्या यात्रामद्योचितां गिरे

ब्रह्मा म्हणाले—मग ते सप्तर्षी हिमगिरीश्वरास म्हणाले: “हे गिरिराज! आपल्या आत्मजा देवीसाठी आजच योग्य अशी यात्रा आयोजित करा।”

Verse 2

इति श्रुत्वा गिरीशो हि बुद्ध्वा तद्विरहम्परम् । विषण्णोभून्महाप्रेम्णा कियत्कालं मुनीश्वर

हे मुनीश्वर, हे ऐकून आणि त्या विरहाची परम तीव्रता जाणून गिरीश (भगवान शिव) महाप्रेमाने विषण्ण झाला व काही काळ तसाच राहिला.

Verse 3

कियत्कालेन सम्प्राप्य चेतनां शैलराट् ततः । तथास्त्विति गिरामुक्त्वा मेनां सन्देशमब्रवीत्

काही काळाने शैलराज (हिमालय) शुद्धीवर आला. ‘तथास्तु’ असे म्हणून वाणीने संमती दिली आणि मग मेनेला संदेश सांगितला.

Verse 4

शैलसन्देशमाकर्ण्य हर्षशोकवशा मुने । मेना संयापयामास कर्त्तुमासीत्समुद्यता

हे मुने, शैलराज (हिमालय) यांनी पाठविलेला संदेश ऐकून मेना हर्ष-शोकाच्या आवेगात आली; तिने स्वतःचे मन शांत केले आणि यथोचित कर्तव्य करण्यास सज्ज झाली।

Verse 5

श्रुतिस्वकुलजाचारं चचार विधिवन्मुने । उत्सवम्विविधन्तत्र सा मेना क्षितिभृत्प्रिया

हे मुने, पर्वतराजाची प्रिया मेना हिने श्रुतींनी सांगितलेले विधी व आपल्या कुलाचाराचे नियम विधिवत् पाळले; आणि तेथे तिने विविध मंगलोत्सव योग्य रीतीने साजरे केले।

Verse 6

गिरिजाम्भूषयामास नानारत्नांशुकैर्वरैः । द्वादशाभरणैश्चैव शृंगारैर्नृपसम्मितैः

त्याने गिरिजा (पार्वती) हिला नानाविध रत्नजडित उत्तम वस्त्रांनी सजविले; तसेच बारा आभूषणांनी व राणीला शोभतील अशा सुसंयोजित शृंगाराने अलंकृत केले।

Verse 7

मेनामनोगम्बुद्ध्वा साध्व्येका द्विजकामिनी । गिरिजां शिक्षयामास पातिव्रत्यव्रतम्परम्

मेनेचा शुभ व दृढ हेतू जाणून, द्विजहिताची कामना करणाऱ्या त्या साध्वी स्त्रीने गिरिजेला परम पातिव्रत्य-व्रताची शिकवण देण्यास सुरुवात केली।

Verse 8

द्विजपत्न्युवाच । गिरिजे शृणु सुप्रीत्या मद्वचो धर्मवर्द्धनम् । इहामुत्रानन्दकरं शृण्वतां च सुखप्रदम्

द्विजपत्नी म्हणाली—हे गिरिजे, प्रेमपूर्वक माझे धर्मवर्धक वचन ऐक; ते इहलोकी व परलोकी आनंद देणारे असून ऐकणाऱ्यांना सुख देतात।

Verse 9

धन्या पतिव्रता नारी नान्या पूज्या विशेषतः । पावनी सर्वलोकानां सर्वपापौघनाशिनी

धन्य आहे ती पतिव्रता नारी; तिच्यासारखी विशेष पूज्य दुसरी कोणी नाही। ती सर्व लोकांना पावन करते आणि पापसमूहाचा प्रवाह नष्ट करते।

Verse 10

सेवते या पतिम्प्रेम्णा परमेश्वरवच्छिवे । इह भुक्त्वाखिलाम्भोगान न्ते पत्या शिवां गतिम्

हे शिवे! जी स्त्री पतीला परमेश्वर मानून प्रेमभक्तीने सेवा करते, ती इहलोकी सर्व योग्य भोग भोगून शेवटी पतीसह शिवमय शुभ गतीस प्राप्त होते।

Verse 11

पतिव्रता च सावित्री लोपामुद्रा ह्यरुन्धती । शाण्डिल्या शतरूपानुसूया लक्ष्मीस्स्वधा सती

