वसन्त-प्रभावः तथा काम-उद्दीपन-वर्णनम् | Spring’s Influence and the Arousal of Kāma

Verse 1

अचेतसामपि तदा कामासक्तिरभून्मुने । सुचेतासां हि जीवानां सेति किं वर्ण्यते कथा

हे मुने! त्या वेळी अचेतनांसारखेही लोक कामासक्त झाले; मग सुचेतन जीवांविषयी काय सांगावे—ही कथा तरी कशी वर्णावी?

Verse 2

वसंतस्य च यो धर्म्मः प्रससार स सर्वतः । तपस्थाने महेशस्यौषधिप्रस्थे मुनीश्वर

हे मुनीश्वर! वसंताचा स्वभाव सर्वत्र पसरला; विशेषतः महेशाच्या तपःस्थान औषधिप्रस्थ येथे।

Verse 3

वनानि च प्रफुल्लानि पादपानां महामुने । आसन्विशेषतस्तत्र तत्प्रभावान्मुनीश्वर

हे महामुने, मुनीश्वर! त्या प्रभावामुळे तेथील वने विशेषतः प्रफुल्लित झाली; वृक्ष-लता सर्वत्र फुलून आली।

Verse 4

पुष्पाणि सहकाराणामशोकवनिकासु वै । विरेजुस्सुस्मरोद्दीपकाराणि सुरभीण्यपि

अशोकवनिकांत सहकार (आंबा) फुले सुगंधित होऊन शोभून दिसत होती आणि ती सुकुमार स्मर (काम) उद्दीपित करणारी ठरली।

Verse 5

कैरवाणि च पुष्पाणि भ्रमराकलितानि च । बभूबुर्मदनावेशकराणि च विशेषतः

भुंग्यांनी गजबजलेली शुभ्र कैरव (कुमुद) फुले विशेषतः मनांत मदनावेश जागविणारी झाली।

Verse 6

सकामोद्दीपनकरं कोकिलाकलकूजितम् । आसीदति सुरम्यं हि मनोहरमतिप्रियम्

कोकिळांचे मधुर कलकूजन कामभाव जागविणारे होते; ते दृश्य अतिशय सुरम्य, मनोहर व पाहण्यास अति प्रिय होते।

Verse 7

भ्रमराणां तथा शब्दा विविधा अभवन्मुने । मनोहराश्च सर्वेषां कामोद्दीपकरा अपि

हे मुने, भुंग्यांचे नानाविध गुंजारव झाले; ते सर्वांना मनोहर आणि कामभाव उद्दीपित करणारेही होते।

Verse 8

चंद्रस्य विशदा कांतिर्विकीर्णा हि समंतत । कामिनां कामिनीनां च दूतिका इव साभवत्

चंद्राची निर्मळ उज्ज्वल कांती सर्वत्र पसरली; ती कामी-कामिनींसाठी जणू दूतिका झाली।

Verse 9

मानिनां प्रेरणायासीत्तत्काले कालदीपिका । मारुतश्च सुखः साधो ववौ विरहिणोऽप्रियः

त्या वेळी मानिनांना प्रेरणा देणारी जणू ‘कालदीपिका’ प्रकट झाली; हे साधो, जो वारा इतरांना सुखद, तो विरहिणांना अप्रिय वाटला।

Verse 10

एवं वसंतविस्तारो मदनावेशकारकः । वनौकसां तदा तत्र मुनीनां दुस्सहोऽत्यभूत्

अशा रीतीने वसंताचा विस्तार झाला, जो मदनाचा आवेश जागविणारा होता. तेव्हा तेथे वनवासी मुनींना ते सहन करणे अत्यंत कठीण झाले.

Verse 12

एवं चकार स मधुस्स्वप्रभावं सुदुस्सहम् । सर्वेषा चैव जीवानां कामोद्दीपनकारकः

अशा प्रकारे मधुने आपल्या स्वाभाविक प्रभावाने स्वतःला अत्यंत दुर्दम केले आणि तो सर्व जीवांमध्ये काम उद्दीपित करणारा कारणीभूत ठरला.

Verse 13

अकालनिमितं तात मधोर्वीक्ष्य हरस्तदा । आश्चर्य्यं परमं मेने स्वलीलात्ततनुः प्रभुः

हे तात! मधूमध्ये ते अकाळी निमित्त पाहून हराने ते परम आश्चर्य मानले. स्वलीलेने तनु धारण करणाऱ्या प्रभूने ते आपल्या लीलाच मानले.

