कुमाराद्भुतचरितवर्णनम् — Description of Kumāra’s Wondrous Deeds

Verse 1

ब्रह्मोवाच । अथ तत्र स गांगेयो दर्शयामास सूतिकाम् । तामेव शृणु सुप्रीत्या नारद त्वं स्वभक्तिदाम्

ब्रह्मा म्हणाले—मग तेथे गंगापुत्राने सूतिका (प्रसूता माता) दाखविली. हे नारदा, अत्यंत प्रीतीने तिचेच वर्णन ऐक; ही कथा आपल्या स्वामी शिवाची भक्ती देणारी आहे।

Verse 2

द्विज एको नारदाख्य आजगाम तदैव हि । तत्राध्वरकरः श्रीमाञ्शरणार्थं गुहस्य वै

त्याच वेळी नारद नावाचा एक द्विज तेथे आला. अध्वरकर्मात निपुण असा तो श्रीमान् मुनि गुह (कुमार) याच्या शरणार्थ आला।

Verse 3

स विप्रः प्राप्य निकटं कार्त्तिकस्य प्रसन्नधीः । स्वाभिप्रायं समाचख्यौ सुप्रणम्य शुभैः स्तवैः

तो विप्र प्रसन्न बुद्धीने कार्त्तिकेयाच्या जवळ आला. प्रथम शुभ स्तोत्रांनी स्तुती करून साष्टांग प्रणाम केला आणि मग आपला अभिप्राय स्पष्टपणे निवेदन केला.

Verse 4

विप्र उवाच । शृणु स्वामिन्वचो मेद्य कष्टं मे विनिवारय । सर्वब्रह्मांडनाथस्त्वमतस्ते शरणं गतः

विप्र म्हणाला—हे स्वामिन्! आज माझे वचन ऐका व माझे कष्ट दूर करा. आपण सर्व ब्रह्मांडांचे नाथ आहात; म्हणून मी आपल्या शरण आलो आहे.

Verse 5

अजमेधाध्वरं कर्तुमारंभं कृतवानहम् । सोऽजो गतो गृहान्मे हि त्रोटयित्वा स्वबंधनम्

मी अजमेध यज्ञ करण्याचा आरंभ केला होता. पण तो बकरा आपले बंधन तोडून माझ्या घरातून पळून गेला.

Verse 6

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखंडे कुमाराऽद्भुतचरि तवर्णनं नाम षष्ठोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या द्वितीय भागातील रुद्रसंहितेच्या चतुर्थ कुमारखंडात ‘कुमाराच्या अद्भुत चरित्राचे वर्णन’ नावाचा सहावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 7

त्वयि नाथे सति विभो यज्ञभंगः कथं भवेत् । विचार्य्यैवाऽखिलेशान काम पूर्णं कुरुष्व मे

हे सर्वव्यापी प्रभो! आपण नाथ म्हणून उपस्थित असताना यज्ञभंग कसा होईल? म्हणून हे अखिलेश्वर, नीट विचार करून माझी इच्छा पूर्ण करा.

Verse 8

त्वां विहाय शरण्यं कं यायां शिवसुत प्रभो । सर्वब्रह्मांडनाथं हि सर्वामरसुसेवितम्

हे प्रभो, शिवसुत—शरणदाता! तुम्हाला सोडून मी कोणाच्या शरण जाऊ? कारण तूच सर्व ब्रह्मांडांचा नाथ आहेस आणि सर्व अमर (देव) तुझी सेवा करतात.

Verse 9

दीनबंधुर्दयासिन्धुस्सुसेव्या भक्तवत्सलः । हरिब्रह्मादिदेवैश्च सुस्तुतः परमेश्वरः

तो दीनांचा बंधू, दयेचा सागर, सदैव सेवनीय आणि भक्तवत्सल आहे। तोच परमेश्वर हरि, ब्रह्मा इत्यादी देवांनीही उत्तम रीतीने स्तुत केला आहे।

Verse 10

पार्वतीनन्दनस्स्कन्दः परमेकः परंतपः । परमात्माऽत्मदस्स्वामी सतां च शरणार्थिनाम्

पार्वतीनंदन स्कंद परम एक, परंतप आहे। तो परमात्मा, आत्मप्रसाद देणारा, आणि सत्पुरुषांचा—विशेषतः शरणागतांचा—स्वामी आहे।