सावित्री, लोपामुद्रा आणि अरुंधती या पतिव्रता म्हणून प्रसिद्ध आहेत; तसेच शाण्डिल्या, शतरूपा, अनसूया, लक्ष्मी, स्वधा आणि सतीही—धर्मनिष्ठ व शुचिव्रता—विख्यात आहेत।

Verse 12

संज्ञा च सुमतिश्श्रद्धा मेना स्वाहा तथैव च । अन्या बह्व्योऽपि साध्व्यो हि नोक्ता विस्तरजाद्भयात्

संज्ञा, सुमती, श्रद्धा, मेना तसेच स्वाहा—या साध्वी स्त्रियांची नावे सांगितली. आणखीही अनेक धर्मनिष्ठ स्त्रिया आहेत; परंतु वर्णन फार वाढेल या भीतीने त्यांचा उल्लेख केला नाही.

Verse 13

पातिव्रत्यवृषेणैव ता गतास्सर्वपूज्यताम् । ब्रह्मविष्णुहरैश्चापि मान्या जाता मुनीश्वरैः

पतिव्रत्याच्या तेजानेच त्या सर्वांच्या पूज्य झाल्या. ब्रह्मा, विष्णू आणि हर (शिव) तसेच मुनीश्वरांनीही त्यांचा मान केला.

Verse 14

सेव्यस्त्वया पतिस्तस्मात्सर्वदा शङ्करः प्रभुः । दीनानुग्रहकर्ता च सर्वसेव्यस्सतां गतिः

म्हणून तू सदैव आपल्या प्रभु-पती शंकराची सेवा करावी. तो दीनांवर कृपा करणारा, सर्वांनी सेवनीय, आणि सत्पुरुषांचा आश्रय व परम गती आहे.

Verse 15

महान्पतिव्रताधर्म्मश्श्रुतिस्मृतिषु नोदितः । यथैष वर्ण्यते श्रेष्ठो न तथान्योऽस्ति निश्चितम्

हा महान पतिव्रता-धर्म श्रुती-स्मृतींमध्ये याच प्रकारे सांगितलेला नाही. येथे जसा तो सर्वश्रेष्ठ वर्णिला आहे, तसा सम दुसरा कोणताही धर्म निश्चयाने नाही।

Verse 16

भुंज्याद्भुक्ते प्रिये पत्यौ पातिव्रत्यपरायणा । तिष्ठेत्तस्मिंञ्छिवे नारी सर्वथा सति तिष्ठति

पतिव्रत्यात परायण असलेली पत्नी प्रिय पतीने भोजन केल्यानंतरच भोजन करावे. पतीमध्ये स्थित शिवात प्रतिष्ठित होऊन ती नारी सर्वथा सतीभावात—धर्म व मंगलात—स्थिर राहते।

Verse 17

स्वप्यात्स्वपिति सा नित्यं बुध्येत्तु प्रथमं सुधीः । सर्वदा तद्धितं कुर्यादकैतवगतिः प्रिया

ती झोपेत असो वा जागी असो, सुज्ञ पुरुषाने नेहमी प्रथम जागे होऊन सावध राहावे. सर्वदा कपटरहित स्वभावाची ती प्रिया—तिच्या हितासाठीच आचरण करावे।

Verse 18

अनलंकृतमात्मानन्दर्शयेन्न क्वचिच्छिवे । कार्यार्थम्प्रोषिते तस्मिन्भवेन्मण्डनवर्जिता

हे शिवे! पती कार्यासाठी बाहेर गेलेला असता, साध्वी पत्नीने कुठेही अलंकृत होऊन स्वतःला दाखवू नये; तिने मांडण-श्रृंगार टाळावा।

Verse 19

पत्युर्नाम न गृह्णीयात् कदाचन पतिव्रता । आक्रुष्टापि न चाक्रोशेत्प्रसीदेत्ताडितापि च । हन्यतामिति च ब्रूयात्स्वामिन्निति कृपां कुरु

पतिव्रता स्त्रीने कधीही अवमानाने पतीचे नाव घेऊ नये. शिवीगाळ झाली तरी प्रत्युत्तर देऊ नये; मार लागला तरी शांत राहून प्रसन्न करावे. तो ‘हिला मारून टाका’ असे म्हणाला तरी ती ‘स्वामी, कृपा करा’ अशी याचना करावी।

Verse 20

आहूता गृह कार्याणि त्यक्त्वा गच्छेत्तदन्तिकम् । सत्वरं साञ्जलिः प्रीत्यां सुप्रणम्य वदेदिति

