गणेश-षण्मुखयोः विवाहविचारः / Deliberation on the Marriages of Gaṇeśa and Ṣaṇmukha

Verse 1

नारद उवाच । गणेशस्य श्रुता तात सम्यग्जनिरनुत्तमा । चरित्रमपि दिव्यं वै सुपराक्रमभूषितम्

नारद म्हणाले—“तात, गणेशाची अनुपम व उत्तम उत्पत्ती मी सम्यक रीतीने ऐकली; आणि त्यांचे दिव्य चरित्रही—अद्भुत पराक्रमाने भूषित।”

Verse 2

ततः किमभवत्तात तत्त्वं वद सुरेश्वरः । शिवाशिवयशस्स्फीतं महानन्दप्रदायकम्

“मग पुढे काय झाले, तात? हे सुरेश्वर, तत्त्व सांग—जे शिवाच्या यशाला अत्यंत वाढवते आणि महान आनंद देते।”

Verse 3

ब्रह्मोवाच साधु पृष्टं मुनिश्रेष्ठ भवता करुणात्मना । श्रूयतां दत्तकर्णं हि वक्ष्येऽहं ऋषिसत्तम

ब्रह्मा म्हणाले—हे मुनिश्रेष्ठ! करुणामय अंतःकरणाने तू उत्तम प्रश्न विचारलास. हे ऋषिवर, कान देऊन ऐक; आता मी याचे निरूपण करतो.

Verse 4

शिवा शिवश्च विप्रेन्द्र द्वयोश्च सुतयोः परम् । दर्शंदर्शं च तल्लीलां महत्प्रेम समावहत्

हे विप्रेन्द्र! शिवा (पार्वती) आणि शिव—दोघेही आपल्या दोन पुत्रांवर परम प्रेम करीत. त्या पुत्रांची दिव्य लीला वारंवार पाहून त्यांच्या हृदयात महान स्नेह उसळत असे.

Verse 5

पित्रोर्लालयतोस्तत्र सुखं चाति व्यवर्द्धत । सदा प्रीत्या मुदा चातिखेलनं चक्रतुस्सुतौ

तेथे माता-पित्याच्या लाडक्या स्नेहपूर्ण पालनामुळे त्या दोन्ही पुत्रांचे सुख अत्यंत वाढले. ते सदा प्रेम व आनंदाने भरून निरंतर क्रीडा करीत असत.

Verse 6

तावेव तनयौ तत्र माता पित्रोर्मुनीश्वर । महाभक्त्या यदा युक्तौ परिचर्यां प्रचक्रतुः

हे मुनीश्वर! ते दोन्ही पुत्र तेथेच राहून महान् भक्तीने युक्त होऊन आपल्या माता-पित्याची सेवा-परिचर्या करू लागले.

Verse 7

षण्मुखे च गणेशे च पित्रोस्तदधिकं सदा । स्नेहो व्यवर्द्धत महाञ्च्छुक्लपक्षे यथा शशी

षण्मुख (कार्त्तिकेय) आणि गणेश यांच्याविषयी माता-पित्याचे स्नेह सदा अधिकच होता. तो महान् प्रेम शुक्लपक्षातील चंद्राप्रमाणे निरंतर वाढत गेला.

Verse 8

कदाचित्तौ स्थितौ तत्र रहसि प्रेमसंयुतौ । शिवा शिवश्च देवर्षे सुविचारपरायणौ

हे देवर्षी! एकदा त्याच ठिकाणी शिवा (पार्वती) आणि भगवान शिव प्रेमयुक्त होऊन एकांतात राहिले. ते दोघेही गहन विचारात तत्पर होऊन परम तत्त्वाच्या विवेक-चिंतनात मन लावून बसले.

Verse 9

शिवा शिवावूचतुः । विवाहयोग्यौ संजातौ सुताविति च तावुभौ । विवाहश्च कथं कार्यः पुत्रयोरुभयोः शुभम्

शिवा (पार्वती) आणि शिव म्हणाले— “आपले दोन्ही पुत्र आता विवाहयोग्य झाले आहेत. तर दोन्ही पुत्रांचे शुभ विवाह-संस्कार कसे करावेत?”

Verse 10

षण्मुखश्च प्रियतमो गणेशश्च तथैव च । इति चिंतासमुद्विग्नौ लीलानन्दौ बभूवतुः

“षण्मुख अत्यंत प्रिय आणि गणेशही तसाच.” असे चिंतून ते दोघे काळजीने व्याकुळ झाले, तरीही लीलानंदात स्थित राहिले.

Verse 11

स्वपित्रोर्मतमाज्ञाय तौ सुतावपि संस्पृहौ । तदिच्छया विवाहार्थं बभूवतुरथो मुने

स्वतःच्या माता-पित्याचा निर्णय जाणून ते दोघे पुत्रही उत्सुक झाले; आणि त्यांच्या इच्छेनुसार, हे मुने, विवाहकार्याला लागले.