Verse 11

दीनानाथ महेश शंकरसुत त्रैलोक्यनाथ प्रभो मायाधीश समागतोऽस्मि शरणं मां पाहि विप्रप्रिय । त्वं सर्वप्रभुप्रियः खिलविदब्रह्मादिदेवैस्तुतस्त्वं मायाकृतिरात्मभक्तसुखदो रक्षापरो मायिकः

हे दीनानाथ! हे महेश, शंकरसुत, त्रैलोक्यनाथ प्रभो, मायाधीश! मी शरण आलो आहे; हे विप्रप्रिय, माझे रक्षण कर. तू सर्व प्रभूंचा प्रिय आहेस; ब्रह्मा इत्यादी सर्वज्ञ देवांनी तुला स्तुत केले आहे. मायेचा अधीश्वर असूनही तू आपल्या भक्तांना सुख देणारा, आणि अद्भुत रक्षणपर प्रभू आहेस।

Verse 12

भक्तप्राणगुणाकरस्त्रिगुणतो भिन्नोसि शंभुप्रियः शंभुः शंभुसुतः प्रसन्नसुखदस्सच्चित्स्वरूपो महान् । सर्वज्ञस्त्रिपुरघ्नशंकरसुतः सत्प्रेमवश्यस्सदा षड्वक्त्रः प्रियसाधुरानतप्रियस्सर्वेश्वर श्शंकरः । साधुद्रोहकरघ्न शंकरगुरो ब्रह्मांडनाथो प्रभुः सर्वेषाममरादिसेवितपदो मां पाहि सेवाप्रिय

हे शंभुप्रिया! भक्तांचे प्राणस्वरूप, गुणांचा सागर! तू त्रिगुणातीत असूनही शंभू—शिवपुत्र—रूपाने प्रसन्नांना सुख देणारा; तू महान् सच्चित्स्वरूप आहेस. सर्वज्ञ, त्रिपुरघ्न, शंकरसुत, सदैव सत्प्रेमाने वश्य; षड्वक्त्र; साधूंना प्रिय व नतमस्तकांना प्रिय; सर्वेश्वर—हे शंकर! साधुद्रोह्यांचा संहारक, शंकरपरंपरेचा गुरु, ब्रह्मांडनाथ प्रभु, ज्यांचे चरण अमरादि देव सेवितात—हे सेवाप्रिया, माझे रक्षण कर।

Verse 13

वैरिभयंकर शंकर जनशरणस्य वन्दे तव पदपद्मं सुखकरणस्य । विज्ञप्तिं मम कर्णे स्कन्द निधेहि निजभक्तिं जनचेतसि सदा विधेहि

हे शंकर! वैर्‍यांना भयकारक आणि जनांचे आश्रय! सुख देणाऱ्या तुझ्या चरणकमलांना मी वंदन करतो. हे स्कंदा, माझी विनंती तुझ्या कानी ठेव आणि लोकांच्या चित्तात सदैव तुझी निर्मळ भक्ती स्थापन कर।

Verse 14

करोति किं तस्य बली विपक्षो दक्षोऽपि पक्षोभयापार्श्वगुप्तः । किन्तक्षकोप्यामिषभक्षको वा त्वं रक्षको यस्य सदक्षमानः

ज्याचे तू रक्षण करतोस, त्याचा बलवान शत्रू काय करणार—तो दक्ष असो, दोन्ही बाजूंनी संरक्षित असो? मग तक्षक किंवा कोणताही मांसभक्षक सर्प काय करील, जेव्हा तू सदैव समर्थ जनाचा रक्षक आहेस?

Verse 15

विबुधगुरुरपि त्वां स्तोतुमीशो न हि स्यात्कथय कथमहं स्यां मंदबुद्धिर्वरार्च्यः । शुचिरशुचिरनार्यो यादृशस्तादृशो वा पदकमल परागं स्कन्द ते प्रार्थयामि

देवगुरूही तुझी पूर्ण स्तुती करण्यास समर्थ नाही; सांग—मी मंदबुद्धी असताना परमेश्वराची पूजा करण्यास योग्य कसा होईन? मी शुद्ध असो वा अशुद्ध, सुसंस्कृत असो वा असंस्कृत—जसा असेन तसा—हे स्कंदा, मी फक्त तुझ्या कमलचरणांची रज मागतो।