बोलावणे आले की घरची कामे सोडून त्वरित त्या पूज्य व्यक्तीजवळ जावे. लवकर हात जोडून, प्रेमभक्तीने नीट प्रणाम करून, मग यथोचित बोलावे।

Verse 21

किमर्थं व्याहृता नाथ स प्रसादो विधीयताम् । तदादिष्टा चरेत्कर्म सुप्रसन्नेन चेतसा

हे नाथ! मला असे का संबोधिले? कृपया तो प्रसाद प्रदान करा. तुमच्या आज्ञेने मी नियत कर्म करीन, तुमच्या अनुग्रहाने पूर्ण प्रसन्नचित्त होऊन।

Verse 22

चिरन्तिष्ठेन्न च द्वारे गच्छेन्नैव परालये । आदाय तत्त्वं यत्किंचित्कस्मै चिन्नार्पयेत्क्वचित्

दाराशी फार वेळ थांबू नये आणि परक्या घराच्या अंतःपुरातही जाऊ नये. जे काही तत्त्व किंवा गुपित समजले, ते कुणालाही कुठेही देऊ नये।

Verse 23

पूजोपकरणं सर्वमनुक्ता साधयेत्स्वयम् । प्रतीक्षमाणावसरं यथाकालोचितं हितम्

कोणी न सांगताही तिने पूजेची सर्व सामग्री स्वतःच सिद्ध केली. योग्य वेळेची संधी शांतपणे वाट पाहत, काळानुरूप हिताचे कार्य केले।

Verse 24

न गच्छेत्तीर्थयात्रां वै पत्याज्ञां न विना क्वचित् । दूरतो वर्जयेत्सा हि समाजोत्सवदर्शनम्

पतीच्या आज्ञेशिवाय ती कुठेही तीर्थयात्रेला जाऊ नये. तसेच सार्वजनिक जमाव व उत्सवांचे दर्शनही दूरूनच टाळावे।

Verse 25

तीर्थार्थिनी तु या नारी पतिपादोदकम्पिबेत् । तस्मिन्सर्वाणि तीर्थानि क्षेत्राणि च न संशयः

तीर्थफळाची इच्छा करणारी जी नारी पतीच्या चरणधोवनाचे जल पिते, तिच्यासाठी निःसंशय त्यातच सर्व तीर्थे व सर्व क्षेत्रे सामावलेली असतात।

Verse 26

भुंज्यात्सा भर्तुरुच्छिष्टमिष्टमन्नादिकं च यत् । महाप्रसाद इत्युक्त्वा पतिदत्तम्पतिव्रता

पतिव्रता स्त्रीने पतीच्या भोजनाचे उच्छिष्ट अन्नादी जे काही असेल ते ‘महाप्रसाद’ असे म्हणत श्रद्धेने भक्षण करावे आणि पतीने दिलेले भक्तिभावाने स्वीकारावे।

Verse 27

अविभज्य न चाश्नीयाद्देव पित्रतिथिष्वपि । परिचारकवर्गेषु गोषु भिक्षुकुलेषु च

देव, पितृ व अतिथी यांच्यासाठीही आधी योग्य विभागणी केल्यावाचून भोजन करू नये. परिचारकवर्ग, आश्रित, गायी आणि भिक्षुकसमुदाय यांनाही यथोचित वाटा द्यावा.

Verse 28

संयतोपस्करा दक्षा हृष्टा व्ययपराङ्मुखी । भवेत्सा सर्वदा देवी पतिव्रतपरायणा

ती गृहसामग्री व संपत्ती संयमित ठेवील, दक्ष व उद्योगी असेल, प्रसन्न राहील आणि उधळपट्टीपासून दूर राहील. अशी देवी सदा पतिव्रत-परायण होते.

Verse 29

कुर्यात्पत्यननुज्ञाता नोपवासव्रतादिकम् । अन्यथा तत्फलं नास्ति परत्र नरकम्व्रजेत्

पतीची अनुमती नसताना पत्नीने उपवास, व्रत इत्यादी करू नये. अन्यथा त्याचे फल मिळत नाही आणि परलोकी नरकगती होते.

Verse 30

सुखपूर्वं सुखासीनं रममाणं यदृच्छया । आन्तरेष्वपि कार्येषु पतिं नोत्थापयेत्क्वचित्

पती सुखाने, आरामात बसून स्वभावतः रममाण असेल, तर मधल्या घरकामांसाठीही त्याला कधी उठवू नये.

