कार्तिकेयलीलावर्णनम् (Narration of Kārttikeya’s Divine Play)
या अध्यायात नारदांच्या प्रश्नावर ब्रह्मा पुढील वृत्तांत सांगतात. विधीच्या प्रेरणेने विश्वामित्र शिवाच्या तेजस्वी पुत्राच्या अलौकिक धामात योग्य वेळी येतात; त्या दिव्य दर्शनाने ते पूर्णकाम, आनंदित होऊन प्रणाम व स्तुती करतात. शिवसुत सांगतो की हा भेटीचा योग शिवेच्छेने झाला असून वैदिक विधीने योग्य संस्कार करण्याची विनंती करतो; त्याच दिवसापासून तो विश्वामित्रांना आपला पुरोहित नेमून चिरसम्मान व सर्वत्र पूज्यता देण्याचे वचन देतो. विश्वामित्र विस्मित होऊन म्हणतात—मी जन्माने ब्राह्मण नाही, गाधीवंशीय क्षत्रिय; ‘विश्वामित्र’ म्हणून प्रसिद्ध आणि ब्राह्मणसेवेत तत्पर आहे. अध्यायात दिव्यदर्शन, स्तुती, कर्मवैधता व वर्ण-अधिकाराचा सूक्ष्म विचार गुंफला आहे।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । देवदेव प्रजानाथ ब्रह्मन् सृष्टिकर प्रभो । ततः किमभवत्तत्र तद्वदाऽद्य कृपां कुरु
नारद म्हणाले—हे देवदेव, हे प्रजानाथ, हे ब्रह्मन्, सृष्टीकर्ता प्रभो! त्यानंतर तेथे काय घडले? आज कृपा करून सांगावे.
Verse 2
ब्रह्मोवाच । तस्मिन्नवसरे तात विश्वामित्रः प्रतापवान् । प्रेरितो विधिना तत्रागच्छत्प्रीतो यदृच्छया
ब्रह्मा म्हणाले—हे ताता, त्याच वेळी प्रतापवान विश्वामित्र विधीच्या प्रेरणेने, प्रसन्नचित्त होऊन, जणू योगायोगाने तेथे आला।
Verse 3
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे कार्तिकेयलीलावर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या चतुर्थ कुमारखण्डात ‘कार्तिकेय-लीला-वर्णन’ नामक तृतीय अध्याय समाप्त झाला।
Verse 4
अकरोत्सुनुतिं तस्य सुप्रसन्नेन चेतसा । विधिप्रेरितवाग्भिश्च विश्वामित्रः प्रभाववित्
त्यानंतर प्रभावसंपन्न विश्वामित्राने अत्यंत प्रसन्न चित्ताने, जणू विधीने प्रेरित झालेल्या वाणीने, त्याची स्तुती केली।
Verse 5
ततस्सोऽभूत्सुतस्तत्र सुप्रसन्नो महोति कृत् । सुप्रहस्याद्भुतमहो विश्वामित्रमुवाच च
त्यानंतर तेथे एक पुत्र प्रकट झाला—अत्यंत प्रसन्न, तेजस्वी व अद्भुत महान कर्म करणारा। दिव्य, विस्मयकारी हास्याने तो विश्वामित्राशीही बोलला।
Verse 6
शिवसुत उवाच । शिवेच्छया महाज्ञानिन्नकस्मात्त्वमिहागतः । संस्कारं कुरु मे तात यथावद्वेदसंमितम्
शिवपुत्र म्हणाला—हे महाज्ञानी! शिवेच्छेने तू अकस्मात येथे आला आहेस. म्हणून, हे तात, वेदसंमत विधीनुसार माझा यथाविधी संस्कार कर।
Verse 7
अद्यारभ्य पुरोधास्त्वं भव मे प्रीतिमावहन् । भविष्यसि सदा पूज्यस्सर्वेषां नात्र संशयः
आजपासून तू माझा पुरोहित हो, मला आनंद दे. तू सदैव सर्वांचा पूज्य राहशील—यात संशय नाही.
Verse 8
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य सुप्रसन्नो हि गाधिजः । तमुवाचानुदात्तेन स्वरेण च सुविस्मितः
ब्रह्मा म्हणाले—त्याचे वचन ऐकून गाधिपुत्र अत्यंत प्रसन्न झाला. मग तो विस्मयाने भरून, मृदू व मंद स्वरात त्याला म्हणाला.
