कुमाराभिषेकवर्णनम् — Description of Kumāra’s Abhiṣeka (Consecration/Installation)
या अध्यायात ब्रह्मा पार्वतीच्या आज्ञेने विश्वकर्म्याने घडवलेला विशाल, अनेकचाकी, मनोवेगाने धावणारा दिव्य रथ पाहतो; तो श्रेष्ठ परिचारकांनी वेढलेला असतो. भक्तभावाने अनंत हृदयविदीर्ण होऊन रथावर चढतो. परमेश्वराच्या शक्तीतून उत्पन्न परमबुद्धिमान कुमार/कार्त्तिकेय प्रकट होतो. शोकाकुल, विस्कटलेल्या कृतिका येऊन त्याच्या प्रस्थानास मातृधर्मभंग म्हणत विरोध करतात; प्रेमाने वाढवलेल्या पुत्राच्या विरहाने विलाप करत त्याला उराशी धरून त्या मूर्च्छित होतात. कुमार अध्यात्मोपदेश देऊन त्यांना जागे करतो व सांत्वन करतो, विरहाला अंतर्ज्ञान व दैवी व्यवस्था म्हणून समजावतो. मग कृतिका व शिवगणांसह रथारोहण करून मंगल दृश्य-नादांत पित्याच्या धामाकडे प्रस्थान करतो; अभिषेक व औपचारिक मान्यतेची भूमिका सिद्ध होते.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्नंतरे तत्र ददर्श रथमुत्तमम् । अद्भुतं शोभितं शश्वद्विश्वकर्मविनिर्मितम्
ब्रह्मा म्हणाले—याच दरम्यान तेथे त्याने एक उत्तम रथ पाहिला; तो अद्भुत, सुंदर अलंकृत, सदैव तेजस्वी आणि विश्वकर्म्याने निर्मिलेला होता।
Verse 2
शतचक्रं सुविस्तीर्णं मनोयायि मनोहरम् । प्रस्थापितं च पार्वत्या वेष्टितं पार्षदैर्वरैः
शंभर चाकांचे, अतिविस्तीर्ण, मनासारखा वेगवान व अत्यंत मनोहर असा रथ देवी पार्वतीने सिद्ध करून ठेवला; तो तिच्या श्रेष्ठ पार्षदांनी वेढलेला होता.
Verse 3
समारोहत्ततोऽनंतो हृदयेन विदूयता । कार्त्तिकः परम ज्ञानी परमेशानवीर्यजः
त्यानंतर हृदय जळजळत असताना अनंत त्या रथावर आरूढ झाला. कार्त्तिकेय परम ज्ञानी असून परमेशान (शिव) यांच्या दिव्य वीर्यशक्तीतून उत्पन्न झाला आहे.
Verse 4
तदैव कृत्तिकाः प्राप्य मुक्तकेश्यश्शुचाऽऽतुराः । उन्मत्ता इव तत्रैव वक्तुमारेभिरे वचः
त्याच क्षणी कृत्तिकांकडे पोहोचून, शोकाने व्याकुळ व केस मोकळे झालेले त्या तिथेच उन्मत्तांसारख्या बोलू लागल्या।
Verse 5
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे कुमाराभिषेकवर्णनं नाम पंचमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या चतुर्थ कुमारखण्डात ‘कुमाराभिषेकवर्णन’ नामक पाचवा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 6
स्नेहेन वर्द्धितोऽस्माभिः पुत्रोऽस्माकं च धर्मतः । किं कुर्मः क्व च यास्यामो वयं किं करवाम ह
स्नेहाने आम्ही या पुत्राला वाढविले आहे, आणि धर्मतः तो आमचाच आहे। आता आम्ही काय करावे? कुठे जावे? सांगा—आम्ही काय करावे?
