तृतीयनेत्राग्निनिवृत्तिः / Quelling the Fire of the Third Eye (Vāḍava Fire Placed in the Ocean)

Verse 1

नारद उवाच । विधे नेत्रसमुद्भूतवह्निज्वाला हरस्य सा । गता कुत्र वद त्वं तच्चरित्रं शशिमौलिनः

नारद म्हणाले—हे विधे, हराच्या नेत्रातून उत्पन्न झालेली ती अग्निज्वाला कुठे गेली? शशिमौली प्रभूचे ते पवित्र चरित्र मला सांग.

Verse 2

ब्रह्मोवाच । यदा भस्म चकाराशु तृतीयनयनानलः । शम्भोः कामं प्रजज्वाल सर्वतो विफलस्तदा

ब्रह्मा म्हणाले—जेव्हा शंभूच्या तृतीय नेत्रातील अग्नीने क्षणार्धात (कामाला) भस्म केले, तेव्हा काम सर्वत्र जळून पूर्णतः निष्फळ व शक्तिहीन झाला.

Verse 3

हाहाकारो महानासीत्त्रैलोक्ये सचराचरे । सर्वदेवर्षयस्तात शरणं मां ययुर्द्रुतम्

त्रैलोक्यात—चराचरांसह—मोठा हाहाकार झाला. मग, हे तात, सर्व देव आणि देवर्षी त्वरेने माझ्या शरणास आले.

Verse 4

सर्वे निवेदयामासुस्तद्दुखं मह्यमाकुलाः । सुप्रणम्य सुसंस्तुत्य करौ बद्ध्वा नतानना

ते सर्व दुःखाने व्याकुळ होऊन तो शोकमय वृत्तांत मला निवेदन करू लागले। त्यांनी साष्टांग प्रणाम केला, यथोचित स्तुती केली, हात जोडले आणि नतमुख होऊन बोलले।

Verse 5

तच्छ्रुत्वाहं शिवं स्मृत्वा तद्धेतुं सुविमृश्य च । गतस्तत्र विनीतात्मा त्रिलोकावनहेतवे

ते ऐकून मी भगवान् शिवांचे स्मरण केले आणि त्याचे कारण नीट विचारले। मग विनीत व संयमी मनाने, त्रिलोकीच्या रक्षण-कल्याणासाठी मी तेथे गेलो।

Verse 6

संदग्धुकामः स शुचिज्वालामालातिदीपितः । स्तंभितोऽरं मया शंभुप्रसादाप्तसुतेजसा

तो दग्ध करण्याच्या इच्छेने, पवित्र ज्वाळांच्या माळेने अत्यंत प्रज्वलित होऊन धगधगला. पण शंभूच्या कृपेने मिळालेल्या माझ्या तेजाने मी त्याला तत्क्षणी रोखले।

Verse 7

अथ क्रोधमयं वह्निं दग्धुकाम जगत्त्रयम् । वाडवांतकमार्षं च सौम्यज्वालामुखं मुने

तेव्हा, हे मुने, त्रैलोक्य दग्ध करण्याची इच्छा धरून क्रोधमय अग्नी प्रकट झाला—तो वाडवाग्नीचा अंत करणारा, ऋषींची अजेय ज्वाला, आणि तरीही सौम्य तेजस्वी मुख असलेला होता।

Verse 8

तं वाडवतनुमहं समादाय शिवेच्छया । सागरं समगां लोकहिताय जगतां पतिः

शिवेच्छेने त्या वाडव-तनु (अश्वमुख) रूपाला धारण करून, लोकहितासाठी मी—जगत्पती—समुद्राकडे गेलो।

Verse 9

आगतं मां समालोक्य सागरस्सांजलिर्मुने । धृत्वा च पौरुषं रूपमागतस्संनिधिं मम

हे मुने, मला आलेले पाहून समुद्राने हात जोडून नमस्कार केला; आणि मानवरूप धारण करून तो माझ्या सान्निध्यात आला।

Verse 10

सुप्रणम्याथ मां सिंधुस्संस्तूय च यथा विधि । स मामुवाच सुप्रीत्या सर्वलोकपितामहम्

मग सिंधू (समुद्र) ने मला उत्तम प्रकारे प्रणाम करून विधिपूर्वक स्तुती केली; आणि तो सर्वलोक-पितामह अत्यंत आनंदाने मला बोलला।

Verse 11

सागर उवाच । किमर्थमागतोऽसि त्वं ब्रह्मन्नत्राखिलाधिप । तन्निदेशय सुप्रीत्या मत्वा मां च स्वसेवकम्

सागर म्हणाला—हे ब्रह्मन्, येथे अखिलाधिप! आपण कोणत्या कार्यासाठी आला आहात? मला आपला सेवक समजून प्रसन्नतेने आपली आज्ञा सांगा।