Verse 9
विश्वामित्र उवाच । शृणु तात न विप्रोऽहं गाधिक्षत्रियबालकः । विश्वामित्रेति विख्यातः क्षत्रियो विप्रसेवकः
विश्वामित्र म्हणाला—ऐक तात! मी ब्राह्मण नाही; मी क्षत्रिय गाधीचा पुत्र आहे. ‘विश्वामित्र’ या नावाने मी विख्यात—ब्राह्मणसेवा करणारा क्षत्रिय आहे.
Verse 10
इति स्वचरितं ख्यातं मया ते वरबालक । कस्त्वं स्वचरितं ब्रूहि विस्मितायाखिलं हि मे
अशा रीतीने, हे श्रेष्ठ बालका, मी तुला माझे स्वचरित्र सांगितले. आता तू कोण आहेस? तुझे संपूर्ण वृत्तांत सांग, कारण मी पूर्णपणे विस्मित झालो आहे.
Verse 11
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वच स्तस्य तत्स्ववृत्तं जगाद ह । ततश्चोवाच सुप्रीत्या गाधिजं तं महोतिकृत्
ब्रह्मा म्हणाले—त्याचे वचन ऐकून त्याने आपला वृत्तांत सांगितला. मग अत्यंत आनंदाने, महान तप करणाऱ्या त्या तेजस्वीने गाधिपुत्र (विश्वामित्र) यास संबोधिले.
Verse 12
शिवसुत उवाच । विश्वामित्र वरान्मे त्वं ब्रह्मर्षिर्नाऽत्र संशयः । वशिष्ठाद्याश्च नित्यं त्वां प्रशंसिष्यंति चादरात्
शिवपुत्र म्हणाला— हे विश्वामित्र! माझ्या वरदानाने तू निःसंशय ब्रह्मर्षी आहेस; यात शंका नाही. वसिष्ठ आदी ऋषीही सदैव आदराने तुझी प्रशंसा करतील।
Verse 13
अतस्त्वमाज्ञया मे हि संस्कारं कर्तुमर्हसि । इदं सर्वं सुगोप्यं ते कथनीयं न कुत्रचित्
म्हणून माझ्या आज्ञेने तू संस्कार करण्यास योग्य आहेस. पण हे सर्व तुला अत्यंत गुप्त ठेवायचे आहे; कुठेही सांगायचे नाही।
Verse 14
ब्रह्मोवाच । ततोकार्षीत्स संस्कारं तस्य प्रीत्याऽखिलं यथा । शिवबालस्य देवर्षे वेदोक्तविधिना परम्
ब्रह्मा म्हणाला— हे देवर्षे! मग त्याने प्रेमाने शिवाच्या त्या बालकासाठी वेदांनी सांगितलेल्या परम विधीनुसार यथाविधी सर्व संस्कार पूर्ण केले।
Verse 15
शिवबालोपि सुप्रीतो दिव्यज्ञानमदात्परम् । विश्वामित्राय मुनये महोतिकारकः प्रभुः
दिव्य बालरूपात असूनही अत्यंत प्रसन्न होऊन प्रभु शिवांनी मुनी विश्वामित्रांना परम दिव्य ज्ञान प्रदान केले; तेच प्रभु महान उपकारकर्ता आहेत.
Verse 16
पुरोहितं चकारासौ विश्वामित्रं शुचेस्सुत । तदारभ्य द्विजवरो नानालीलाविशारदः
हे शुचिपुत्रा! त्याने विश्वामित्रांना पुरोहित केले. तेव्हापासून तो श्रेष्ठ द्विज अनेक प्रकारच्या दिव्य लीला व विधींमध्ये पारंगत झाला.
Verse 17
इत्थं लीला कृता तेन कथिता सा मया मुने । तल्लीलामपरां तात शृणु प्रीत्या वदाम्यहम्
हे मुने! अशा प्रकारे त्याने केलेली ती लीला मी सांगितली. आता, हे तात, त्याची दुसरी लीला प्रेमाने ऐक; मी आनंदाने सांगतो.
Verse 18
तस्मिन्नवसरे तात श्वेतनामा च संप्रति । तत्राऽपश्यत्सुतं दिव्यं निजं परम पावनम्
त्याच वेळी, हे तात, श्वेतनामा देखील तेथे उपस्थित होती; आणि तिने तेथेच आपला दिव्य, तेजस्वी व परम पावन पुत्र पाहिला।
Verse 19
ततस्तं पावको गत्वा दृष्ट्वालिंग्य चुचुम्ब च । पुत्रेति चोक्त्वा तस्मै स शस्त्रं शक्तिन्ददौ च सः
त्यानंतर पावकदेव त्याच्याकडे गेले. त्याला पाहताच स्नेहाने आलिंगन करून चुंबन केले. “पुत्रा” असे म्हणत त्यांनी त्याला आपले शस्त्र—दिव्य शक्ती (शक्तिभाला)—अर्पण केले.
