कामप्रहारः — The Subduing of Kāma (Desire) / Kāma’s Assault and Its Futility

Verse 1

नारद उवाच । ब्रह्मन्विधे महाभाग किं जातं तदनंतरम् । कथय त्वं प्रसादेन तां कथां पापनाशिनीम्

नारद म्हणाले—हे ब्रह्मन्, हे विधाता, हे महाभाग! त्यानंतर काय झाले? कृपा करून ती पापनाशिनी कथा मला सांगावी.

Verse 2

ब्रह्मोवाच । श्रूयतां सा कथा तात यज्जातं तदनंतरम् । तव स्नेहात्प्रवक्ष्यामि शिवलीलां मुदावहाम्

ब्रह्मा म्हणाले—वत्सा, त्यानंतर जे घडले ती कथा ऐक. तुझ्यावरील स्नेहामुळे मी आनंददायी शिवलीला सांगतो.

Verse 3

धैर्यस्य व्यसनं दृष्ट्वा महायोगी महेश्वरः । विचिंतितं मनस्येवं विस्मितोऽतिततः परम्

धैर्यालाही व्यसन आलेले पाहून महायोगी महेश्वर अंतःकरणात विचारमग्न झाले; मनात असे चिंतित असता ते अत्यंत विस्मित झाले.

Verse 4

शिव उवाच । किमु विघ्नाः समुत्पन्नाः कुर्वतस्तप उत्तमम् । केन मे विकृतं चित्तं कृतमत्र कुकर्मिणा

शिव म्हणाले—मी हे उत्तम तप करीत असताना हे विघ्न का उत्पन्न झाले? इथे कोणत्या दुष्कर्मीने माझे चित्त विकृत करून अस्थिर केले आहे?

Verse 5

कुवर्णनं मया प्रीत्या परस्त्र्युपरि वै कृतम् । जातो धर्मविरोधोऽत्र श्रुतिसीमा विलंघिता

प्रीतीपोटी मी परस्त्रीविषयी अयोग्य वर्णन केले; त्यामुळे येथे धर्मविरोध उत्पन्न झाला आणि श्रुतीची मर्यादा उल्लंघिली गेली।

Verse 6

ब्रह्मोवाच । विचिंत्येत्थं महायोगी परमेशस्सतां गतिः । दिशो विलोकयामास परितश्शंकितस्तदा

ब्रह्मा म्हणाले—असे चिंतन करून महायोगी परमेश्वर, जो सत्पुरुषांची परम गती आहे, तो तेव्हा शंकितचित्त होऊन सर्व दिशांकडे चहूकडे पाहू लागला।

Verse 7

वामभागे स्थितं कामं ददर्शाकृष्टबाणकम् । स्वशरं क्षेप्तुकामं हि गर्वितं मूढचेतसम्

मग त्यांनी डाव्या बाजूस उभा असलेला काम पाहिला—बाण ओढून सज्ज; स्वतःचा शर सोडण्यास उत्सुक, गर्विष्ठ व मूढचित्त।

Verse 8

तं दृष्ट्वा तादृशं कामं गिरीशस्य परात्मनः । संजातः क्रोधसंमर्दस्तत्क्षणादपि नारद

हे नारद! गिरीश—परमात्मा शिव—यांच्यात असा काम दिसताच, त्या क्षणीच क्रोधाचा प्रचंड संमर्द उत्पन्न झाला।

Verse 9

कामः स्थितोऽन्तरिक्षे स धृत्वा तत्सशरं धनुः । चिक्षेपास्त्रं दुर्निवारममोघं शंकरे मुने

हे मुने! अंतरिक्षात स्थित कामाने सशर धनुष्य धारण केले आणि शंकराकडे दुर्निवार, अमोघ असे अस्त्र फेकले।

Verse 10

बभूवामोघमस्त्रं तु मोघं तत्परमात्मनि । समशाम्यत्ततस्तस्मिन्संकुद्धे परमेश्वरे

जे अस्त्र अमोघ होते तेही त्या परात्म्यासमोर मोघ ठरले. मग त्या क्रुद्ध परमेश्वरासमोर ते शमून शांत झाले.

