प्रकृतितत्त्व-विचारः / Inquiry into Prakṛti (Nature/Śakti) and Śiva’s Transcendence
अध्याय १३ मध्ये भवानी (पार्वती) गिरिराज (हिमालय) यांना योगी तपस्व्याने पूर्वी जे सांगितले त्याचे स्पष्टीकरण मागते आणि नंतर प्रकृती/शक्तीचे नेमके स्वरूप विचारते. येथे तप हे परम साधन मानले असून प्रकृती ही सर्व कर्मांच्या मागील सूक्ष्म शक्ती आहे—जिच्यामुळे सृष्टी, स्थिती व प्रलय घडतो—असे सांगितले आहे. पार्वतीचा प्रश्न तीक्ष्ण आहे: शिव पूज्य व लिंगरूप असल्यास, प्रकृतीविना त्यांचे चिंतन कसे, आणि त्या प्रकृतीचे तात्त्विक स्थान काय? ब्रह्मा निवेदक म्हणून स्मित व प्रसन्न भावाने वक्त्यांचे संक्रमण दर्शवतो. महेश्वर उत्तर देतात की ते तत्त्वतः प्रकृतीपलीकडे आहेत; सद्भक्तांनी प्रकृतीत अनासक्त राहावे, निर्विकारता धारण करावी व लौकिक आचारापासून अलिप्त राहावे. पुढे काली आव्हान देते—प्रकृतीच नसेल तर शिव तिच्यापलीकडे कसे? यामुळे उर्वरित श्लोकांत सिद्धान्तनिर्णयाची भूमिका तयार होते।
Shlokas
Verse 1
भवान्युवाच । किमुक्तं गिरिराजाय त्वया योगिस्तपस्विना । तदुत्तरं शृणु विभो मत्तो ज्ञानिविशारद
भवानी म्हणाली—हे योगी तपस्वी! तू गिरिराजाला काय सांगितलेस? हे विभो, ज्ञान-विवेकात पारंगत! आता माझे ते उत्तर ऐक।
Verse 2
तपश्शक्त्यान्वितश्शम्भो करोषि विपुलं तपः । तव बुद्धिरियं जाता तपस्तप्तुं महात्मनः
हे शंभो! तपशक्तीने युक्त होऊन आपण विपुल तप करीत आहात. हे महात्मन्, तप करण्याचा हा संकल्प आपल्या बुद्धीत उत्पन्न झाला आहे.
Verse 3
सा शक्तिः प्रकृतिर्ज्ञेया सर्वेषामपि कर्मणाम् । तया विरच्यते सर्वं पाल्यते च विनाश्यते
तीच शक्ति ‘प्रकृती’ म्हणून जाणावी—जी सर्व कर्मांची प्रवर्तिका आहे। तिच्याच द्वारा हे सर्व जग निर्माण होते, पोसले जाते आणि शेवटी लयासही जाते।
Verse 4
कस्त्वं का प्रकृतिस्सूक्ष्मा भगवंस्तद्विमृश्यताम् । विना प्रकृत्या च कथं लिंगरूपी महेश्वरः
आपण कोण? आणि ती सूक्ष्म प्रकृती कोणती? हे भगवन्, याचा नीट विचार व्हावा. आणि प्रकृतीविना महादेव—महेश्वर—लिंगरूप कसे असतील?
Verse 5
अर्चनीयोऽसि वंद्योऽसि ध्येयोऽसि प्राणिनां सदा । प्रकृत्या च विचार्येति हृदा सर्वं तदुच्यताम्
आपण सदैव अर्चनीय, वंदनीय आणि सर्व प्राण्यांसाठी निरंतर ध्येय आहात। म्हणून आपल्या प्रकृतीसह हृदयपूर्वक विचार करून ते सर्व सत्य पूर्णपणे सांगावे.
Verse 6
ब्रह्मोवाच । पार्वत्यास्तद्वचः श्रुत्वा महोतिकरणे रतः । सुविहस्य प्रसन्नात्मा महेशो वाक्यमब्रवीत्
ब्रह्मा म्हणाले—पार्वतीचे ते वचन ऐकून, परम हित साधण्यात तत्पर महेश हळुवार हसले; प्रसन्नचित्त होऊन त्यांनी हे वचन उच्चारले.
Verse 7
महेश्वर उवाच । तपसा परमेणेव प्रकृतिं नाशयाम्यहम् । प्रकृत्या रहितश्शम्भुरहं तिष्ठामि तत्त्वतः
महेश्वर म्हणाले—परम तपानेच मी प्रकृतीचा नाश करतो. प्रकृतीरहित मी शंभू तत्त्वतः, सत्यस्वरूपात, स्थित असतो.