Verse 16

हे सर्वेश्वर भक्तवत्सल कृपासिन्धो त्वदीयोऽस्म्यहं भृत्यस्स्वस्य न सेवकस्य गणपस्याऽऽ गश्शतं सत्प्रभो । भक्तिं क्वापि कृतां मनागपि विभो जानासि भृत्यार्तिहा । त्वत्तो नास्त्यपरोऽविता न भगवन् मत्तो नरः पामरः

हे सर्वेश्वर, भक्तवत्सल, कृपासिंधो! मी फक्त तुझाच—तुझा आश्रित भृत्य आहे; वेतनावरचा नोकर नाही. हे सत्प्रभो, तुझ्या गणपतीकडूनही शेकडो अपराध झाले तरी; तरीही हे विभो, भृत्यांचे दुःख हरिणाऱ्या, कुठेही केलेली किंचित भक्तीही तू जाणतोस. तुझ्यावाचून दुसरा रक्षक नाही, हे भगवन्; आणि माझ्यापेक्षा अधिक पामर कोणी नाही।

Verse 17

कल्याणकर्त्ता कलिकल्मषघ्नः कुबेरबन्धुः करुणार्द्रचित्तः । त्रिषट्कनेत्रो रसवक्त्रशोभी यज्ञं प्रपूर्णं कुरु मे गुह त्वम्

हे गुह (कुमार)! तू कल्याणकर्ता, कलियुगातील कल्मषांचा नाश करणारा आणि कुबेराचा मित्र आहेस. तुझे चित्त करुणेने आर्द्र आहे; तुझे नेत्र अनेक आहेत आणि दिव्य रसाने शोभणारे तुझे मुख तेजस्वी आहे. कृपा करून माझा यज्ञ पूर्ण कर।

Verse 18

रक्षकस्त्वं त्रिलोकस्य शरणागतवत्सलः । यज्ञकर्त्ता यज्ञभर्त्ता हरसे विघ्नकारिणाम्

आपण त्रैलोक्याचे रक्षक, शरणागतांवर वात्सल्य करणारे आहात। आपण यज्ञकर्ता व यज्ञभर्ता आहात; विघ्न करणाऱ्यांचा आपण संहार करता।

Verse 19

विघ्नवारण साधूनां सर्ग कारण सर्वतः । पूर्णं कुरु ममेशान सुतयज्ञ नमोस्तु ते

हे ईशान! आपण साधूंचे विघ्न दूर करणारे आणि सर्व प्रकारे सृष्टीचे कारण आहात. माझा सुतयज्ञ पूर्ण करा; आपणास नमस्कार असो.

Verse 20

सर्वत्राता स्कन्द हि त्वं सर्वज्ञाता त्वमेव हि । सर्वेश्वरस्त्वमीशानो निवेशसकलाऽवनः

हे स्कंद! आपणच सर्वत्र रक्षक, आपणच सर्वज्ञ आहात. आपण सर्वेश्वर ईशान—सर्व जीवांचा आश्रय-धाम आणि संपूर्ण जगाचे पालनकर्ता आहात.

Verse 21

संगीतज्ञस्त्वमेवासि वेदविज्ञः परः प्रभुः । सर्वस्थाता विधाता त्वं देवदेवस्सतां गतिः

आपणच संगीतज्ञ, आपण वेदांचे परम जाणकार, परात्पर प्रभू आहात. आपण सर्वत्र स्थित आधार व विधाता; आपण देवदेव आणि सत्पुरुषांची परम गती आहात.

Verse 22

भवानीनन्दनश्शंभुतनयो वयुनः स्वराट् । ध्याता ध्येयः पितॄणां हि पिता योनिः सदात्मनाम्

तो भवानीचा प्रिय नंदन, शंभूचा पुत्र—स्वराट् व परम ज्ञानी आहे. तोच ध्याता आणि तोच ध्येय; तो पितरांचा पिता आणि सदात्म्यांची आदियौनी आहे.

Verse 23

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य देवसम्राट् शिवात्मजः । स्वगणं वीरबाह्वाख्यं प्रेषयामास तत्कृते

ब्रह्मा म्हणाले—त्याचे वचन ऐकून देवसम्राट, शिवपुत्राने त्या कार्यासाठी आपल्या गणांतील ‘वीरबाहु’ नावाच्या सेवकास पाठविले.