Verse 31

क्लीबम्वा दुरवस्थम्वा व्याधितं वृद्धमेव च । सुखितं दुःखितं वापि पतिमेकं न लंघयेत्

पती नपुंसक असो, दुर्दशेत असो, रोगी वा वृद्ध असो—सुखी असो वा दुःखी—पतिव्रता स्त्रीने एकमेव पतीचा अतिक्रम करू नये; त्याच्याशीच निष्ठावान राहावे।

Verse 32

स्त्रीधर्मिणी त्रिरात्रं च स्वमुखं नैव दर्शयेत् । स्ववाक्यं श्रावयेन्नापि यावत्स्नानान्न शुध्यति

रजस्वला स्त्रीने तीन रात्री स्वतःचे मुख दाखवू नये आणि आपली वाणीही ऐकवू नये; स्नान करून शुद्ध होईपर्यंत असे करावे.

Verse 33

सुस्नाता भर्तृवदनमीक्षेतान्यस्य न क्वचित् । अथवा मनसि ध्यात्वा पतिम्भानुम्विलोकयेत

चांगले स्नान करून तिने फक्त पतीचे मुखच पाहावे; अन्यत्र कधीही पाहू नये. किंवा मनात पतीचे ध्यान करून सूर्याचे दर्शन घ्यावे.

Verse 34

हरिद्राकुङ्कुमं चैव सिन्दूरं कज्जलादिकम् । कूर्पासकञ्च ताम्बूलं मांगल्याभरणादिकम्

हळद-कुंकू, सिंदूर, काजळ इत्यादी, कापूस, तांबूल, तसेच मांगल्य-आभूषण इत्यादी—हे सर्व देवीपूजेच्या पवित्र विधींमध्ये येते.

Verse 35

केशसंस्कारकबरीकरकर्णादिभूषणम् । भर्तुरायुष्यमिच्छन्ती दूरयेन्न पतिव्रता

पतीचे आयुष्य वाढावे अशी इच्छा करणाऱ्या पतिव्रतेने केशसंस्कार, कबरी, हात-कान इत्यादींचे दागिने असा शृंगार दूर ठेवावा.

Verse 36

न रजक्या न बन्धक्या तथा श्रवणया न च । न च दुर्भगया क्वापि सखित्वं कारयेत्क्वचित्

कधीही अशुद्ध आचरणी, कपटी, किंवा केवळ कानावरच्या गप्पांवरून ओळखली जाणारी स्त्री हिच्याशी मैत्री करू नये; तसेच दुर्भाग्यिणी वा अमंगल स्वभावाच्या स्त्रीशी कुठेही घनिष्ठता वाढवू नये।

Verse 37

पतिविद्वेषिणीं नारीं न सा संभाषयेत्क्वचित् । नैकाकिनी क्वचित्तिष्ठेन्नग्ना स्नायान्न च क्वचित्

जी स्त्री पतीचा द्वेष करते, तिच्याशी ती कधीही संभाषण करू नये. ती कुठेही एकटी राहू नये, आणि कधीही नग्न होऊन स्नान करू नये.

Verse 38

नोलूखले न मुसले न वर्द्धन्यां दृषद्यपि । न यंत्रके न देहल्यां सती च प्रवसेत्क्वचित्

सती स्त्रीने कधीही उखळ, मुसळ, सूप/वर्धनी किंवा जात्याच्या दगडावरही बसू नये. तसेच कोणत्याही यंत्रावर किंवा उंबरठ्यावर कधीही थांबू नये.

Verse 39

विना व्यवायसमयं प्रागल्भ्यं नाचरेत्क्वचित् । यत्रयत्र रुचिर्भर्तुस्तत्र प्रेमवती भवेत्

योग्य सहवाससमयाव्यतिरिक्त तिने कधीही उन्मत्त/अतिधिटाईचे वर्तन करू नये. जिथे जिथे पतीची रुची असेल तिथे तिथे ती प्रेमयुक्त व समर्पित व्हावी.

Verse 40

हृष्टाहृष्टे विषण्णा स्याद्विषण्णास्ये प्रिये प्रिया । पतिव्रता भवेद्देवी सदा पतिहितैषिणी

प्रिय पती आनंदित नसेल तर ती विषण्ण व्हावी; आणि त्याच्या मुखावर विषाद असेल तर त्याला धीर देऊन तीच त्याची परम प्रिया व्हावी. अशी देवी सदा पतिव्रता, नित्य पतीहितैषिणी असते.