Verse 11

मोघीभूते शिवे स्वेस्त्रे भयमापाशु मन्मथः । चकंपे च पुरः स्थित्वा दृष्ट्वा मृत्युंजयं प्रभुम्

शिवाविरुद्ध त्याचे स्वतःचे अस्त्र मोघ ठरताच मन्मथाला तत्क्षणी भय वाटले. समोर उभा राहून मृत्युंजय प्रभूला पाहताच तो थरथर कापला.

Verse 12

सस्मार त्रिदशान्सर्वान्शक्रादीन्भयविह्वलः । स स्मरो मुनिशार्दूल स्वप्रयासे निरर्थके

भयाने व्याकुळ झालेल्या त्या स्मराने शक्रादी सर्व देवांचे स्मरण केले. हे मुनिशार्दूल, त्याचा स्वतःचा प्रयत्न निरर्थक ठरला होता.

Verse 13

कामेन सुस्मृता देवाश्शक्राद्यास्ते मुनीश्वर । आययुः सकलास्ते हि शंभुं नत्वा च तुष्टुवुः

हे मुनीश्वर, कामाने योग्य रीतीने स्मरण करताच शक्रादी सर्व देव आले. त्यांनी शंभूला नमस्कार करून मग स्तुती केली.

Verse 14

स्तुतिं कुर्वत्सु देवेषु कुद्धस्याति हरस्य हि । तृतीयात्तस्य नेत्राद्वै निस्ससार ततो महान्

देव स्तुती करीत असता हरि (विष्णु) अत्यंत क्रुद्ध झाला. तेव्हा त्याच्या तृतीय नेत्रातून एक महान् पराक्रमी पुरुष प्रकट झाला.

Verse 15

ललाट मध्यगात्तस्मात्सवह्निर्द्रुतसम्भवः । जज्वालोर्द्ध्वशिखो दीप्तः प्रलयाग्निसमप्रभः

त्याच्या ललाटाच्या मध्यातून क्षणार्धात अग्नी प्रकट झाला. वर उंच शिखा उसळत तो प्रलयाग्नीप्रमाणे तेजस्वी दिप्त झाला.

Verse 16

उत्पत्य गगने तूर्णं निष्पत्य धरणी तले । भ्रामंभ्रामं स्वपरितः पपात मेदनीं परि

तो वेगाने आकाशात उडून गेला आणि पुन्हा धरणीवर कोसळला. स्वतःभोवती फिरत-फिरत तो भूमीवर परिक्रमा करीत पडला.

Verse 17

भस्मसात्कृतवान्साधो मदनं तावदेव हि । यावच्च मरुतां वाचः क्षम्यतां क्षम्यतामिति

हे साधो! मरुतांची वाणी ‘क्षम्यतां, क्षम्यतां’ अशी ऐकू येईपर्यंतच तुम्ही मदनाला भस्मसात् केले.

Verse 18

हते तस्मिन्स्मरे वीरे देव दुःखमुपागताः । रुरुदुर्विह्वलाश्चातिक्रोशतः किमभूदिति

तो वीर स्मर मारला गेल्यावर देव दुःखाने व्याकुळ झाले. ते रडू लागले आणि वारंवार आक्रोश करू लागले—‘हे काय झाले?’

Verse 19

श्वेतांगा विकृतात्मा च गिरिराजसुता तदा । जगाम मंदिरं स्वं च समादाय सखीजनम्

तेव्हा गिरिराजकन्या—अंगाने शुभ्र आणि अंतःकरणाने व्याकुळ—सखीजनांना घेऊन आपल्या महालात परत गेली.

Verse 20

क्षणमात्रं रतिस्तत्र विसंज्ञा साभवत्तदा । भर्तृमृत्युजदुःखेन पतिता सा मृता इव

तेथे रती क्षणभर बेशुद्ध झाली. पतीच्या मृत्यूजन्य दुःखाने व्याकुळ होऊन ती कोसळली, जणू मृतच.