Verse 8
तस्माच्च प्रकृतेस्सद्भिर्न कार्यस्संग्रहः क्वचित् । स्थातव्यं निर्विकारैश्च लोकाचार विवर्जितैः
म्हणून परम कल्याण इच्छिणाऱ्या सत्पुरुषांनी प्रकृतिजन्य संग्रह‑आसक्ती कधीही करू नये; लोकाचारापासून विरक्त, निर्विकार होऊन स्थिरपणे स्थित राहावे।
Verse 9
ब्रह्मोवाच । इत्युक्ता शम्भुना तात लौकिकव्यवहारतः । सुविहस्य हृदा काली जगाद मधुरं वचः
ब्रह्मा म्हणाले—हे प्रिय, शंभूने लौकिक व्यवहारानुसार असे सांगितल्यावर, कालीने अंतःकरणी हसत मधुर वचन उच्चारले।
Verse 10
काल्युवाच । यदुक्तं भवता योगिन्वचनं शंकर प्रभो । सा च किं प्रकृतिर्न स्यादतीतस्तां भवान्कथम्
काली म्हणाली—हे प्रभो शंकर, हे परम योगी, आपण जे वचन बोललात ते प्रकृतीच नाही काय? आणि आपण प्रकृतीच्या पलीकडे असाल तर तिच्याशी आपला संबंध कसा सांगावा?
Verse 11
एतद्विचार्य वक्तव्यं तत्त्वतो हि यथातथम् । प्रकृत्या सर्वमेतच्च बद्धमस्ति निरंतरम्
हे विचार करून तत्त्वतः जसे आहे तसेच बोलावे; कारण हे सर्व निरंतर प्रकृतीने बांधलेले आहे।
Verse 12
तस्मात्त्वया न वक्तव्यं न कार्यं किंचिदेव हि । वचनं रचनं सर्वं प्राकृतं विद्धि चेतसा
म्हणून तुला बोलू नये, काहीही करु नये; मनाने जाण—वाणी व सर्व रचना या सर्व प्रकृतिजन्य (लौकिक) आहेत।
Verse 13
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखंडे पार्वतीपरमेश्वरसंवादवर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या तृतीय पार्वतीखंडात ‘पार्वती-परमेश्वर संवादवर्णन’ नामक तेरावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 14
प्रकृतेः परमश्चेत्त्वं किमर्थं तप्यसे तपः । त्वया शंभोऽधुना ह्यस्मिन्गिरौ हिमवति प्रभो
जर तुम्ही प्रकृतीच्या पलीकडे असाल, तर मग कोणत्या हेतूने तप करता? हे शंभो, हे प्रभो! तुम्ही आता या हिमवत् पर्वतावर तपश्चर्या का करीत आहात?
Verse 15
प्रकृत्या गिलितोऽसि त्वं न जानासि निजं हर । निजं जानासि चेदीश किमर्थं तप्यसे तपः
हे हर! तू प्रकृतीने गिळला गेलास आणि तुला तुझे निजस्वरूप कळत नाही. पण हे ईश! जर तुला तुझे खरे स्वरूप माहीत असेल, तर मग कोणत्या कारणाने तप करतोस?
Verse 16
वाग्वादेन च किं कार्यं मम योगिस्त्वया सह । प्रत्यक्षे ह्यनुमानस्य न प्रमाणं विदुर्बुधाः
हे योगिन्! माझ्या आणि तुझ्यात शब्दविवादाची काय गरज आहे? कारण जिथे प्रत्यक्ष अनुभूती आहे, तिथे अनुमानाला ज्ञानी प्रमाण मानत नाहीत।
Verse 17
इंद्रियाणां गोचरत्वं यावद्भवति देहिनाम् । तावत्सर्वं विमंतव्यं प्राकृतं ज्ञानिभिर्धिया
जोपर्यंत देहधारी इंद्रियांच्या क्षेत्रात वावरतात, तोपर्यंत तेथे जे अनुभवले जाते ते सर्व ज्ञानीजनांनी विवेकबुद्धीने केवळ प्रकृतिजन्यच मानावे; शिवाचा परम तत्त्व नव्हे।
Verse 18
किं बहूक्तेन योगीश शृणु मद्वचनं परम् । सा चाहं पुरुषोऽसि त्वं सत्यं सत्यं न संशयः
अधिक बोलून काय, हे योगीश्वर! माझे परम वचन ऐक—ती शक्ती मी आहे आणि पुरुष (शिव) तू आहेस। हे सत्य आहे, सत्यच; यात संशय नाही।
Verse 19
मदनुग्रहतस्त्वं हि सगुणो रूपवान्मतः । मां विना त्वं निरीहोऽसि न किंचित्कर्तुमर्हसि
माझ्या अनुग्रहामुळेच तू सगुण आणि रूपवान मानला जातोस। माझ्याविना तू निष्क्रिय व अशक्त आहेस; काहीही करणे तुला शक्य नाही।
Verse 20
पराधीनस्सदा त्वं हि नानाकर्म्मकरो वशी । निर्विकारी कथं त्वं हि न लिप्तश्च मया कथम्
तू जणू सदैव पराधीन आहेस, तरीही अनेक कर्मे करणारा स्वामी आहेस। तू खरोखर निर्विकार असशील तर कर्माने लिप्त कसा होत नाहीस? आणि मग माया-रूपिणी माझ्यामुळे बांधला कसा जात नाहीस?