Verse 41

एकरूपा भवेत्पुण्या संपत्सु च विपत्सु च । विकृतिं स्वात्मनः क्वापि न कुर्याद्धैर्य्यधारिणी

पुण्यशील स्त्रीने संपत्ती व आपत्ती—दोन्हीत समभाव ठेवावा. धैर्य धारण करून तिने कोणत्याही प्रसंगी आपल्या अंतःस्वभावाची विकृती होऊ देऊ नये.

Verse 42

सर्पिर्लवणतैलादिक्षयेपि च पतिव्रता । पतिं नास्तीति न ब्रूयादायासेषु न योजयेत्

तूप, मीठ, तेल इत्यादी घरातील वस्तू संपल्या तरी पतिव्रता स्त्री “माझा पती नाही/काही उपयोगाचा नाही” असे म्हणू नये; आणि त्याला कष्टदायक कामांत गुंतवू नये।

Verse 43

विधेर्विष्णोर्हराद्वापि पतिरेकोधिको मतः । पतिव्रताया देवेशि स्वपतिश्शिव एव च

विधाता ब्रह्मा, विष्णू किंवा हर—यांच्यातही पती एकटाच परम मानला आहे। हे देवेशी! पतिव्रतेसाठी तिचा स्वतःचा पती साक्षात् शिवच आहे।

Verse 44

व्रतोपवासनियमम्पतिमुल्लंघ्य या चरेत् । आयुष्यं हरते भर्तुर्मृता निरयमृच्छति

जी स्त्री पतीची आज्ञा/मर्यादा ओलांडून स्वेच्छेने व्रत, उपवास व नियम आचरते, ती पतीचे आयुष्य हरते; आणि मरणोत्तर नरकगतीस जाते।

Verse 45

उक्ता प्रत्युत्तरन्दद्याद्या नारी क्रोधतत्परा । सरमा जायते ग्रामे शृगाली निर्जने वने

जी नारी बोलावल्यावरही तिखट प्रत्युत्तर देते व रागातच मग्न राहते, ती गावात कुत्री (सरमा) होते; आणि निर्जन वनात कोल्हीण होते।

Verse 46

उच्चासनं न सेवेत न व्रजेद्दुष्टसन्निधौ । न च कातरवाक्यानि वदेन्नारी पतिं क्वचित्

स्त्रीने पतीपेक्षा उंच आसन घेऊ नये, दुष्टांच्या सान्निध्यात जाऊ नये; आणि कधीही पतीशी भित्रे, डळमळीत शब्द बोलू नयेत।

Verse 47

अपवादं न च ब्रूयात्कलहं दूरतस्त्यजेत् । गुरूणां सन्निधौ क्वापि नोच्चैर्ब्रूयान्न वै हसेत्

अपवाद बोलू नये, कलहापासून दूर राहावे। गुरूंच्या सान्निध्यात कुठेही मोठ्या आवाजात बोलू नये आणि हसणेही टाळावे।

Verse 48

बाह्यादायान्तमालोक्य त्वरितान्नजलाशनैः । ताम्बूलैर्वसनैश्चापि पादसम्वाहनादिभिः

बाहेरून परत येताना त्यांना पाहून ते त्वरेने सेवेस लागले—पाणी व अन्न अर्पण केले, तांबूल दिला, वस्त्रे दिली आणि पादसंवाहन इत्यादींनी सत्कार केला।

Verse 49

तथैव चाटुवचनैः स्वेदसन्नोदनैः परैः । या प्रियं प्रीणयेत्प्रीता त्रिलोकी प्रीणता तया

तसेच मधुर, स्नेहपूर्ण वचने आणि घाम पुसणे इत्यादी निकट सेवांनी जी स्त्री स्वतः प्रसन्न होऊन आपल्या प्रियाला प्रसन्न करते, तिच्यामुळे त्रिलोकीही प्रसन्न होते।

Verse 50

मितन्ददाति जनको मितं भ्राता मितं सुतः । अमितस्य हि दातारं भर्तारम्पूजयेत्सदा

वडील मर्यादितच देतात, भाऊही मर्यादित देतो, पुत्रही मर्यादित देतो। म्हणून जो खरोखर अमर्याद दाता व धारणकर्ता आहे त्या पतीचे सदैव पूजन करावे।

Verse 51

भर्ता देवो गुरुर्भर्ता धर्मतीर्थव्रतानि च । तस्मात्सर्वम्परित्यज्य पतिमेकं समर्चयेत्

पत्नीकरिता पतीच देव आहे, पतीच गुरु आहे, आणि पतीच धर्म, तीर्थ व व्रत आहेत। म्हणून सर्व काही बाजूला ठेवून एकमेव पतीचेच पूर्ण श्रद्धेने पूजन करावे।