Verse 20
गुहस्तां शक्तिमादाय तच्छृंगं चारुरोह ह । तं जघान तया शक्त्या शृंगो भुवि पपात सः
मग गुह (कुमार/स्कंद) ती शक्ती घेऊन वेगाने त्या शिखरावर चढला. त्याच शक्तीने त्याने त्याचा वध केला आणि शृंग भूमीवर कोसळला.
Verse 21
दशपद्ममिता वीरा राक्षसाः पूर्वमागताः । तद्वधार्थं द्रुतं नष्टा बभूवुस्तत्प्रहारतः
पूर्वी दहा पद्म संख्येने वीर राक्षस आले होते. पण त्याचा वध करण्यासाठी जे धावले, ते त्याच्याच प्रहारांनी क्षणार्धात नष्ट झाले.
Verse 22
हाहाकारो महानासीच्चकंपे साचला मही । त्रैलोक्यं च सुरेशानस्सदेवस्तत्र चागमत्
महान हाहाकार झाला आणि चलायमान पृथ्वी थरथर कापली। तेव्हा देवेश इंद्र सर्व देवांसह तेथे आला, आणि त्रैलोक्य व्याकुळ झाले।
Verse 23
दक्षिणे तस्य पार्श्वे च वज्रेण स जघान च । शाखनामा ततो जातः पुमांश्चैको महाबलः
तेव्हा त्याने वज्राने त्याच्या उजव्या पार्श्वावर प्रहार केला. त्या आघातातून एक महाबलवान पुरुष उत्पन्न झाला; तो ‘शाखनामा’ या नावाने प्रसिद्ध झाला.
Verse 24
पुनश्शक्रो जघानाऽऽशु वामपार्श्वे हि तं तदा । वज्रेणाऽन्यः पुमाञ्जातो विशाखाख्योऽपरो बली
पुन्हा शक्र (इंद्र) याने त्वरेने वज्राने त्याच्या डाव्या पार्श्वावर प्रहार केला. त्या आघातातून आणखी एक पराक्रमी पुरुष उत्पन्न झाला; तो ‘विशाख’ नावाने प्रसिद्ध झाला.
Verse 25
तदा स्कंदादिचत्वारो महावीरा महाबलाः । इन्द्रं हंतुं द्रुतं जग्मुस्सोयं तच्छरणं ययौ
तेव्हा स्कंदादी चार महावीर, महाबलवान, इंद्राचा वध करण्यासाठी त्वरेने निघाले. हे पाहून इंद्र तात्काळ त्यांच्या चरणी शरण गेला.
Verse 27
शक्रस्स सामरगणो भयं प्राप्य गुहात्ततः । ययौ स्वलोकं चकितो न भेदं ज्ञातवान्मुने
हे मुने, शक्र (इंद्र) देवगणांसह भयग्रस्त होऊन त्या गुहेतून निघून गेला। तो चकित होऊन स्वलोकास गेला; पण खरा भेद जाणला नाही.
Verse 28
स बालकस्तु तत्रैव तस्थाऽऽवानंदसंयुतः । पूर्ववन्निर्भयस्तात नानालीलाकरः प्रभुः
तो दिव्य बालक तेथेच आनंदाने परिपूर्ण होऊन उभा राहिला. ताता, तो पूर्वीप्रमाणे निर्भय होता—प्रभू नाना लीला करीत होता.
Verse 29
तस्मिन्नवसरे तत्र कृत्तिकाख्याश्च षट् स्त्रियः । स्नातुं समागता बालं ददृशुस्तं महाप्रभुम्
त्याच वेळी तेथे कृत्तिका नावाच्या सहा स्त्रिया स्नानासाठी आल्या आणि त्यांनी त्या बालकाला पाहिले—तोच महाप्रभू होता.
Verse 30
ग्रहीतुं तं मनश्चक्रुस्सर्वास्ता कृत्तिकाः स्त्रियः । वादो बभूव तासां तद्ग्रहणेच्छापरो मुने
त्या सर्व कृत्तिका स्त्रियांनी त्याला घेण्याचा निर्धार केला. हे मुने, त्याला घेण्याच्या इच्छेमुळे प्रत्येकजण तत्पर असल्याने त्यांच्यात वाद झाला.
Verse 31
तद्वादशमनार्थं स षण्मुखानि चकार ह । पपौ दुग्धं च सर्वासां तुष्टास्ता अभवन्मुने
तो वाद शमविण्यासाठी त्याने सहा मुखे प्रकट केली. सर्वांचे दूध त्याने प्राशन केले; हे मुने, मग त्या सर्वजणी तृप्त झाल्या.