Verse 14

अथ लीलाकरस्तत्र तपः परमदुष्करम् । तताप स वशीशो हि हरो दुःखहरः प्रभुः

मग तेथेच लीलाकार प्रभूने परम दुष्कर तप आरंभ केले. तो वशीश्वर, दुःखहर हर, तीव्र तपात मग्न झाला.

Verse 15

वसंते प्रसृते तत्र कामो रतिसमन्वितः । चूतं बाणं समाकृष्य स्थितस्तद्वामपार्श्वतः

वसंत सर्वत्र पसरताच, रतीसह कामदेवाने आंब्याच्या मंजिरीचा बाण ओढून प्रभूच्या डाव्या पार्श्वास उभा राहिला.

Verse 16

स्वप्रभावं वितस्तार मोहयन्सकलाञ्जनान् । रत्यायुक्तं तदा कामं दृष्ट्वा को वा न मोहितः

तेव्हा रतीसह असलेल्या कामदेवाने आपला प्रभाव पसरवून सर्व जनांना मोहित केले। त्या अवस्थेत कामाला पाहून कोण मोहित झाला नसता?

Verse 17

एवं प्रवृत्तसुरतौ शृंगारोऽपि गणैस्सह । हावभावयुतस्तत्र प्रविवेश हरांतिकम्

अशा रीतीने सुरत चालू असता, गणांसह शृंगारदेवही हावभाव व रतिचेष्टांनी युक्त होऊन तेथे हर-प्रभूच्या सान्निध्यात प्रविष्ट झाला।

Verse 18

मदनः प्रकटस्तत्र न्यवसच्चित्तगो बहिः । न दृष्टवांस्तदा शंभोश्छिद्रं येन प्रविश्यते

तेथे मदन प्रकट झाला, तरी तो बाहेरच राहिला, मनातच संचार करू लागला; कारण त्या वेळी शंभूमध्ये प्रवेश करण्यासारखे कोणतेही छिद्र त्याला दिसले नाही।

Verse 19

यदा चाप्राप्तविवरस्तस्मिन्योगिवरे स्मरः । महादेवस्तदा सोऽभून्महाभयविमोहितः

जेव्हा त्या श्रेष्ठ योगीमध्ये स्मराला कोणताही विवर मिळाला नाही, तेव्हा त्याच क्षणी महादेव महान भयाने व्याकुळ होऊन विमोहित झाले।

Verse 20

ज्वलज्ज्वालाग्निसंकाशं भालनेत्रसमन्वितम् । ध्यानस्थं शंकरं को वा समासादयितुं क्षमः

जो ज्वलंत अग्नीच्या ज्वाळांसारखे तेजस्वी, भाळनेत्रयुक्त आणि ध्यानस्थ आहेत—अशा शंकराजवळ जाण्यास कोण समर्थ आहे?

Verse 21

एतस्मिन्नंतरे तत्र सखीभ्यां संयुता शिवा । जगाम शिवपूजार्थं नीत्वा पुष्पाण्यनेकशः

त्याच वेळी तेथे शिवा (पार्वती) दोन सख्यांसह अनेक पुष्प घेऊन भगवान् शिवाच्या पूजेसाठी निघाली।

Verse 22

पृथिव्यां यादृशं लोकैस्सौंदर्यं वर्ण्यते महत् । तत्सर्वमधिकं तस्यां पार्वत्यामस्ति निश्चितम्

पृथ्वीवर लोक जे महान सौंदर्य वर्णितात, ते सर्व निश्चितच पार्वतीमध्ये आहे—आणि त्याहूनही अधिक।

Verse 23

आर्तवाणि सुपुष्पाणि धृतानि च तया यदा । तत्सौंदर्यं कथं वर्ण्यमपि वर्षशतैरपि

जेव्हा तिने ऋतुपुष्पांची सुंदर फुले आपल्या हातात धारण केली, तेव्हा त्या सौंदर्याचे वर्णन कसे करावे—शेकडो वर्षांनीही नाही।

Verse 24

यदा शिवसमीपे तु गता सा पर्वतात्मजा । तदैव शंकरो ध्यानं त्यक्त्वा क्षणमवस्थितः

जेव्हा पर्वतराजकन्या पार्वती शिवाजवळ गेली, तेव्हा शंकरांनी तत्क्षणी ध्यान सोडून क्षणभर स्थिर राहिले।

Verse 25

तच्छिद्रं प्राप्य मदनः प्रथमं हर्षणेन तु । बाणेन हर्षयामास पार्श्वस्थं चन्द्रशेखरम्

तो छिद्र (संधी) मिळताच मदनाने प्रथम हर्ष उत्पन्न करणाऱ्या बाणाने जवळ उभ्या चंद्रशेखर (शिव) यांना आनंदित करण्याचा प्रयत्न केला.