Verse 21
प्रकृतेः परमोऽसि त्वं यदि सत्यं वचस्तव । तर्हि त्वया न भेतव्यं समीपे मम शंकर
तुझे प्रकृतीच्या पलीकडे असल्याचे तुझे वचन सत्य असेल, तर हे शंकरा, माझ्या समीप राहण्यास तुला भय वाटू नये।
Verse 22
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्याः सांख्यशास्त्रोदितं शिवः । वेदांतमतसंस्थो हि वाक्यमूचे शिवां प्रति
ब्रह्मा म्हणाले—तिचे सांख्यशास्त्राच्या पद्धतीने सांगितलेले वचन असे ऐकून, वेदान्तमतात स्थित शिवांनी शिवा (पार्वती)कडे हे वचन उच्चारले।
Verse 23
श्रीशिव उवाच । इत्येवं त्वं यदि ब्रूषे गिरिजे सांख्यधारिणी । प्रत्यहं कुरु मे सेवामनिषिद्धां सुभाषिणि
श्रीशिव म्हणाले—हे गिरिजे, सांख्य-विवेक धारण करणारी! तू असेच म्हणत असशील तर, हे मधुरभाषिणी, दररोज माझी अनिषिद्ध व योग्य अशी सेवा कर।
Verse 24
यद्यहं ब्रह्म निर्लिप्तो मायया परमेश्वरः । वेदांतवेद्यो मायेशस्त्वं करिष्यसि किं तदा
जर मी ब्रह्म आहे—मायेने अलिप्त परमेश्वर, मायेचा अधिपती आणि वेदान्ताने वेद्य—तर मग तू तेव्हा माझ्याबाबत काय करू शकशील?
Verse 25
ब्रह्मोवाच । इत्येवमुक्त्वा गिरिजां वाक्यमूचे गिरिं प्रभुः । भक्तानुरंजनकरो भक्तानुग्रहकारकः
ब्रह्मा म्हणाले—असे गिरिजेला सांगून प्रभूंनी वचन उच्चारले; नंतर त्यांनी पर्वतराजाला (हिमालयाला)ही संबोधिले—जे भक्तांना आनंद देतात व भक्तांवर कृपा करतात।
Verse 26
शिव उवाच । अत्रैव सोऽहं तपसा परेण गिरे तव प्रस्थवरेऽतिरम्ये । चरामि भूमौ परमार्थभावस्वरूपमानंदमयं सुलोचयन्
शिव म्हणाले—हे गिरे! तुझ्या या अतिरम्य प्रस्थप्रदेशात मी येथेच परम तपाने स्थित आहे. भूमीवर विचरत मी परमार्थभावाच्या स्वरूपरूप आनंदमय तत्त्वाचे सुलोचन करीत (सुस्पष्ट चिंतन करीत) प्रकट करतो।
Verse 27
तपस्तप्तुमनुज्ञा मे दातव्या पर्वताधिप । अनुज्ञया विना किंचित्तपः कर्तुं न शक्यते
हे पर्वताधिप! मला तप करण्याची आज्ञा द्या. तुमच्या अनुमतीशिवाय किंचितही तप करणे ना योग्य, ना शक्य आहे।
Verse 28
ब्रह्मोवाच । एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य देवदेवस्य शूलिनः । प्रणम्य हिमवाञ्छंभुमिदं वचनमब्रवीत्
ब्रह्मा म्हणाले—देवदेव, शूलधारी प्रभूचे ते वचन ऐकून हिमवान्ने शंभूस प्रणाम केला आणि मग हे वचन बोलला।
Verse 29
हिमवानुवाच । त्वदीयं हि जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् । किमप्यहं महादेव तुच्छो भूत्वा वदामि ते
हिमवान म्हणाला—हे महादेव! देव, असुर आणि मनुष्यांसह हे सर्व जगत् तुमचेच आहे. तरीही मी तुच्छ होऊन तुम्हांस काही निवेदन करीत आहे।
Verse 30
ब्रह्मोवाच । एवमुक्तो हिमवता शंकरो लोकशंकरः । विहस्य गिरिराजं तं प्राह याहीति सादरम्
ब्रह्मा म्हणाले—हिमवानाने असे म्हटल्यावर लोककल्याणकारी शंकर हसले आणि त्या गिरिराजाला सादर म्हणाले—“जा, जसा तू निश्चय केला आहेस.”