Verse 7
इत्युक्त्वा कृत्तिकास्सर्वाः कृत्वा वक्षसि कार्त्तिकम् । द्रुतं मूर्च्छामवापुस्तास्सुतविच्छेदकारणात्
असे बोलून सर्व कृत्तिकांनी कार्त्तिकेयाला उराशी धरले; पण पुत्रवियोगाच्या कारणाने त्या त्वरित मूर्च्छित झाल्या।
Verse 8
ताः कुमारो बोधयित्वा अध्यात्मवचनेन वै । ताभिश्च पार्षदैस्सार्द्धमारुरोह रथं मुने
हे मुने, त्या स्त्रियांना अध्यात्मवचनांनी सम्यक बोध करून कुमार त्या व शंकराच्या पार्षदगणांसह रथावर आरूढ झाला।
Verse 9
दृष्ट्वा श्रुत्वा मंगलानि बहूनि सुखदानि वै । कुमारः पार्षदैस्सार्द्धं जगाम पितृमन्दिरम्
अनेक सुखद मंगलचिन्हे पाहून व ऐकून, कुमार पार्षदांसह पितृमंदिर—शिवधाम—यास गेला।
Verse 10
दक्षेण नंदियुक्तश्च मनोयायिरथेन च । कुमारः प्राप कैलासं न्यग्रोधाऽक्षयमूलके
दक्षासह आणि नंदीने युक्त होऊन, मनोयायी रथाने कुमार न्यग्रोधाच्या अक्षयमूळस्थानी कैलासास पोहोचला।
Verse 11
तत्र तस्थौ कृत्तिकाभिः पार्षदप्रवरैः सह । कुमारश्शांकरिः प्रीतो नानालीलाविशारदः
तेथे कृत्तिकांसह व शंकराच्या श्रेष्ठ पार्षदांसह शांकरकुमार आनंदित होऊन उभा राहिला, नानाविध लीलांत निपुण।
Verse 12
तदा सर्वे सुरगणा ऋषयः सिद्धचारणाः । विष्णुना ब्रह्मणा सार्द्धं समाचख्युस्तदागमम्
तेव्हा सर्व देवगण, ऋषी, सिद्ध व चारण—विष्णू व ब्रह्म्यासह—त्या पवित्र आगमनाचा वृत्तांत यथावत सांगू लागले।
Verse 13
तदा दृष्ट्वा च गांगेयं ययौ प्रमुदितश्शिवः । अन्यैस्समेतो हरिणा ब्रह्मणा च सुरर्षिभिः
तेव्हा गंगापुत्र (कार्त्तिकेय) यास पाहून अत्यंत आनंदित शिव पुढे गेले; हरि (विष्णू), ब्रह्मा आणि देवर्षीही सोबत होते.
Verse 14
शंखाश्च बहवो नेदुर्भेरी तूर्याण्यनेकशः । उत्सवस्तु महानासीद्देवानां तुष्टचेतसाम्
अनेक शंख निनादले, आणि भेरी-तुर्यादी वाद्ये वारंवार वाजू लागली. तुष्टचित्त देवांमध्ये महान उत्सव झाला.
Verse 15
तदानीमेव तं सर्वे वीरभद्रादयो गणाः । कुर्वन्तः स्वन्वयुः केलिं नानातालधरस्वराः
त्याच क्षणी वीरभद्रादी सर्व गण नाना ताल-स्वर धारण करून नाद करीत, त्याच्या सभोवती आनंदक्रीडेत रमले।
Verse 16
स्तावकाः स्तूयमानाश्च चक्रुस्ते गुणकीर्त्तनम् । जयशब्दं नमश्शब्दं कुर्वाणाः प्रीतमानसाः
प्रीतीने भरलेल्या मनाने स्तावकांनी स्तुती करीत त्यांच्या गुणांचे कीर्तन केले; ‘जय’ आणि ‘नमः’ असे शब्द वारंवार उच्चारले।
Verse 17
द्रष्टुं ययुस्तं शरजं शिवात्मजमनुत्तमम्
ते त्या शरज, शिवपुत्र—अनुत्तम व परमोत्कृष्ट कुमाराचे दर्शन घेण्यासाठी गेले।
Verse 18
पार्वती मंगलं चक्रे राजमार्गं मनोहरम् । पद्मरागादिमणिभिस्संस्कृतं परितः पुरम्
पार्वतीने मंगल व्यवस्था केली; मनोहर राजमार्ग घडविला, आणि सर्व बाजूंनी नगर पद्मरागादी रत्नांनी अलंकृत झाले।
Verse 19
पतिपुत्रवतीभिश्च साध्वीभिः स्त्रीभिरन्विता । लक्ष्म्यादित्रिंशद्देवीश्च पुरः कृत्वा समाययौ
ती पतिपुत्रवती साध्वी स्त्रियांसह आली; लक्ष्मी व तिच्या पाठोपाठ असलेल्या तीस देवतांना अग्रभागी ठेवून समाययौ।