Verse 21

जातायां चैव संज्ञायां रतिरत्यंतविह्वला । विललाप तदा तत्रोच्चरंती विविधं वचः

शुद्धी येताच रती अत्यंत व्याकुळ झाली। ती तेथेच विलाप करू लागली आणि विविध प्रकारचे शब्द उच्चारू लागली।

Verse 22

रतिरुवाच । किं करोमि क्व गच्छामि किं कृतं दैवतैरिह । मत्स्वामिनं समाहूय नाशयामासुरुद्धतम्

रती म्हणाली—मी काय करू, कुठे जाऊ? देवांनी इथे हे काय केले! माझ्या स्वामीला बोलावून त्यांनी त्याचा नाश केला, तो जरी उद्धट व पराक्रमी होता तरीही।

Verse 23

हा हा नाथ स्मर स्वामिन्प्राणप्रिय सुखप्रद । इदं तु किमभूदत्र हा हा प्रिय प्रियेति च

“हाय हाय, नाथ! मला स्मरा. हे स्वामिन्, प्राणप्रिय, सुखद—इथे हे काय झाले? हाय हाय, प्रिय!” असे ती पुन्हा पुन्हा आक्रोश करू लागली।

Verse 24

ब्रह्मोवाच । इत्थं विलपती सा तु वदंती बहुधा वचः । हस्तौ पादौ तदास्फाल्य केशानत्रोटयत्तदा

ब्रह्मा म्हणाले: अशा प्रकारे विलाप करत ती अनेक प्रकारचे शब्द बोलू लागली. तेव्हा त्या दुःखात तिने आपले हात-पाय आपटले आणि आपले केस तोडू लागली.

Verse 25

तद्विलापं तदा श्रुत्वा तत्र सर्वे वनेचराः । अभवन्दुःखितास्सर्वे स्थावरा अपि नारद

हे नारदा! त्या वेळी तो विलाप ऐकून तेथील सर्व वनचर दुःखी झाले, अगदी स्थावर (वृक्ष-वेली) सुद्धा व्याकुळ झाले.

Verse 26

एतस्मिन्नंतरे तत्र देवाश्शक्रादयोऽखिलाः । रतिमूचुस्समाश्वास्य संस्मरंतो महेश्वरम्

दरम्यान, तिथे इंद्र इत्यादी सर्व देवांनी महेश्वराचे स्मरण करत रतीचे सांत्वन केले आणि तिला म्हणाले.

Verse 27

देवा ऊचुः । किंचिद्भस्म गृहीत्वा तु रक्ष यत्नाद्भयं त्यज । जीवयिष्यति स स्वामी लप्स्यसे त्वं पुनः प्रियम्

देव म्हणाले: "थोडी पवित्र भस्म घेऊन ती यत्नपूर्वक सुरक्षित ठेव; भीती सोडून दे. ते स्वामी (शिव) त्याला पुन्हा जिवंत करतील आणि तुला तुझा प्रिय पती पुन्हा मिळेल."

Verse 28

सुखदाता न कोप्यस्ति दुःखदाता न कश्चन । सर्वोऽपि स्वकृतं भुंक्ते देवाञ्शोचसि वै वृथा

खरोखर कोणीही सुख देणारा नाही आणि कोणीही दुःख देणारा नाही. प्रत्येक जण आपल्याच कर्माचे फळ भोगतो—म्हणून हे प्रिये, तू देवांबद्दल व्यर्थ शोक करत आहेस.

Verse 29

ब्रह्मोवाच । इत्याश्वास्य रतिं देवास्सर्वे शिवमुपागताः । सुप्रसाद्य शिवं भक्त्या वचनं चेदमब्रुवन्

ब्रह्मा म्हणाले—अशा रीतीने रतीला धीर देऊन सर्व देवगण भगवान् शिवाकडे गेले. भक्तीने शिवांना प्रसन्न करून त्यांनी हे वचन उच्चारले.

Verse 30

देवा ऊचुः । भगवञ्छ्रूयतोमेतद्वचनं नश्शुभं प्रभो । कृपां कृत्वा महेशान शरणागतवत्सल

देव म्हणाले—हे भगवन्, हे प्रभो, आमचे हे शुभ निवेदन ऐका. हे महेशान, शरणागतवत्सल, कृपा करून आमचे रक्षण करा.

Verse 31

सुविचारय सुप्रीत्या कृति कामस्य शंकर । कामेनैतत्कृतं यत्र न स्वार्थं तन्महेश्वर

हे शंकर, प्रसन्नतेने कामदेवाच्या या कृत्यावर सविचार करा. हे महेश्वर, कामाने हे जे केले ते स्वतःच्या स्वार्थासाठी नव्हते.