Verse 31
शंकरेणाभ्यनुज्ञातस्स्वगृहं हिमवान्ययौ । सार्द्धं गिरिजया वै स प्रत्यहं दर्शने स्थितः
शंकरांची आज्ञा मिळाल्यावर हिमवान आपल्या घरी परतला। गिरिजेसह तेथेच राहून तो दररोज शिवदर्शन प्राप्त करीत राहिला.
Verse 32
पित्रा विनापि सा काली सखीभ्यां सह नित्यशः । जगाम शंकराभ्याशं सेवायै भक्तितत्परा
पित्याविना देखील ती काली सख्यांसह नित्य शंकराजवळ जाई; भक्तिभावाने सेवेत तत्पर असे।
Verse 33
निषिषेध न तां कोऽपि गणो नंदीश्वरादिकः । महेशशासनात्तात तच्छासनकरश्शुचिः
प्रिय, नंदीश्वरादि कोणताही गण तिला रोखू शकला नाही; कारण ते महेशाच्या आज्ञेचे पालन करणारे शुद्ध व तत्पर होते, म्हणून त्याच शासनानुसार वागले।
Verse 34
सांख्यवेदांतमतयोश्शिवयोश्शि वदस्सदा । संवादः सुखकृच्चोक्तोऽभिन्नयोस्सुविचारतः
सांख्य व वेदान्त—या शिवप्रद शुभ मतांचा संवाद सदैव सुखद व हितकर म्हटला आहे; कारण सूविचाराने दोन्हींचा तत्त्वार्थ अभिन्नच जाणवतो।
Verse 35
गिरिराजस्य वचनात्तनयां तस्य शंकरः । पार्श्वे समीपे जग्राह गौरवादपि गोपरः
गिरिराजाच्या वचनावरून शंकरांनी त्याची कन्या आपल्या पार्श्वाजवळ स्वीकारली. लोकमानापलीकडे असूनही गोपतीने कृपा व गौरवभावाने तिला निकट ठेवले।
Verse 36
उवाचेदं वचः कालीं सखीभ्यां सह गोपतिः । नित्यं मां सेवतां यातु निर्भीता ह्यत्र तिष्ठतु
मग गोपतीने सख्यांच्या उपस्थितीत कालीला म्हटले— “जे नित्य माझी सेवा करू इच्छितात ते माझ्याकडे येवोत; आणि तू येथे निर्भयपणे राहा।”
Verse 37
एवमुक्त्वा तु तां देवीं सेवायै जगृहे हरः । निर्विकारो महायोगी नानालीलाकरः प्रभुः
असे बोलून हराने त्या देवीला सेवेसाठी स्वीकारले; निर्विकार महायोगी प्रभु नानाविध दिव्य लीला करीत असतात।
Verse 38
इदमेव महद्धैर्य्यं धीराणां सुतपस्विनाम् । विघ्रवन्त्यपि संप्राप्य यद्विघ्नैर्न विहन्यते
हेच धीर व सुतपस्वी जनांचे महान धैर्य आहे—विघ्ने आली तरी ते त्या अडथळ्यांनी खचत नाहीत।
Verse 39
ततः स्वपुरमायातो गिरिराट् परिचारकैः । मुमोदातीव मनसि सप्रियस्स मुनीश्वर
त्यानंतर गिरिराज परिचारकांसह आपल्या नगरात परत आला; आणि प्रियाशी संयोग झाल्याने तो मुनीश्वर मनात अत्यंत आनंदित झाला।
Verse 40
हरश्च ध्यानयोगेन परमात्मानमादरात् । निर्विघ्नेन स्वमनसा त्वासीच्चिंतयितुं स्थितः
हर (शिव) ध्यानयोगाने आदरपूर्वक परमात्म्याचे चिंतन करू लागले. निर्विघ्न स्वचित्ताने ते त्या अंतर्मननात स्थिरपणे लीन राहिले.