Verse 12

अहं च परिणेष्यामि ह्यहं चैव पुनः पुनः । परस्परं च नित्यं वै विवादे तत्परावुभौ

“मीही विवाह करीन; होय, मीच—पुन्हा पुन्हा—विवाह करीन.” असे म्हणत ते दोघे नेहमी परस्पर वादात गुंतले.

Verse 13

श्रुत्वा तद्वचनं तौ च दंपती जगतां प्रभू । लौकिकाचारमाश्रित्य विस्मयं परमं गतौ

ते वचन ऐकून जगतांचे प्रभू ते दिव्य दांपत्य, लौकिक आचाराचा आधार घेत, परम विस्मयास गेले.

Verse 14

किं कर्तव्यं कथं कार्यो विवाहविधिरेतयोः । इति निश्चित्य ताभ्यां वै युक्तिश्च रचिताद्भुता

“काय करावे आणि या दोघांचा विवाहविधी कसा करावा?” असे ठरवून त्यांनी खरोखरच एक अद्भुत युक्ती रचली.

Verse 15

कदाचित्समये स्थित्वा समाहूय स्वपुत्रकौ । कथयामासतुस्तत्र पुत्रयोः पितरौ तदा

एका वेळी ते दोघे पिता आसनस्थ होऊन आपल्या-आपल्या पुत्रांना बोलावून घेतले आणि तेथे त्या दोन्ही पुत्रांशी तेव्हा बोलू लागले।

Verse 16

शिवाशिवावूचतुः । अस्माकं नियमः पूर्वं कृतश्च सुखदो हि वाम् । श्रूयतां सुसुतौ प्रीत्या कथयावो यथार्थकम्

शिव-शिवा (पार्वती) म्हणाले— आम्ही पूर्वी एक नियम ठरविला आहे; तो तुम्हा दोघांना सुख देणारा आहे। हे सुसुतांनो, प्रेमाने ऐका; आम्ही तुम्हाला यथार्थ सांगतो।

Verse 17

समौ द्वावपि सत्पुत्रौ विशेषो नात्र लभ्यते । तस्मात्पणः कृतश्शंदः पुत्रयोरुभयोरपि

दोन्ही सत्पुत्र समान आहेत; येथे काहीही भेद नाही। म्हणून जो पण व ठराव केला आहे, तो दोन्ही पुत्रांवर समान रीतीने लागू होईल।

Verse 18

यश्चैव पृथिवीं सर्वां क्रांत्वा पूर्वमुपाव्रजेत् । तस्यैव प्रथमं कार्यो विवाहश्शुभलक्षणः

जो कोणी संपूर्ण पृथ्वीची परिक्रमा करून आधी परत येईल, त्याचाच शुभलक्षणयुक्त विवाह प्रथम करावा।

Verse 19

ब्रह्मोवाच । तयोरेवं वचः श्रुत्वा शरजन्मा महाबलः । जगाम मन्दिरात्तूर्णं पृथिवीक्रमणाय वै

ब्रह्मा म्हणाले— त्यांचे असे वचन ऐकून शरजन्मा महाबली कुमार पृथ्वीपरिक्रमेकरिता तत्क्षणी राजमंदिरातून वेगाने निघून गेला।

Verse 20

गणनाथश्च तत्रैव संस्थितो बुद्धिसत्तमः । सुबुद्ध्या संविचारर्येति चित्त एव पुनः पुनः

तेथेच गणनाथ, बुद्धीमध्ये श्रेष्ठ, स्थिर राहिला; आणि उत्तम विवेकाने आपल्या चित्तात पुन्हा पुन्हा विचार करू लागला.

Verse 21

किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं लंघितुं नैव शक्यते । क्रोशमात्रं गतः स्याद्वै गम्यते न मया पुनः

मी काय करावे आणि कुठे जावे? ही अडथळा अजिबात ओलांडता येत नाही. जरी मी फक्त एक क्रोश गेलो असलो, तरी आता पुढे जाता येत नाही.

Verse 22

किं पुनः पृविवीमेतां क्रांत्वा चोपार्जितं सुखम् । विचार्येति गणेशस्तु यच्चकार शृणुष्व तत्

“मग ही पृथ्वी जिंकून जे सुख मिळते, त्याचे तरी काय?”—असा विचार करून गणेशाने जे केले, ते ऐक.