Verse 32
तन्मनोगतिमाज्ञाय सर्वास्ताः कृत्तिकास्तदा । तमादाय ययुर्लोकं स्वकीयं मुदिता मुने
हे मुने, तेव्हा त्या सर्व कृत्तिका मातांनी बालकाच्या मनातील इच्छा जाणून, आनंदाने त्याला उचलून आपल्या लोकात प्रस्थान केले।
Verse 33
तं बालकं कुमाराख्यं स्तनं दत्त्वा स्तनार्थिने । वर्द्धयामासुरीशस्य सुतं सूर्याधिकप्रभम्
दूध मागणाऱ्या ‘कुमार’ नावाच्या त्या बालकाला स्तन देऊन, तिने ईश (भगवान शिव) यांचा पुत्र—सूर्याहून अधिक तेजस्वी—पोषून वाढविला।
Verse 34
न चक्रुर्बालकं याश्च लोचनानामगोचरम् । प्राणेभ्योपि प्रेमपात्रं यः पोष्टा तस्य पुत्रक
त्या स्त्रियांना त्या बालकाकडे पाहवतही नव्हते, कारण तो त्यांच्या दृष्टीच्या आवाक्याबाहेर होता। तो प्राणांपेक्षाही अधिक प्रिय—प्रेमाचा परम पात्र—कारण तो त्यांच्या पोषणकर्त्याचा लाडका पुत्र होता।
Verse 35
यानि यानि च वस्त्राणि त्रैलोक्ये दुर्लभानि च । ददुस्तस्मै च ताः प्रेम्णा भूषणानि वराणि वै
त्रैलोक्यातही दुर्मिळ अशी जी जी वस्त्रे होती, तसेच उत्तम भूषणही—ती सर्व त्यांनी प्रेमाने त्याला अर्पण केली।
Verse 36
दिनेदिने ताः पुपुषुर्बालकं तं महाप्रभुम् । प्रसंसितानि स्वादूनि भोजयित्वा विशेषतः
दिवसेंदिवस त्या स्त्रिया त्या बालकाला—जो खरे तर महाप्रभू होता—प्रेमाने पोसत राहिल्या आणि विशेषतः प्रशंसित, स्वादिष्ट अन्न खाऊ घालत राहिल्या।
Verse 37
अथैकस्मिन् दिने तात स बालः कृत्तिकात्मजः । गत्वा देवसभां दिव्यां सुचरित्रं चकार ह
मग एका दिवशी, हे तात, कृत्तिकांचा पुत्र तो बालक दिव्य देवसभेत गेला आणि तेथे उत्तम, आदर्श चरित्र दाखविले।
Verse 38
स्वमहो दर्शयामास देवेभ्यो हि महाद्भुतम् । सविष्णुभ्योऽखिलेभ्यश्च महोतिकरबालकः
अतिशय महातेजाने युक्त त्या अद्भुत बालकाने देवांना—आणि विष्णूसह सर्वांना—आपली आश्चर्यकारक महिमा दाखविली।
Verse 39
तं दृष्ट्वा सकलास्ते वै साच्युतास्सर्षयस्सुराः । विस्मयं प्रापुरत्यन्तं पप्रच्छुस्तं च बालकम्
त्याला पाहून अच्युत (विष्णू) सहित ऋषी व देव—सर्वच अत्यंत विस्मित झाले आणि त्या दिव्य बालकाला प्रश्न विचारू लागले।
Verse 40
को भवानिति तच्छ्रुत्वा न किंचित्स जगाद ह । स्वालयं स जगामाऽशु गुप्तस्तस्थौ हि पूर्ववत्
“तू कोण आहेस?” असे ऐकून तो काहीही बोलला नाही। तो त्वरेने आपल्या निवासस्थानी गेला आणि गुप्त राहून पूर्वीप्रमाणेच तेथे स्थिर राहिला।
Frequently Asked Questions
Viśvāmitra’s providential arrival at the supramundane abode of Śiva’s son (Kārttikeya), his reverential praise, and Kārttikeya’s commissioning of Viśvāmitra to perform Veda-sanctioned saṃskāras and serve as purohita.
The chapter frames divine encounter as governed by Śiva’s will (śivecchā) and uses the alaukika vision to authorize ritual order: stuti leads to saṃskāra, and priestly mediation is established through divine appointment rather than merely birth-based claims.
Kārttikeya is presented as tejas-bearing (radiant), dwelling in an alaukika dhāma, and exercising sovereign authority to institute ritual roles (purohita) and demand vedasaṃmita propriety in saṃskāra.