Verse 41
काली सखीभ्यां सहिता प्रत्यहं चंद्रशेखरम् । सेवमाना महादेवं गमनागमने स्थिता
काली दोन सख्यांसह दररोज चंद्रशेखर महादेवांची सेवा करीत असे. त्यांच्या येण्या-जाण्यात तत्पर राहून ती निरंतर परिचर्येत स्थित राहिली.
Verse 42
प्रक्षाल्य चरणौ शंभोः पपौ तच्चरणोदकम् । वह्निशौचैन वस्त्रेण चक्रे तद्गात्रमार्जनम्
शंभूचे चरण धुऊन तिने त्या चरणोदकाचे पान केले. मग अग्निशुद्ध वस्त्राने त्यांचे अंग पुसून भक्तिभावाने सेवा केली.
Verse 43
षोडशेनोपचारेण संपूज्य विधिवद्धरम् । पुनःपुनः सुप्रणम्य ययौ नित्यं पितुर्गृहम्
षोडशोपचारांनी विधिपूर्वक हराची पूजा करून ती पुन्हा पुन्हा नम्र प्रणाम करी आणि नित्य पित्याच्या घरी परत जाई.
Verse 44
एवं संसेवमानायां शंकरं ध्यानतत्परम् । व्यतीयाय महान्कालश्शिवाया मुनिसत्तम
हे मुनिश्रेष्ठ! अशा रीतीने ध्यानात तल्लीन शंकराची सेवा करीत असताना शिवेचा दीर्घ काळ व्यतीत झाला.
Verse 45
कदाचित्सहिता काली सखीभ्यां शंकराश्रमे । वितेने सुंदरं गानं सुतालं स्मरवर्द्धनम्
एकदा काली दोन सख्यांसह शंकराच्या आश्रमात येऊन सुतालयुक्त, प्रेम वाढविणारे सुंदर गाणे गाऊ लागली.
Verse 46
कदाचित्कुशपुष्पाणि समिधं नयति स्वयम् । सखीभ्यां स्थानसंस्कारं कुर्वती न्यवसत्तदा
कधी ती स्वतः कुशपुष्पे व समिधा आणीत असे. तेव्हा दोन सख्यांसह स्थानसंस्कार करून ती तेथे बसत असे.
Verse 47
कदाचिन्नियता गेहे स्थिता चन्द्रभृतो भ्रृशम् । वीक्षंती विस्मयामास सकामा चन्द्रशेखरम्
एकदा, घरात नियमसंयमाने राहून तिने चंद्रधारी चंद्रशेखराला अत्यंत तन्मयतेने पाहिले; आणि इच्छा जागी होऊन त्यांना पाहून ती विस्मयचकित झाली।
Verse 48
ततस्तप्तेन भूतेशस्तां निस्संगां परिस्थिताम् । सोऽचिंतयत्तदा वीक्ष्य भूतदेहे स्थितेति च
त्यानंतर तपस्येच्या प्रभावाने अंतःकरणी द्रवलेल्या भूतेशाने तिला पूर्ण निस्संग अवस्थेत स्थित पाहिले; जणू पंचभूतांच्या देहात स्थिर आहे असे पाहून तो अंतर्मनात विचार करू लागला।
Verse 49
नाग्रहीद्गिरिशः कालीं भार्यार्थे निकटे स्थिताम् । महालावण्यनिचयां मुनीनामपि मोहिनीम्
तथापि गिरिशाने कालीला स्वीकारले नाही—पत्नी होण्याच्या हेतूने ती जवळ उभी असतानाही; ती महान सौंदर्याचा साठा होती, मुनींनाही मोहविणारी।
Verse 50
महादेवः पुनर्दृष्ट्वा तथा तां संयतेद्रियाम् । स्वसेवने रतां नित्यं सदयस्समचिंतयत्
महादेवाने तिला पुन्हा पाहिले—इंद्रिये संयमित केलेली, आणि नित्य आपल्या सेवेत रत; तेव्हा करुणामय होऊन त्याने अंतर्मनात विचार केला।
Verse 51
यदैवैषा तपश्चर्याव्रतं काली करिष्यति । तदा च तां ग्रहीष्यामि गर्वबीजविवर्जिताम्
जेव्हा ही काली (पार्वती) तपश्चर्येचे व्रत करील, तेव्हा मी तिला—गर्वाच्या बीजापासून मुक्त—स्वीकार करीन।
Verse 52
ब्रह्मोवाच । इति संचिन्त्य भूतेशो द्रुतं ध्यानसमाश्रितः । महयोगीश्वरोऽभूद्वै महालीलाकरः प्रभुः
ब्रह्मा म्हणाले—असे चिंतन करून भूतेश (शिव) त्वरित ध्यानास आश्रय झाला; प्रभू खरोखर महायोगीश्वर व महालीलाकर झाला।
Verse 53
ध्यानासक्तस्य तस्याथ शिवस्य परमात्मनः । हृदि नासीन्मुने काचिदन्या चिंता व्यवस्थिता
हे मुने, परमात्मा भगवान शिव ध्यानात इतके तल्लीन होते की त्यांच्या हृदयात दुसरी कोणतीही चिंता वा विचार मुळीच स्थिर झाला नाही.