Verse 23

स्नानं कृत्वा यथान्यायं समागत्य स्वयं गृहम् । उवाच पितरं तत्र मातरं पुनरेव सः

विधिपूर्वक स्नान करून तो स्वतःच घरी परत आला आणि तेथे पुन्हा आपल्या पित्याला व मातेलाही बोलला।

Verse 24

गणेश उवाच । आसने स्थापिते ह्यत्र पूजार्थं भवतोरिह । भवंतौ संस्थितौ तातौ पूर्य्यतां मे मनोरथः

गणेश म्हणाला—येथे पूजेसाठी आसन निश्चित केले आहे. म्हणून हे पूज्य माता-पिता, आपण दोघेही येथे आसनावर विराजमान व्हा, जेणेकरून माझा मनोरथ पूर्ण होईल.

Verse 25

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य पार्वतीपरमेश्वरौ । अस्थातामासने तत्र तत्पूजाग्रहणाय वै

ब्रह्मा म्हणाला—त्याचे वचन ऐकून पार्वती आणि परमेश्वर (शिव) तेथे आसनाजवळ उठून उभे राहिले, त्या पूजेचा स्वीकार करण्यासाठीच.

Verse 26

तेनाथ पूजितौ तौ च प्रक्रान्तौ च पुनः पुनः । एवं च कृतवान् सप्त प्रणामास्तु तथैव सः

मग त्याने त्या दोघांचे विधिपूर्वक पूजन केले, आणि ते दोघेही पुन्हा पुन्हा पुढे निघाले. अशा रीतीने त्यानेही सात वेळा प्रणाम करून वारंवार वंदन केले.

Verse 27

बद्धांजलिरथोवाच गणेशो बुद्धिसागरः । स्तुत्वा बहु तिथस्तात पितरौ प्रेमविह्वलौ

मग बुद्धिसागर गणेश हात जोडून बोलला. अनेक प्रकारे पुन्हा पुन्हा माता-पित्याची स्तुती करून तो प्रेमाने विह्वल झाला.

Verse 28

गणेश उवाच । भो मातर्भो पितस्त्वं च शृणु मे परमं वचः । शीघ्रं चैवात्र कर्तव्यो विवाहश्शोभनो मम

गणेश म्हणाला—हे माता, हे पिता, माझे परम वचन ऐका. येथेच आणि त्वरित माझा शुभ विवाह करावा.

Verse 29

ब्रह्मोवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा गणेशस्य महात्मनः । महाबुद्धिनिधिं तं तौ पितरावूचतुस्तदा

ब्रह्मा म्हणाले—महात्मा गणेशाचे असे वचन ऐकून, जो महाबुद्धीचा निधी आहे, तेव्हा त्याचे दोन्ही माता-पिता त्याला म्हणाले.

Verse 30

शिवा शिवावूचतुः । प्रक्रामेत भवान्सम्यक्पृथिवीं च सकाननाम् । कुमारो गतवांस्तत्र त्वं गच्छ पुर आव्रज

शिवा (पार्वती) आणि शिव म्हणाले—“वनांसह संपूर्ण पृथ्वीची योग्य रीतीने परिक्रमा कर. कुमार तिकडे गेला आहे; तू जा आणि नगरात परत ये.”

Verse 31

ब्रह्मोवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा पित्रोर्गणपति द्रुतम् । उवाच नियतस्तत्र वचनं क्रोधसंयुतः

ब्रह्मा म्हणाले—अशा रीतीने माता-पित्यांचे वचन ऐकून गणपती संयमी असूनही तत्क्षणी तेथे क्रोधयुक्त वचन बोलला।

Verse 32

गणेश उवाच । भो मातर्भो पितर्धर्मरूपौ प्राज्ञौ युवां मतौ । धर्मतः श्रूयतां सम्यक् वचनं मम सत्तमौ

गणेश म्हणाला—हे माता, हे पिता! तुम्ही दोघेही धर्मस्वरूप व प्राज्ञ मानले जाता. म्हणून, हे श्रेष्ठजनांनो, धर्मानुसार माझे वचन नीट ऐका।

Verse 33

मया तु पृथिवी क्रांता सप्तवारं पुनः पुनः । एवं कथं ब्रुवाते वै पुनश्च पितराविह

मी तर पृथ्वीची सात वेळा पुन्हा पुन्हा परिक्रमा केली आहे; तरीही येथे माझे माता-पिता तुम्ही दोघे असे कसे बोलता, जणू तसे झालेच नाही?

Verse 34

ब्रह्मोवाच । तद्वचस्तु तदा श्रुत्वा लौकिकीं गतिमाश्रितौ । महालीलाकरौ तत्र पितरावूचतुश्च तम्

ब्रह्मा म्हणाले: ते वचन त्या वेळी ऐकून, जे दोघे लौकिक स्थितीला आले होते—महान दिव्य लीलेचे कर्ते ते माता-पिता—तेथेच त्याला बोलले।

Verse 35

पितरावूचतुः । कदा क्रांता त्वया पुत्र पृथिवी सुमहत्तरा । सप्तद्वीपा समुद्रांता महद्भिर्गहनैयुता

माता-पिता म्हणाले: हे पुत्रा! तू कधी ही अतिविशाल पृथ्वी—सप्तद्वीपयुक्त, समुद्रांनी वेढलेली, आणि महान दुर्गम प्रदेशांनी भरलेली—ओलांडलीस?