Verse 20
रम्भाद्यप्सरसो दिव्यास्स स्मिता वेषसंयुताः । संगीतनर्तनपरा बभूवुश्च शिवाज्ञया
शिवाच्या आज्ञेने रंभा आदी दिव्य अप्सरा हसतमुखाने, सुंदर वेशभूषेने सजून, गीत-नृत्यात पूर्णतः तत्पर झाल्या।
Verse 21
ये तं समीक्षयामासुर्गागेयं शंकरोपमम् । ददृशुस्ते महत्तेजो व्याप्तमासीज्जगत्त्रये
जेव्हा त्यांनी शंकरासारख्या गंगेय कुमाराकडे पाहिले, तेव्हा त्यांनी एक महान दिव्य तेज पाहिले, जे त्रैलोक्यात सर्वत्र व्यापून होते।
Verse 22
तत्तेजसा वृतं बालं तप्तचामीकरप्रभम् । ववंदिरे द्रुतं सर्वे कुमारं सूर्यवर्चसम्
स्वतःच्या तेजाने वेढलेल्या त्या बालकास—तप्त सुवर्णासारखा दीप्त व सूर्यसम तेजस्वी कुमारास पाहून—सर्वांनी तत्काळ धाव घेऊन नमस्कार केला।
Verse 23
जहुर्षुर्विनतस्कंधा नमश्शब्दरतास्तदा । परिवार्योपतस्थुस्ते वामदक्षिणमागताः
तेव्हा, श्रद्धेने झुकलेल्या खांद्यांसह आणि 'नमः' शब्दाच्या उच्चारात मग्न होऊन, ते त्यांच्या सभोवताली डाव्या आणि उजव्या बाजूला उभे राहिले.
Verse 24
अहं विष्णुश्च शक्रश्च तथा देवादयोऽखिलाः । दण्डवत्पतिता भूमौ परिवार्य्य कुमारकम्
'मी (ब्रह्मा), विष्णू, शक्र (इंद्र) आणि खरोखर सर्व देव—दिव्य कुमाराला वेढून—भूमीवर दंडवत प्रणाम करत पडलो.'
Verse 25
एतस्मिन्नन्तरे शंभुर्गिरिजा च मुदान्विता । महोत्सवं समागम्य ददर्श तनयं मुदा
याच वेळी आनंदाने परिपूर्ण शंभू व गिरिजा महोत्सवात येऊन हर्षाने आपल्या पुत्राचे दर्शन घेतले।
Verse 26
पुत्रं निरीक्ष्य च तदा जगदेकबंधुः प्रीत्यान्वितः परमया परया भवान्या । स्नेहान्वितो भुजगभोगयुतो हि साक्षात्सर्वेश्वरः परिवृतः प्रमथैः परेशः
तेव्हा पुत्राचे दर्शन होताच जगाचा एकमेव बंधू—स्वतः सर्वेश्वर परमेश्वर शिव—परा भवानीसह परम प्रीतीने भरून गेले। स्नेहाने परिपूर्ण, भुजंगभोग हे पवित्र भूषण धारण करून, प्रमथगणांनी वेढलेले प्रभु साक्षात् प्रकट झाले।
Verse 27
अथ शक्तिधरः स्कन्दौ दृष्ट्वा तौ पार्वतीशिवौ । अवरुह्य रथात्तूर्णं शिरसा प्रणनाम ह
मग शक्तिधराने स्कंद व ते दोघे—पार्वती आणि शिव—यांना पाहून, रथातून त्वरित उतरून मस्तकाने प्रणाम केला।
Verse 28
उपगुह्य शिवः प्रीत्या कुमारं मूर्ध्नि शंकरः । जघ्रौ प्रेम्णा परमेशानः प्रसन्नः स्नेहकर्तृकः
प्रीतीने कुमाराला आलिंगन देऊन शंकर—परमेश्वर शिव—यांनी स्नेहाने त्याच्या मस्तकाचा चुंबन (घ्राण) केला; प्रसन्न होऊन हे त्यांनी निर्मळ पितृस्नेहाने केले।
Verse 29
उपगुह्य गुहं तत्र पार्वती जातसंभ्रमा । प्रस्नुतं पाययामास स्तनं स्नेहपरिप्लुता
तेथे पार्वती अचानक भावविवश होऊन गुहाला आलिंगन देऊ लागल्या; मातृस्नेहाने ओथंबून त्यांनी स्तनातून झरणारे दूध त्याला पाजले।
Verse 30
तदा नीराजितो देवैस्सकलत्रैर्मुदान्वितैः । जयशब्देन महता व्याप्तमासीन्नभस्तलम्
तेव्हा आनंदित देवांनी आपल्या पत्न्यांसह त्या देवाचे नीराजन केले. ‘जय’ या महान घोषाने सारे आकाश व्यापून गेले.