Verse 26

शृंगारैश्च तदा भावैस्सहिता पार्वती हरम् । जगाम कामसाहाय्ये मुने सुरभिणा सह

हे मुने, तेव्हा शृंगाराने अलंकृत व कोमल प्रेमभावांनी युक्त पार्वती, कामाच्या सहाय्याने, सुरभीसह हर (शिव) यांच्याकडे गेली.

Verse 27

तदेवाकृष्य तच्चापं रुच्यर्थं शूलधारिणः । द्रुतं पुष्पशरं तस्मै स्मरोऽमुंचत्सुसंयतः

तोच धनुष्य ओढून, शूलधारी (शिव) यांच्यात रति जागविण्यासाठी, सु-संयमी स्मराने त्वरेने त्यांच्यावर पुष्पशर सोडला.

Verse 28

यथा निरंतरं नित्यमागच्छति तथा शिवम् । तन्नमस्कृत्य तत्पूजां कृत्वा तत्पुरतः स्थिता

जसे ते (शिव) निरंतर नित्य येत, तसेच ती शिवाजवळ गेली; त्यांना नमस्कार करून, त्यांची पूजा करून, ती त्यांच्या समोर उभी राहिली.

Verse 29

सा दृष्टा पार्वती तत्र प्रभुणा गिरिशेन हि । विवृण्वती तदांगानि स्त्रीस्वभावात्सुलज्जया

तेथे प्रभु गिरिश (शिव) यांनी पार्वतीला पाहिले. स्त्रीस्वभावातील कोमल लज्जेने ती आपले अवयव नीट सावरून संकोचाने झाकू लागली.

Verse 30

सुसंस्मृत्य वरं तस्या विधिदत्तं पुरा प्रभुः । शिवोपि वर्णयामास तदंगानि मुदा मुने

हे मुने, पूर्वी विधाता ब्रह्म्याने तिला दिलेला वर नीट स्मरून, प्रभु शिवही आनंदाने तिच्या त्या वराचे अंगोपांग वर्णन करू लागले।

Verse 31

शिव उवाच । कि मुखं किं शशांकश्च किं नेत्रे चोत्पले च किम् । भ्रुकुट्यौ धनुषी चैते कंदर्पस्य महात्मनः

शिव म्हणाले— ‘मुख काय आणि चंद्र काय? नेत्र काय आणि कमळ काय? या दोन धनुष्याकार भुवया तर महात्मा कंदर्पाची धनुष्ये आहेत।’

Verse 32

अधरः किं च बिंबं किं किं नासा शुकचंचुका । किं स्वरः कोकिलालापः किं मध्यं चाथ वेदिका

‘अधर काय—बिंबफळासारखे काय? नासिका काय—शुकाच्या चोचीसारखी काय? स्वर काय—कोकिळेचा आलाप काय? आणि तिची कटि काय—जणू वेदिका (यज्ञवेदी)च.’

Verse 33

किं गतिर्वर्ण्यते ह्यस्याः किं रूपं वर्ण्यते मुहुः । पुष्पाणि किं च वर्ण्यंते वस्त्राणि च तथा पुनः

तिची चाल खरोखर कशी वर्णावी? तिचे रूप वारंवार वर्णूनही कसे पुरे होईल? तिची पुष्पालंकारे आणि तसेच तिची वस्त्रे—पुन्हा पुन्हा कशी वर्णावी?