Verse 32

दुष्टेन पीडितैर्देवैस्तारकेणाऽखिलैर्विभो । कर्म तत्कारितं नाथ नान्यथा विद्धि शंकर

हे विभो, दुष्ट तारकाने पीडित झालेल्या सर्व देवांनीच हे कर्म करवून घेतले आहे. हे नाथ, हे शंकर, हे असेच जाणावे, अन्यथा नव्हे.

Verse 33

रतिरेकाकिनी देव विलापं दुःखिता सती । करोति गिरिश त्वं च तामाश्वासय सर्वदा

हे देव, रती एकटी राहून अत्यंत दुःखाने विलाप करत आहे. हे गिरीश, तू तिला नेहमी आश्वासन देऊन सांत्वन कर.

Verse 34

संहारं कर्तुकामोऽसि क्रोधेनानेन शंकर । दैवतैस्सह सर्वेषां हतवांस्तं यदि स्मरम्

हे शंकरा! या क्रोधाने तू संहार करण्यास उद्यत दिसतोस. जर तू स्मर (काम) याचे स्मरण केले असतेस, तर तू त्याला आणि देवांसह सर्वांनाच संहारले असतेस.

Verse 35

दुःखं तस्या रतेर्दृष्ट्वा नष्टप्रायाश्च देवताः । तस्मात्त्वया च कर्त्तव्यं रत्याशोकापनोदनम्

रतीचे दुःख पाहून देवताही जणू नष्टप्राय झाले. म्हणून तू असे करावे की रतीचा शोक दूर होईल.

Verse 36

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां प्रसन्नो भगवाञ्छिवः । देवानां सकलानां च वचनं चेदमब्रवीत्

ब्रह्मा म्हणाले—त्यांचे वचन असे ऐकून भगवान शिव प्रसन्न झाले आणि सर्व देवांना हे वचन बोलले.

Verse 37

शिव उवाच । देवाश्च ऋषयस्सर्वे मद्वचश्शृणुतादरात् । मत्कोपेन च यज्जातं तत्तथा नान्यथा भवत्

शिव म्हणाले—हे देवांनो आणि सर्व ऋषींनो! माझे वचन आदराने ऐका. माझ्या कोपातून जे उत्पन्न झाले, ते तसेच होते; अन्यथा होत नाही.

Verse 38

अनंगस्तावदेव स्यात्कामो रतिपतिः प्रभुः । यावच्चावतरेत्कृष्णो धरण्यां रुक्मिणीपतिः

तोपर्यंत अनंग काम—रतीचा पती—प्रभू म्हणून समर्थ राहील, जोपर्यंत रुक्मिणीपति श्रीकृष्ण पृथ्वीवर अवतार घेत नाहीत.

Verse 39

द्वारकायां यदा स्थित्वा पुत्रानुत्पादयिष्यति । तदा कृष्णस्तु रुक्मिण्यां काममुत्पादयिष्यति

जेव्हा तो द्वारकेत राहून पुत्रांना उत्पन्न करील, तेव्हा श्रीकृष्ण रुक्मिणीच्या अंतःकरणात संततीची इच्छा जागवतील।

Verse 40

प्रद्युम्ननाम तस्यैव भविष्यति न संशयः । जातमात्रं तु तं पुत्रं शंबरस्संहरिष्यति

त्या पुत्राचे नाव निःसंशय ‘प्रद्युम्न’ असेल; पण जन्मताच शंबर त्याचे अपहरण करील।

Verse 41

हृत्वा प्रास्य समुद्रं तं शंबरो दानवोत्तमः । मृतं ज्ञात्वा वृथा मूढो नगरं स्वं गमिष्यति

दानवश्रेष्ठ शंबर त्याला हरण करून समुद्रात फेकून देईल; तो मेला असे समजून मूढपणे व्यर्थच आपल्या नगरास परत जाईल।

Verse 42

तावच्च नगरं तस्य रते स्थेयं यथासुखम् । तत्रैव स्वपतेः प्राप्तिः प्रद्युम्नस्य भविष्यति