Verse 31
ऋषयो ब्रह्मघोषेण गीतेनैव च गायकाः । वाद्यैश्च बहवस्तत्रोपतस्थुश्च कुमारकम्
तेथे ऋषी ब्रह्मघोषाने, गायक गीतांनी, आणि अनेक वादक वाद्यांसह—सर्वजण कुमार (स्कंद) याच्या सेवेत उपस्थित राहिले.
Verse 32
स्वमंकमारोप्य तदा महेशः कुमारकं तं प्रभया समुज्ज्वलम् । बभौ भवानीपतिरेव साक्षाच्छ्रियाऽन्वितः पुत्रवतां वरिष्ठः
तेव्हा महेशाने त्या तेजस्वी कुमाराला आपल्या मांडीवर बसविले; आणि भवानीपती स्वतः दिव्य श्रीने अलंकृत होऊन, पुत्रसंपन्नांमध्ये श्रेष्ठाप्रमाणे साक्षात् तेजस्वी भासले।
Verse 33
कुमारः स्वगणैः सार्द्धमाजगाम शिवालयम् । शिवाज्ञया महोत्साहैस्सह देवैर्महासुखी
कुमार (स्कंद) आपल्या गणांसह शिवालयात आला. शिवाच्या आज्ञेने देवांसह महान उत्साहात तो परम आनंदी झाला।
Verse 34
दंपती तौ तदा तत्रैकपद्येन विरेजतुः । विवंद्यमानावृषिभिरावृतौ सुरसत्तमैः
तेव्हा तेथे त्या दिव्य दांपत्याने एकाच पावलानेच तेज प्रकट केले; ऋषींनी वंदन केलेले आणि श्रेष्ठ देवांनी वेढलेले ते शोभून दिसत होते।
Verse 35
कुमारः क्रीडयामास शिवोत्संगे मुदान्वितः । वासुकिं शिवकंठस्थं पाणिभ्यां समपीडयत्
आनंदाने भरलेला कुमार शिवाच्या मांडीवर खेळत होता. शिवाच्या कंठावर असलेल्या वासुकी नागाला त्याने दोन्ही हातांनी हलकेच दाबले.
Verse 36
प्रहस्य भगवाञ् शंभुश्शशंस गिरिजां तदा । निरीक्ष्य कृपया दृष्ट्या कृपालुर्लीलयाकृतिम्
भगवान शंभू हसून तेव्हा गिरिजेला बोलले. कृपाळू प्रभूंनी कृपादृष्टीने तिची लीलामय दिव्य आकृती पाहिली.