Verse 52

या भर्तारम्परित्यज्य रहश्चरति दुर्मतिः । उलूकी जायते क्रूरा वृक्ष कोटरशायिनी

जी दुर्मती स्त्री पतीला सोडून गुप्तपणे फिरते, ती पुढील जन्मी क्रूर मादी घुबड होते आणि झाडांच्या पोकळीत वास करते।

Verse 53

ताडिता ताडितुं चेच्छेत्सा व्याघ्री वृषदंशिका । कटाक्षयति यान्यम्वै केकराक्षी तु सा भवेत्

ताडना झाल्यावरही जी स्त्री प्रत्युत्तर देऊन ताडू इच्छिते, ती व्याघ्री—वृषदंशिका (बैलासारखी चावणारी) म्हणतात. आणि जी परपुरुषाकडे कटाक्ष टाकते, ती ‘केकराक्षी’ म्हणून ओळखली जाते।

Verse 54

या भर्तारम्परित्यज्य मिष्टमश्नाति केवलम् । ग्रामे वा सूकरी भूयाद्वल्गुर्वापि स्वविड्भुजा

जी स्त्री पतीचा त्याग करून केवळ गोड भोगांत रमते, ती गावात डुकरिणी होऊन जन्म घेते; किंवा स्वतःचे मल भक्षण करणाऱ्या नीच जीवाप्रमाणे होते।

Verse 55

या तुकृत्य प्रियम्ब्रूयान्मूका सा जायते खलु । या सपत्नी सदेर्ष्येत दुर्भगा सा पुनः पुनः

जी स्त्री कृत्या अशा घातक कर्माचा आश्रय घेऊन पुरुषाकडून प्रिय वचन बोलवू पाहते, ती निश्चयच मुकी जन्मते. आणि जी सतत सौतिणीचा हेवा करते, ती पुन्हा पुन्हा दुर्भाग्यवती होते.

Verse 56

दृष्टिम्विलुप्य भर्त्तुर्या कश्चिदन्यं समीक्षते । काणा च विमुखी चापि कुरूपापि च जायते

जी स्त्री पतीकडे पाठ फिरवून दुसऱ्या पुरुषाकडे पाहते, ती दृष्टीची शुद्धता गमावते; ती काणी, मुखवाकडी व कुरूपही होऊ शकते।

Verse 57

जीवहीनो यथा देहः क्षणादशुचिताम्व्रजेत् । भर्तृहीना तथा योषित्सुस्नाताप्यशुचिस्सदा

जसा प्राणहीन देह क्षणात अशुचि होतो, तशीच पतीविना स्त्री उत्तम स्नान केले तरीही सदैव अशुचि मानली जाते।

Verse 58

सा धन्या जननी लोके स धन्यो जनकः पिता । धन्यस्स च पतिर्यस्य गृहे देवी पतिव्रता

या लोकी ती माता धन्य, तो जनक पिता धन्य; आणि तो पतीही धन्य, ज्याच्या घरी देवीस्वरूप पतिव्रता वास करते।

Verse 59

पितृवंश्याः मातृवंश्याः पतिवंश्यास्त्रयस्त्रयः । पतिव्रतायाः पुण्येन स्वर्गे सौख्यानि भुंजते

पतिव्रतेच्या पुण्यामुळे पितृकुळातील तीन पिढ्या, मातृकुळातील तीन पिढ्या आणि पतिकुळातीलही तीन पिढ्या स्वर्गात सुख भोगतात।

Verse 60

शीलभङ्गेन दुर्वृत्ताः पातयन्ति कुलत्रयम् । पितुर्मातुस्तथा पत्युरिहामुत्रापि दुःखिताः

शीलभंगामुळे दुर्वृत्त लोक तीन कुळांचा नाश घडवितात; आणि पिता, माता तसेच पती यांना—इहलोकी व परलोकीही—दुःखाचे कारण होतात।

Verse 61

पतिव्रतायाश्चरणो यत्र यत्र स्पृशेद्भुवम् । तत्र तत्र भवेत्सा हि पापहन्त्री सुपावनी

पतिव्रता स्त्रीचा चरण जिथे जिथे भूमीला स्पर्श करतो, तिथे तिथे तो प्रदेश परम पावन होतो; कारण ती खरोखरच पापहन्त्री आहे।

Verse 62

विभुः पतिव्रतास्पर्शं कुरुते भानुमानपि । सोमो गन्धवहश्चापि स्वपावित्र्याय नान्यथा