Verse 24

तदाज्ञया वीरबाहुस्तदन्वेषणहेतवे । प्रणम्य स्वामिनं भक्त्या महावीरो द्रुतं ययौ

त्या आज्ञेने वीरबाहू शोध करण्यासाठी, स्वामीस भक्तिभावाने नमस्कार करून, तो महावीर त्वरेने निघून गेला।

Verse 25

अन्वेषणं चकारासौ सर्वब्रह्माण्डगोलके । न प्राप तमजं कुत्र शुश्राव तदुपद्रवम्

त्याने सर्व ब्रह्मांड-गोलकात शोध केला; पण कुठेही त्या अज (अजन्मा) प्रभूला न मिळविता, त्याच्यामुळे झालेल्या उपद्रवाची वार्ता ऐकली।

Verse 26

जगामाऽथ स वैकुंठं तत्राऽजं प्रददर्श तम् । उपद्रवं प्रकुर्वन्तं गलयूपं महाबलम्

मग तो वैकुंठास गेला आणि तेथे त्या अज प्रभू (ब्रह्मा)ला पाहिले; तसेच महाबली गलयूप उपद्रव करीत असल्याचेही पाहिले।

Verse 27

धृत्वा तं शृंगयो वीरो धर्षयित्वा तिवेगतः । आनिनाय स्वामिपुरो विकुर्वंतं रवं बहु

वीराने त्याला शिंगांनी धरून बलपूर्वक वश केले आणि अतिवेगाने स्वामीसमोर आणले; तो बंदी वारंवार मोठ्या आवाजाने रंभत-गरजत होता.

Verse 28

दृष्ट्वा तं कार्तिकस्सोऽरमारुरोह स तं प्रभुः । धृतब्रह्माण्डगरिमा महासूतिकरो गुहः

त्याला पाहताच प्रभु कार्तिकेय तत्क्षणी त्या दिव्य वाहनावर आरूढ झाले. ब्रह्मांडाचा भार जणू धारण करणारी गरिमा असलेले, महाशक्तिमान सेनापती गुह दिव्य सामर्थ्याची महिमा प्रकट करीत आरोहण झाले.

Verse 29

मुहूर्तमात्रतस्सोऽजो ब्रह्मांडं सकलं मुने । बभ्राम श्रम एवाशु पुनस्तत्स्थानमागतः

हे मुने, तो अज (ब्रह्मा) केवळ एका मुहूर्तभर संपूर्ण ब्रह्मांडात भ्रमण करू लागला; पण लवकरच श्रांत होऊन पुन्हा आपल्या पूर्वस्थानी परत आला।

Verse 30

तत उत्तीर्य स स्वामी समुवास स्वमासनम् । सोऽजः स्थितस्तु तत्रैव स नारद उवाच तम्

त्यानंतर तो स्वामी तीरावर येऊन आपल्या आसनावर विराजमान झाला। तो अज (ब्रह्मा) तेथेच स्थिर राहिला; तेव्हा नारद त्याला म्हणाला।

Verse 31

नारद उवाच । नमस्ते देव देवेश देहि मेऽजं कृपानिधे । कुर्यामध्वरमानन्दात्सखायं कुरु मामहो

नारद म्हणाले—हे देवदेवेश, तुला नमस्कार। हे कृपानिधे, मला एक अज (दिव्य) पुत्र दे. आनंदाने मी यज्ञ करावयास इच्छितो; म्हणून हे प्रभो, मला तुझा सखा व मित्र कर।

Verse 32

कार्त्तिक उवाच । वधयोग्यो न विप्राऽजः स्वगृहं गच्छ नारद । पूर्णोऽस्तु तेऽध्वरस्सर्वः प्रसादादेव मे कृतः

कार्त्तिकेय म्हणाले—हा द्विजजात बकरा वधयोग्य नाही. हे नारद, आपल्या घरी जा. माझ्या प्रसादाने तुझा सर्व यज्ञ पूर्ण होवो—तो माझ्याच अनुग्रहाने सिद्ध झाला आहे.

Verse 33

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य द्विजस्स्वामी वचनं प्रीतमानसः । जगाम स्वालयं दत्त्वा तस्मा आशिषमुत्तमाम्

ब्रह्मा म्हणाले—द्विजांच्या स्वामीचे हे वचन ऐकून तो अंतःकरणाने प्रसन्न झाला. मग त्याला उत्तम आशीर्वाद देऊन तो आपल्या धामास गेला.