Verse 37
मदस्मितेन च तदा भगवान्महेशः प्राप्तो मुदं च परमां गिरिजासमेतः । प्रेम्णा स गद्गदगिरो जगदेकबंधुर्नोवाच किंचन विभुर्भुवनैकभर्त्ता
तेव्हा गिरिजेसह भगवान महेश मदयुक्त मृदु स्मिताने परम आनंदाने भरून गेले। प्रेमामुळे त्यांचा कंठ गद्गद झाला; जगाचा एकमेव बंधू, सर्वसमर्थ, भुवनाचा एकमेव स्वामी असूनही ते काहीच बोलले नाहीत।
Verse 38
अथ शंभुर्जगन्नाथो हृष्टो लौकिकवृत्तवान् । रत्नसिंहासने रम्ये वासयामास कार्त्तिकम्
मग जगन्नाथ शंभू हर्षित होऊन, लोकाचारास अनुरूप स्नेहपूर्ण वृत्ती धारण करून, रम्य रत्नजडित सिंहासनावर कार्त्तिकेयास विराजमान केले।
Verse 39
वेदमंत्राभिपूतैश्च सर्वतीर्थोदपूर्णकैः । सद्रत्नकुंभशतकैः स्नापया मास तं मुदा
नंतर वेदमंत्रांनी अभिमंत्रित, सर्व तीर्थांच्या जलाने परिपूर्ण, शुभ रत्नजडित शेकडो कुंभांनी त्यांनी आनंदाने त्याचे स्नान घडविले—मंत्रशुद्ध पूर्ण अभिषेक केला।
Verse 40
सद्रत्नसाररचितकिरीटमुकुटांगदम् । वैजयन्ती स्वमालां च तस्मै चक्रं ददौ हरिः
मग हरि (विष्णू) यांनी श्रेष्ठ रत्नसाराने घडवलेले किरीट, मुकुट व अंगद त्याला दिले; तसेच आपली वैजयन्ती माळ आणि सुदर्शनचक्रही अर्पण केले।
Verse 41
शूलं पिनाकं परशुं शक्ति पाशुपतं शरम् । संहारास्त्रं च परमां विद्यां तस्मै ददौ शिवः
शिवांनी त्याला त्रिशूल, पिनाक धनुष्य, परशु, शक्ति, पाशुपत अस्त्र, बाण, संहारास्त्र आणि परम विद्या प्रदान केली।
Verse 42
अदामहं यज्ञसूत्रं वेदांश्च वेदमातरम् । कमण्डलुं च ब्रह्मास्त्रं विद्यां चैवाऽरिमर्दिनीम्
“मी यज्ञोपवीत, वेद आणि वेदमाता दिली; तसेच कमंडलू, ब्रह्मास्त्र आणि शत्रुमर्दिनी अशी विजयदायिनी विद्या देखील प्रदान केली।”
Verse 43
गजेन्द्रं चैव वज्रं च ददौ तस्मै सुरेश्वरः । श्वेतच्छत्रं रत्नमालां ददौ वस्तुं जलेश्वरः
सुरेश्वर इंद्राने त्याला गजेंद्र व वज्र प्रदान केले. जलाधिपती वरुणाने श्वेत छत्र, रत्नमाळा व अन्य बहुमोल दान अर्पण केले॥
Verse 44
मनोयायिरथं सूर्यस्सन्नाहं च महाचयम् । यमदंडं यमश्चैव सुधाकुंभं सुधानिधिः
सूर्याने मनोवेगाने धावणारा रथ, महा सन्नाह आणि शस्त्रास्त्रांचा मोठा साठा दिला. यमाने आपला दंड दिला व स्वतःही सहाय्यक म्हणून पुढे आला. सुधानिधीने सुधाकुंभ व अमृताचा निधी प्रदान केला॥
Verse 45
हुताशनो ददौ प्रीत्या महाशक्तिं स्वसूनवे । ददौ स्वशस्त्रं निरृतिर्वायव्यास्त्रं समीरणः
हुताशन अग्नीने प्रीत होऊन आपल्या पुत्रास महाशक्ती दिली; निरृतिने आपले शस्त्र दिले आणि समीरण (वायू) ने वायव्यास्त्र अर्पण केले।
Verse 46
गदां ददौ कुबेरश्च शूलमीशो ददौ मुदा । नानाशस्त्राण्युपायांश्च सर्वे देवा ददुर्मुदा
कुबेराने आनंदाने गदा दिली; आणि ईश्वर शिवांनी प्रसन्न होऊन त्रिशूल प्रदान केले। तसेच सर्व देवांनी हर्षाने नानाविध शस्त्रे व उपाय अर्पण केले।
Verse 47
कामास्त्रं कामदेवोऽथ ददौ तस्मै मुदान्वितः । गदां ददौ स्वविद्याश्च तस्मै च परया मुदा
मग आनंदित कामदेवाने त्यास कामास्त्र दिले; आणि परम हर्षाने गदाही दिली तसेच आपली गूढ विद्या देखील प्रदान केली।