Verse 34

लालित्यं चारु यत्सृष्टौ तदेकत्र विनिर्मितम् । सर्वथा रमणीयानि सर्वांगानि न संशयः

सृष्टीतील जे लावण्य व सौंदर्य आहे, ते जणू एकाच ठिकाणी एकवटून घडविले आहे। तिचे सर्व अवयव सर्वथा रमणीय आहेत—यात संशय नाही।

Verse 35

अहो धन्यतरा चेयं पार्वत्यद्भुतरूपिणी । एतत्समा न त्रैलोक्ये नारी कापि सुरूपिणी

अहो! अद्भुत रूपधारिणी ही पार्वती किती धन्य आहे. त्रैलोक्यात तिच्यासमान अशी परमसुंदरी दुसरी कोणतीही स्त्री नाही।

Verse 36

सुलावण्यानिधिश्चेयमद्भुतांगानि बिभ्रती । विमोहिनी मुनीनां च महासुखविवर्द्धिनी

ही परम लावण्याची निधी आहे, अद्भुत अवयव धारण करणारी. मुनांनाही मोहविणारी, आणि महासुख वाढविणारी आहे।

Verse 37

ब्रह्मोवाच । इत्येवं वर्णयित्वा तु तदंगानि मुहुर्मुहुः । विधिदत्तवराध्यासाद्धरस्तु विरराम ह

ब्रह्मा म्हणाले—अशा रीतीने तिच्या अंगांचे पुन्हा पुन्हा वर्णन करून, विधीने (ब्रह्म्याने) दिलेल्या वराच्या चिंतनात तत्पर हर (शिव) मग थांबले।

Verse 38

हस्तं वस्त्रांतरे यावदचालयत शंकरः । स्त्रीस्वभावाच्च सा तत्र लज्जिता दूरतो गता

शंकरांनी वस्त्राच्या घडीत हात हलविला, तेव्हा स्त्रीस्वभावामुळे ती त्या क्षणी लज्जित होऊन दूर निघून गेली।

Verse 39

विवृण्वती निजांगानि पश्यंती च मुहुर्मुहुः । सुवीक्षणैर्महामोदात्सुस्मिताभूच्छिवा मुने

हे मुने, शिवा (पार्वती) वारंवार आपले अंग प्रकट करीत आणि पुन्हा पुन्हा कोमल, दीर्घ कटाक्ष टाकीत, महान आनंदाने परिपूर्ण होऊन मंदस्मित झाली।

Verse 40

एवं चेष्टां तदा दृष्ट्वा शंभुर्मोहमुपागतः । उवाच वचनं चैवं महालीलो महेश्वरः

तिची ती चेष्टा पाहून शंभू क्षणभर मोहग्रस्त झाला; मग महालीलाधर महेश्वराने असे वचन उच्चारले.

Verse 41

अस्या दर्शनमात्रेण महानंदो भवत्यलम् । यदालिंगनमेनस्याः कुर्य्यां किन्तु ततस्सुखम्

हिचे केवळ दर्शन झाले तरी महान आनंद होतो—तेच पुरेसे; जर मी हिचे आलिंगन केले तर मग किती अपार सुख होईल!

Verse 42

क्षणमात्रं विचार्य्येत्थं संपूज्य गिरिजां ततः । प्रबुद्धस्य महायोगी सुविरक्तो जगाविति

अशा रीतीने क्षणभर विचार करून, मग गिरिजेचे विधिवत पूजन करून, तो प्रबुद्ध महायोगी—अत्यंत विरक्त—असे बोलला.

Verse 43

किं जातं चरितं चित्रं किमहं मोहमागतः । कामेन विकृतश्चाद्य भूत्वापि प्रभुरीश्वरः

माझ्यात हे कोणते विचित्र आचरण उत्पन्न झाले? मी मोहात कसा पडलो? प्रभू-ईश्वर असूनही आज कामाने विकृत झालो आहे.

Verse 44

ईश्वरोहं यदीच्छेयं परांगस्पर्शनं खलु । तर्हि कोऽन्योऽक्षमः क्षुद्रः किं किं नैव करिष्यति

मी—ईश्वर असून—परदेहस्पर्शाची इच्छा केली, तर मग कोणता क्षुद्र व अशक्त मनुष्य संयम धरेल? तो काय काय करणार नाही?

Verse 45

एवं वैराग्यमासाद्य पर्य्यंकासादनं च तत् । वारयामास सर्वात्मा परेशः किं पतेदिह

अशा रीतीने वैराग्य प्राप्त करून आणि शय्येवर पडण्यासारखा तो संकल्प करून, सर्वात्मा परमेश्वर शिवांनी ते थांबविले—मनात विचार केला, “हे इथे का पडून नाश पावावे?”