तोपर्यंत तू त्या नगरात यथासुख आनंदाने राहा; तेथेच तुझ्या स्वपती प्रद्युम्नाची प्राप्ती नक्की होईल।

Verse 43

तत्र कामो मिलित्वा तं हत्वा शम्बरमाहवे । भविष्यति सुखी देवाः प्रद्युम्नाख्यस्स्वकामिनीम्

तेथे कामदेव त्याच्याशी मिळून रणात शंबराचा वध करील; मग देव आनंदित होतील आणि ‘प्रद्युम्न’ नावाचा आपल्या प्रियेला प्राप्त करील।

Verse 44

तदीयं चैव यद्द्रव्यं नीत्वा स नगरं पुनः । गमिष्यति तया सार्द्धं देवास्सत्यं वचो मम

तिचे जे स्वकीय द्रव्य आहे ते घेऊन तो पुन्हा नगरास जाईल; आणि तिच्यासहच प्रस्थान करील. हे देवहो, माझे वचन सत्य आहे.

Verse 45

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचश्शंभोर्देवा ऊचुः प्रणम्य तम् । किंचिदुच्छ्वसिताश्चित्ते करौ बद्ध्वा नतांगकाः

ब्रह्मा म्हणाले—शंभूचे हे वचन ऐकून देवांनी त्यांना प्रणाम करून म्हटले. चित्तास थोडा दिलासा मिळाला; हात जोडून, देह नमवून ते उभे राहिले.

Verse 46

देवा ऊचुः । देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । शीघ्रं जीवय कामं त्वं रक्ष प्राणान् रतेर्हर

देव म्हणाले—हे देवाधिदेव महादेव, करुणासागर प्रभो! शीघ्र कामदेवाला जीवित करा आणि हे रतीच्या प्रिय-हर, रतीचे प्राण रक्ष करा.

Verse 47

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्यामरवचः प्रसन्नः परमेश्वरः । पुनर्बभाषे करुणासागरस्सकलेश्वरः

ब्रह्मा म्हणाले—देवांचे वचन ऐकून परमेश्वर प्रसन्न झाले. मग करुणासागर, सकलेश्वर शिव पुन्हा बोलले.

Verse 48

शिव उवाच । हे देवास्सुप्रसन्नोऽस्मि जीवयिष्यामि चांतरे । कामः स मद्गणो भूत्वा विहरिष्यति नित्यशः

शिव म्हणाले—हे देवहो, मी अत्यंत प्रसन्न आहे; योग्य वेळी मी त्याला जीवित करीन. तो काम माझ्या गणांपैकी होऊन नित्य माझ्या सान्निध्यात विहार करील.

Verse 49

नाख्येयमिदमाख्यानं कस्यचित्पुरतस्सुराः । गच्छत स्वस्थलं दुखं नाशयिष्यामि सर्वतः

हे देवांनो, हे आख्यान कोणाच्याही समोर सांगण्याजोगे नाही। तुम्ही आपल्या सुरक्षित धामास जा; मी सर्व बाजूंनी हे दुःख पूर्णपणे नष्ट करीन।

Verse 50

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वांतर्दधे रुद्रो देवानां स्तुवतां तदा । सर्वे देवास्सुप्रस्सन्ना बभूवुर्गतविस्मयाः

ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून, देव स्तुती करीत असतानाच रुद्र अंतर्धान पावले. तेव्हा सर्व देव अत्यंत प्रसन्न व शांत झाले; त्यांचा विस्मयही निवळला.

Verse 51

ततस्तां च समाश्वास्य रुद्रस्य वचने स्थिताः । उक्त्वा वचस्तदीयं च स्वं स्वं धाम ययुर्मुने

मग त्यांनी तिला धीर देऊन रुद्राच्या वचनात स्थिर राहिले. हे मुने, त्याचे तेच वचनही सांगून ते सर्व आपापल्या धामास निघून गेले.

Verse 52

कामपत्नी समादिष्टं नगरं सा गता तदा । प्रतीक्षमाणा तं कालं रुद्रादिष्टं मुनीश्वर

हे मुनीश्वर, तेव्हा कामाची पत्नी रुद्राने सांगितलेल्या नगरात गेली. तेथे ती रुद्राज्ञेने ठरविलेल्या त्या काळाची वाट पाहू लागली.