Verse 48
क्षीरोदोऽमूल्यरत्नानि विशिष्टं रत्ननूपुरम् । हिमालयो हि दिव्यानि भूषणान्यंशुकानि च
क्षीरसागराने अमूल्य रत्ने आणि श्रेष्ठ रत्नजडित नूपुरयुग्म अर्पण केले; तसेच हिमालयाने दिव्य भूषणे व सुंदर वस्त्रेही प्रदान केली।
Verse 49
चित्रबर्हणनामानं स्वपुत्रं गरुडो ददौ । अरुणस्ताम्रचूडाख्यं बलिनं चरणायुधम्
गरुडाने ‘चित्रबर्हण’ नावाचा आपला पुत्र अर्पण केला; आणि अरुणाने ‘ताम्रचूड’ नावाचा बलवान दिला, ज्याचे आयुध त्याचेच चरण होते।
Verse 50
पार्वती सस्मिता हृष्टा परमैश्वर्यमुत्तमम् । ददौ तस्मै महाप्रीत्या चिरंजीवित्वमेव च
हसतमुख व हर्षित झालेल्या परमेश्वरी पार्वतीने महाप्रीतीने त्याला दिव्य ऐश्वर्याची सर्वोत्तम सिद्धी आणि चिरंजीवत्वाचा वरही प्रदान केला।
Verse 51
लक्ष्मीश्च संपदं दिव्यां महाहारं मनोहरम् । सावित्री सिद्धविद्यां च समस्तां प्रददौ मुदा
लक्ष्मीने आनंदाने दिव्य संपत्ती व मनोहर महान हार दिला; आणि सावित्रीनेही हर्षाने सर्व सिद्धी देणारी संपूर्ण विद्या प्रदान केली।
Verse 52
अन्याश्चापि मुने देव्यो यायास्तत्र समागताः । स्वात्मवत्सु ददुस्तस्मै तथैव शिशुपालिकाः
हे मुने! तेथे जमलेल्या इतर देवतांनीही शिशुपालिकांसारखे, आपल्या संततीसारख्या स्नेहाने त्याला आपापली मुलेच जणू अर्पण केली।
Verse 53
महामहोत्सवस्तत्र बभूव मुनिसत्तम । सर्वे प्रसन्नतां याता विशेषाच्च शिवाशिवौ
हे मुनिश्रेष्ठ! तेथे महामहोत्सव झाला. सर्वजण प्रसन्न झाले—विशेषतः शिव आणि शिवा (शक्ती) अत्यंत आनंदित झाले।
Verse 54
एतस्मिन्नंतरे काले प्रोवाच प्रहसन् मुदा । मुने ब्रह्मादिकान् देवान् रुद्रो भर्गः प्रतापवान्
त्याच वेळी, हे मुने, प्रतापवान भर्ग-रुद्र आनंदाने मंद हास्य करीत ब्रह्मा आदी देवांना म्हणाला।
Verse 55
शिव उवाच । हे हरे हे विधे देवास्सर्वे शृणुत मद्वचः । सर्वथाहं प्रसन्नोस्मि वरान्वृणुत ऐच्छिकान्
शिव म्हणाले—हे हरी, हे विधे, हे सर्व देवांनो! माझे वचन ऐका. मी सर्वथा प्रसन्न आहे; म्हणून इच्छित वर मागा।
Verse 56
ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं शंभोर्मुनेविष्ण्वादयस्सुराः । सर्वे प्रोचुः प्रसन्नास्या देवं पशुपतिं प्रभुम्
ब्रह्मा म्हणाले—शंभूचे वचन ऐकून विष्णू आदी देव प्रसन्न मुखाने त्या प्रभु पशुपती देवाला सर्वांनी संबोधिले।
Verse 57
कुमारेण हतो ह्येष तारको भविता प्रभो । तदर्थमेव संजातमिदं चरितमुत्तमम्
हे प्रभो, कुमाराकडूनच तारकासुराचा वध होईल. याच कारणासाठी हे उत्तम चरित्र घडले आहे.
Verse 58
तस्मादद्यैव यास्यामस्तारकं हन्तुमुद्यता । आज्ञां देहि कुमाराय स तं हंतुं सुखाय नः
म्हणून आम्ही आजच तारकासुराचा वध करण्यासाठी सज्ज होऊन निघू. कुमाराला आज्ञा द्या, जेणेकरून तो आमच्या सुखासाठी त्याचा वध करेल.
Verse 59
ब्रह्मोवाच । तथेति मत्वा स विभुर्दत्तवांस्तनयं तदा । देवेभ्यस्तारकं हंतुं कृपया परिभावितः
ब्रह्मा म्हणाले: 'तथास्तु' असे मानून, त्या सर्वशक्तिमान प्रभूने करुणेने प्रेरित होऊन देवांच्या हितासाठी तारकासुराचा वध करण्यासाठी आपल्या पुत्राला दिले.