Verse 12

अथाहं सागरवचश्श्रुत्वा प्रीतिपुरस्सरम् । प्रावोचं शंकरं स्मृत्वा लौकिकं हितमावहन्

तेव्हा मी सागराचे प्रेमयुक्त वचन ऐकून शंकराचे स्मरण केले आणि लौकिक हित साधणारा उपदेश देत उत्तर दिले।

Verse 13

ब्रह्मोवाच । शृणु तात महाधीमन्सर्वलोकहितावह । वच्म्यहं प्रीतितस्सिंधो शिवेच्छाप्रेरितो हृदा

ब्रह्मा म्हणाले—हे तात, हे महाधीमान, ऐक. मी सर्व लोकांचे हित करणारे वचन सांगतो. हे प्रीतिसिंधो, शिवेच्छेने प्रेरित होऊन हृदयातून आनंदाने बोलतो।

Verse 14

अयं क्रोधो महेशस्य वाडवात्मा महाप्रभुः । दग्ध्वा कामं द्रुतं सर्वं दग्धुकामोऽभवत्ततः

महेशाचा हा क्रोध वाडवाग्नीस्वरूप महाप्रभु आहे। कामाला त्वरेने दग्ध करून तो नंतर सर्व काही दग्ध करण्यास उद्यत झाला।

Verse 15

प्रार्थितोऽहं सुरैश्शीघ्रं पीडितैश्शंकरेच्छया । तत्रागत्य द्रुतं तं वै तात स्तंभितवाञ्शुचिम्

शंकराच्या इच्छेने पीडित देवांनी त्वरेने माझी प्रार्थना केली। तेथे जाऊन, हे तात, मी त्या तेजस्वीला तत्काळ स्तंभित केले।

Verse 16

वाडवं रूपमाधत्त तमादायाग तोत्र ह । निर्दिशामि जलाधार त्वामहं करुणाकरः

वाडव रूप धारण कर आणि ते घेऊन त्वरित येथे ये. हे जलाधार, मी करुणाकर तुला (या कार्यासाठी) नियुक्त करीत आहे।

Verse 17

अयं क्रोधी महेशस्य वाडवं रूपमाश्रितः । ज्वालामुखस्त्वया धार्य्यो यावदाभूतसंप्लवम्

हा उग्र क्रोधी महेश्वराचे वाडव-रूप धारण करून ज्वालामुखी शक्ती झाला आहे. हे सरित्पते, सर्वभूत-प्रलय येईपर्यंत तू यास धारण करून संयमाने रोखून ठेवावे.

Verse 18

यदात्राहं समागम्य वत्स्यामि सरितां पते । तदा त्वया परित्याज्यः क्रोधोऽयं शांकरोऽद्भुतः

हे सरितां पते! मी येथे येऊन तुझ्याजवळ पुन्हा वास करीन, तेव्हा तुला हा अद्भुत शांकर-जन्य क्रोध सोडून द्यावा लागेल.

Verse 19

भोजनं तोयमेतस्य तव नित्यं भविष्यति । यत्नादेवावधार्य्योऽयं यथा नोपैति चांतरम्

याचे अन्न व जल तुझ्याद्वारे नित्य उपलब्ध होईल. म्हणून यत्नपूर्वक याची व्यवस्था राख, जेणेकरून कोणताही खंड किंवा अडथळा येऊ नये.

Verse 20

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखंडे वडवानलचरितं नाम विंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या तृतीय पार्वतीखंडात “वडवानलचरित” नामक विसावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 21

ततः प्रविष्टो जलधौ स वाडवतनुः शुचिः । वार्योघान्सुदहंस्तस्य ज्वालामालाभिदीपितः

त्यानंतर तो शुद्ध वाडवाग्नीचे रूप धारण करून समुद्रात प्रविष्ट झाला; ज्वालामाळेने दीप्त होऊन त्याने समुद्राच्या प्रचंड जलप्रवाहांना तीव्रतेने दग्ध केले।

Verse 22

ततस्संतुष्टचेतस्कस्स्वं धामाहं गतो मुने । अंतर्धानमगात्सिंधुर्दिव्यरूपः प्रणम्य माम्

त्यानंतर, हे मुने, माझे चित्त पूर्ण संतुष्ट होऊन मी माझ्या धामास गेलो। समुद्रही दिव्य रूप धारण करून मला प्रणाम करून अंतर्धान पावला।

Verse 23

स्वास्थ्यं प्राप जगत्सर्वं निर्मुक्तं तद्भवाद्भयात् । देवा बभूवुः सुखिनो मुनयश्च महामुने

हे महामुने, सर्व जगत् स्वस्थ झाले व त्या आपत्तीतून उत्पन्न भयापासून मुक्त झाले. देव आनंदित झाले आणि मुनिगणही सुखी झाले।