Verse 54
काली त्वनुदिनं शंभुं सद्भक्त्या समसेवत । विचिंतयंती सततं तस्य रूपं महात्मनः
काली दररोज सद्भक्तीने शंभूची सेवा करी आणि त्या महात्म्या प्रभूच्या दिव्य रूपाचे सतत चिंतन करी.
Verse 55
हरो ध्यानपरः कालीं नित्यं प्रैक्षत सुस्थितम् । विस्मृत्य पूर्वचिंतां तां पश्यन्नपि न पश्यति
हर ध्यानात पूर्ण तल्लीन होऊन समोर स्थिर उभी असलेल्या कालीकडे नित्य पाहत होते; पण पूर्वीची ती चिंता विसरल्यामुळे, पाहूनही जणू पाहिले नाही—अंतर्ध्यानात मग्न होते.
Verse 56
एतस्मिन्नंतरे देवाश्शक्राद्या मुनयश्च ते । ब्रह्माज्ञया स्मरं तत्र प्रेषयामासुरादरात्
याच दरम्यान शक्रादी देव आणि ते मुनी, ब्रह्माच्या आज्ञेने, आदरपूर्वक स्मर (कामदेव) याला तेथे पाठवू लागले.
Verse 57
तेन कारयितुं योगं काल्या रुद्रेण कामतः । महावीर्येणासुरेण तारकेण प्रपीडिताः
म्हणून इच्छेने रुद्राने कालिकेसह त्या दिव्य योग-संकल्पाची सिद्धी करण्यास आरंभ केला; आणि महावीर्य असुर तारकाने लोक अत्यंत पीडित झाले होते।
Verse 58
गत्वा तत्र स्मरस्सर्वमुपायमकरोन्निजम् । चुक्षुभे न हरः किञ्चित्तं च भस्मीचकार ह
तेथे जाऊन स्मर (कामदेव) याने आपले सर्व उपाय केले; तरीही हर (शिव) किंचितही विचलित झाला नाही आणि त्याने त्याला भस्म केले।
Verse 59
पार्वत्यपि विगर्वाभून्मुने तस्य निदेशतः । ततस्तपो महत्कृत्वा शिवं प्राप पतिं सती
हे मुने, त्याच्या उपदेशाने पार्वतीही गर्वरहित झाली. मग महान तप करून त्या सतीने शिवाला पती-स्वामी म्हणून प्राप्त केले।
Verse 60
बभूवतुस्तौ सुप्रीतौ पार्वतीपरमेश्वरौ । चक्रतुर्देवकार्य्यं हि परोपकरणे रतौ
अशा रीतीने पार्वती व परमेश्वर अत्यंत प्रसन्न झाले; आणि परोपकारात रत होऊन त्यांनी देवकार्य करण्यास आरंभ केला।
Frequently Asked Questions
A doctrinal dialogue: Pārvatī asks what was told to Himālaya and then interrogates Śiva on prakṛti/śakti; Brahmā narrates; Kālī further challenges Śiva’s claim of being beyond prakṛti.
The chapter stages a metaphysical tension—Śiva as transcendent consciousness versus prakṛti as operative power—using tapas and nirvikāra discipline as the pathway to disentanglement from prakṛti’s modifications.
Bhavānī (Pārvatī) as the philosophical inquirer and Kālī as the sharper dialectical voice; Śiva as Maheśvara/Śambhu articulating prakṛti-rahitatva and yogic non-attachment.