Verse 60
शिवाज्ञया सुरास्सर्वे ब्रह्मविष्णुमुखास्तदा । पुरस्कृत्य गुहं सद्यो निर्जग्मुर्मिलिता गिरेः
शिवाच्या आज्ञेने तेव्हा ब्रह्मा-विष्णू आदींच्या नेतृत्वाखाली सर्व देव, गुह (कुमार/कार्त्तिकेय) याला अग्रभागी ठेवून, एकत्र येऊन त्वरित पर्वतावरून निघाले.
Verse 61
बहिर्निस्सृत्य कैलासात्त्वष्टा शासनतो हरेः । विरेचे नगरं रम्यमद्भुतं निकटे गिरेः
कैलासातून बाहेर येऊन, हरि (विष्णु) यांच्या आज्ञेने त्वष्ट्याने पर्वताच्या जवळ रम्य व अद्भुत असे नगर निर्माण केले।
Verse 62
तत्र रम्यं गृहं दिव्यमद्भुतं परमो ज्ज्वलम् । गुहार्थं निर्ममे त्वष्टा तत्र सिंहासनं वरम्
तेथे त्वष्ट्याने रम्य, दिव्य, अद्भुत व परम तेजस्वी असे गृह गुहा-निवासाच्या पवित्र हेतूसाठी निर्माण केले; आणि त्यात उत्तम सिंहासनही घडविले।
Verse 63
तदा हरिस्सुधीर्भक्त्या कारयामास मंगलम् । कार्त्तिकस्याभिषेकं हि सर्वतीर्थजलैस्सुरैः
तेव्हा सुदी व भक्त हरि (विष्णु) यांनी मंगलकर्म करविले. देवांनी सर्व तीर्थांचे जल आणून कार्त्तिकेयाचा अभिषेक केला।
Verse 64
सर्वथा समलंकृत्य वासयामास संग्रहम् । कार्त्तिकस्य विधिं प्रीत्या कारयामास चोत्सवम्
सर्व प्रकारे सजावट करून त्यांनी सर्व सभासदांना योग्य रीतीने निवासास ठेवले. प्रेमाने कार्त्तिकाचे विधी-विधान करविले आणि उत्सवही आयोजित केला।
Verse 65
ब्राह्मांडाधिपतित्वं हि ददौ तस्मै मुदा हरिः । चकार तिलकं तस्य समानर्च सुरैस्सह
मग अंतःकरणी आनंदित हरि (विष्णू) यांनी त्याला ब्रह्मांडाचे अधिपत्य दिले; त्याच्या मस्तकी तिलक लावला आणि देवांसह विधिपूर्वक पूजन केले।
Verse 66
प्रणम्य कार्त्तिकं प्रीत्या सर्वदेवर्षिभिस्सह । तुष्टाव विविधस्स्तोत्रैः शिवरूपं सनातनम्
कार्त्तिकेयाला प्रीतीने प्रणाम करून, सर्व देव व ऋषींसह त्यांनी विविध स्तोत्रांनी त्याच्यात प्रकट झालेल्या सनातन शिवरूपाची स्तुती केली।
Verse 67
वरसिंहासनस्थो हि शुशुभेऽतीव कार्तिकः । स्वामिभावं समापन्नो ब्रह्मांडस्यासि पालकः
उत्तम सिंहासनावर विराजमान कार्तिकेय अत्यंत तेजस्वी दिसला। स्वामीभाव प्राप्त करून तो संपूर्ण ब्रह्मांडाचा पालक झाला।
Frequently Asked Questions
Kumāra/Kārttikeya’s departure by a divine chariot toward his father’s abode, framed as the narrative prelude to his abhiṣeka (ritual installation/recognition), alongside the Kṛttikās’ protest and grief.
Kumāra’s adhyātma-vacana reframes attachment and separation through inner knowledge, implying that divine roles unfold by a higher order; grief is acknowledged but redirected toward spiritual understanding and acceptance of dharmic destiny.
Kumāra is highlighted as Parameśvara’s vīryaja (born of divine potency) and as parama-jñānī (supremely wise), while the Viśvakarman-made chariot and the presence of Pārvatī and the pārṣadas emphasize sanctioned divine power and ritual legitimacy.