सर्वव्यापी प्रभू असे करतात की सूर्यही पतिव्रतेच्या स्पर्शाची इच्छा करतो; चंद्र आणि वायूही तसेच—इतर कोणत्याही कारणासाठी नव्हे, फक्त तिच्या पावित्र्याचा अंश मिळावा म्हणून।

Verse 63

आपः पतिव्रतास्पर्शमभिलष्यन्ति सर्वदा । अद्य जाड्यविनाशो नो जातस्त्वद्यान्यपावनाः

जल नेहमी पतिव्रतेच्या पावन स्पर्शाची आकांक्षा करतात. आज तुझ्यामुळे आम्ही शुद्ध झालो; म्हणून आमची जडता नष्ट झाली आहे.

Verse 64

भार्या मूलं गृहस्थास्य भार्या मूलं सुखस्य च । भार्या धर्मफलावाप्त्यै भार्या सन्तानवृद्धये

गृहस्थाश्रमाचा पाया पत्नी आहे आणि सुखाचाही पाया तीच आहे. पत्नीमुळे धर्मफळ प्राप्त होते आणि तिच्यामुळेच संतती-वंश वाढतो.

Verse 65

गृहे गृहे न किं नार्य्यो रूपलावण्यगर्विताः । परम्विश्वेशभक्त्यैव लभ्यते स्त्री पतिव्रता

घराघरांत रूप-लावण्याचा गर्व करणाऱ्या स्त्रिया नाहीत काय? पण खरी पतिव्रता स्त्री केवळ परम विश्वेश्वर शिवाच्या परम भक्तीनेच प्राप्त होते.

Verse 66

परलोकस्त्वयं लोको जीयते भार्य या द्वयम् । देवपित्रतिथीज्यादि नाभार्यः कर्म चार्हति

हा लोक आणि परलोक—दोन्हींचा आधार पत्नीच आहे. पत्नीविना मनुष्य देव, पितृ, अतिथी-पूजन इत्यादी धर्मकर्म यथाविधि करण्यास पात्र ठरत नाही.

Verse 67

गृहस्थस्स हि विज्ञेयो यस्य गेहे पतिव्रता । ग्रस्यतेऽन्यान्प्रतिदिनं राक्षस्या जरया यथा

ज्याच्या घरी पतिव्रता पत्नी आहे तोच खरा गृहस्थ समजावा; कारण ती दररोज इतरांना ‘जरा’ नावाच्या राक्षसीप्रमाणे ग्रासते.

Verse 68

यथा गंगावगाहेन शरीरं पावनं भवेत् । तथा पतिव्रतां दृष्ट्वा सकलम्पावनं भवेत्

जसे गंगेत स्नान केल्याने शरीर पवित्र होते, तसेच पतिव्रतेचे दर्शन घेतल्याने सर्वस्व पवित्र होते.

Verse 69

न गङ्गाया तया भेदो या नारी पतिदेवता । उमाशिवसमौ साक्षात्तस्मात्तौ पूजयेद्बुधः

जी स्त्री पतीला देव मानते ती गंगेस भिन्न नाही. ती साक्षात् उमा-शिवसम आहे; म्हणून ज्ञानी पुरुषाने त्या दांपत्याची पूजा करावी.

Verse 70

तारः पतिश्श्रुतिर्नारी क्षमा सा स स्वयन्तपः । फलम्पतिः सत्क्रिया सा धन्यौ तौ दम्पती शिवे

शिवमार्गात पती ‘तार’—त्राता, आणि पत्नी स्वयं ‘श्रुती’ आहे. ती क्षमा, तो स्वयंतप; तो जीवनाचे फल, ती सत्क्रिया. शिवात ते दांपत्य धन्य आहे.

Verse 71

एवम्पतिव्रताधर्मो वर्णितस्ते गिरीन्द्रजे । तद्भेदाञ् शृणु सुप्रीत्या सावधानतयाऽद्य मे

हे गिरिराजकन्ये! अशा रीतीने मी तुला पतिव्रता‑धर्म सांगितला. आता त्याचे भेद आज माझ्याकडून प्रसन्नतेने व सावधपणे ऐक.

Verse 72

चतुर्विधास्ताः कथिता नार्यो देवि पतिव्रताः । उत्तमादिविभेदेन स्मरतां पापहारिकाः

हे देवी! पतिव्रता स्त्रिया चार प्रकारच्या सांगितल्या आहेत—उत्तम इत्यादी भेदांनी. त्यांचे स्मरण करणाऱ्यांचे पाप त्या हरतात.

Verse 73

उत्तमा मध्यमा चैव निकृष्टातिनिकृष्टिका । ब्रुवे तासां लक्षणानि सावधानतया शृणु

उत्तमा, मध्यमा, निकृष्ट आणि अतिनिकृष्ट—अशा त्या (चार) आहेत. मी त्यांची लक्षणे सांगतो; सावधपणे ऐक.

Verse 74

स्वप्नेपि यन्मनो नित्यं स्वपतिं पश्यति ध्रुवम् । नान्यम्परपतिं भद्रे उत्तमा सा प्रकीर्तिता

हे भद्रे! स्वप्नातही जिचे मन नेहमी निश्चयाने फक्त आपल्या पतीलाच पाहते, परपुरुषाच्या पतीकडे नाही—तीच उत्तमा म्हणतात.

Verse 75

या पितृभ्रातृसुतवत् परम्पश्यति सद्धिया । मध्यमा सा हि कथिता शैलजे वै पतिव्रता

हे शैलजे! जी पतिव्रता स्त्री शुद्ध व विवेकी बुद्धीने परपुरुषांना पिता, भाऊ व पुत्रासारखे पाहते, तीच ‘मध्यम’ श्रेणीची पतिव्रता म्हटली आहे।

Verse 76

बुद्ध्वा स्वधर्मं मनसा व्यभिचारं करोति न । निकृष्टा कथिता सा हि सुचरित्रा च पार्वति

जी स्त्री मनाने स्वधर्म जाणून त्याविरुद्ध मनातही अपराध करीत नाही, ती निकृष्ट नाही; हे पार्वती, ती सुचरित्रा आहे।

Verse 77

पत्युः कुलस्य च भयाद्व्यभिचारं करोति न । पतिव्रताऽधमा सा हि कथिता पूर्वसूरिभिः

पती व त्याच्या कुलाच्या मानमरातबाच्या भयाने जी व्यभिचार करीत नाही, तिला पूर्वसूरींनी अधमा पतिव्रता म्हटले आहे।

Verse 78

चतुर्विधा अपि शिवे पापहन्त्र्यः पतिव्रताः । पावनास्सर्वलोकानामिहामुत्रापि हर्षिताः

हे शिवे! पतिव्रता जरी चार प्रकारच्या असल्या तरी त्या पापहंत्री आहेत। त्या सर्व लोकांना पावन करतात आणि इहलोकी-परलोकी हर्षित राहतात।

Verse 79

पातिव्रत्यप्रभावेणात्रिस्त्रिया त्रिसुरार्थनात् । जीवितो विप्र एको हि मृतो वाराहशापतः

पातिव्रत्याच्या प्रभावाने आणि अत्रिवंशातील त्या स्त्रीने त्रिदेवांची प्रार्थना केल्याने, वाराहशापाने मृत झालेला एक ब्राह्मण पुन्हा जिवंत झाला।

Verse 80

एवं ज्ञात्वा शिवे नित्यं कर्तव्यम्पतिसेवनम् । त्वया शैलात्मज प्रीत्या सर्वकामप्रदं सदा

हे शिवे! हे जाणून तू नेहमी पतीसेवा करावी. हे शैलात्मजे! प्रेमपूर्वक केलेले हे आचरण सदैव सर्व शुभ कामना प्रदान करते.

Verse 81

जगदम्बा महेशी त्वं शिवस्साक्षात्पतिस्तव । तव स्मरणतो नार्यो भवन्ति हि पतिव्रताः

हे जगदंबा, तूच महेशी आहेस; साक्षात् शिवच तुझा पती आहे. तुझे स्मरण होताच स्त्रिया निश्चयाने पतिव्रता होतात.

Verse 82

त्वदग्रे कथनेनानेन किं देवि प्रयोजनम् । तथापि कथितं मेऽद्य जगदाचारतः शिवे

हे देवि, तुझ्यासमोर हे सर्व कथन करण्याचे काय प्रयोजन? तरीही हे शुभे शिवे, आज मी जगदाचाराप्रमाणे तुला सांगितले आहे.

Verse 83

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा विररामासौ द्विजस्त्री सुप्रणम्य ताम् । शिवा मुदमतिप्राप पार्वती शङ्करप्रिया

ब्रह्मा म्हणाले— असे बोलून ती द्विजस्त्री तिला उत्तम प्रणाम करून शांत झाली. तेव्हा शंकरप्रिया शिवा-पार्वतीला अपार आनंद झाला.