Verse 36

ब्रह्मोवाच । तयोरेवं वचः श्रुत्वा शिवाशंकरयोर्मुने । महाबुद्धिनिधिः पुत्रो गणेशो वाक्यमब्रवीत्

ब्रह्मा म्हणाले: हे मुने! शिवा व शंकर यांचे असे वचन ऐकून, महान बुद्धीचा अक्षय निधी असलेला त्यांचा पुत्र गणेश तेव्हा बोलला।

Verse 37

गणेश उवाच । भवतोः पूजनं कृत्वा शिवाशंकरयोरहम् । स्वबुद्ध्या हि समुद्रान्तपृध्वीकृतपरिक्रमः

गणेश म्हणाले: शिवा व शंकर—आपण दोघांची पूजा करून, मी माझ्या बुद्धीने समुद्रपर्यंतच्या संपूर्ण पृथ्वीची परिक्रमा केली आहे।

Verse 38

इत्येवं वचनं देवे शास्त्रे वा धर्मसञ्चये । वर्त्तते किं च तत्तथ्यं नहि किं तथ्यमेव वा

असे वचन देवाच्या उपदेशात किंवा धर्मसंचय करणाऱ्या शास्त्रांत आढळते; पण ते खरेच सत्य आहे काय, की असत्य—की तेच एकमेव सत्य आहे?

Verse 39

पित्रोश्च पूजनं कृत्वा प्रक्रांतिं च करोति यः । तस्य वै पृथिवीजन्यफलं भवति निश्चितम्

जो पितरांचे पूजन करून विधिपूर्वक ‘प्रक्रांती’ (प्रस्थान-क्रिया) करतो, त्याला पृथ्वीजन्य फल—लौकिक समृद्धी व प्रत्यक्ष फल—निश्चितच प्राप्त होते.

Verse 40

अपहाय गृहे यो वै पितरौ तीर्थमाव्रजेत् । तस्य पापं तथा प्रोक्तं हनने च तयोर्यथा

जो मनुष्य आई-वडिलांना घरी टाकून तीर्थयात्रेस जातो, त्याचे पाप शास्त्रानुसार आई-वडिलांचा वध केल्यासारखेच सांगितले आहे।

Verse 41

पुत्रस्य च महत्तीर्थं पित्रोश्चरणपंकजम् । अन्यतीर्थं तु दूरे वै गत्वा सम्प्राप्यते पुनः

पुत्रासाठी महातीर्थ म्हणजे आई-वडिलांचे चरणकमळ; इतर तीर्थे मात्र दूर दूर जाऊन पुन्हा पुन्हा मिळतात।

Verse 42

इदं संनिहितं तीर्थं सुलभं धर्मसाधनम् । पुत्रस्य च स्त्रियाश्चैव तीर्थं गेहे सुशोभनम्

हे तीर्थ जवळच आहे, सहज मिळणारे आणि धर्मसाधनेचे श्रेष्ठ साधन आहे; पुत्र व पत्नी यांच्यासाठीही घरातील हे तीर्थ मंगल व शोभादायक आहे।

Verse 43

इति शास्त्राणि वेदाश्च भाषन्ते यन्निरंतरम् । भवद्भ्यां तत्प्रकर्त्तव्यमसत्यं पुनरेव च

शास्त्रे व वेद सतत हेच सांगतात; म्हणून तुम्ही दोघांनी तेच करावे—आणि पुन्हा कधीही असत्याचा आश्रय घेऊ नये।

Verse 44

भवदीयं त्विदं रूपमसत्यं च भवेदिह । तदा वेदोप्यसत्यो वै भवेदिति न संशयः

जर येथे आपले हे रूप असत्य ठरेल, तर निःसंशय वेदही असत्य ठरेल—यात काहीही शंका नाही.

Verse 45

शीघ्रं च भवितव्यो मे विवाहः क्रियतां शुभः । अथ वा वेदशास्त्रञ्च न्यलीकं कथ्यतामिति

माझा विवाह त्वरित ठरवावा; हा शुभ विवाहविधी संपन्न करावा. अन्यथा वेद व शास्त्रे मिथ्या आहेत असे घोषित करावे.

Verse 46

द्वयोः श्रेष्ठतमं मध्ये यत्स्यात्सम्यग्विचार्य तत् । कर्तव्यं च प्रयत्नेन पितरौ धर्मरूपिणौ

दोन्हींपैकी जे सर्वश्रेष्ठ ठरेल ते नीट विचार करून तेच प्रयत्नपूर्वक करावे—कारण माता-पिता हे धर्माचे साक्षात् स्वरूप आहेत.

Verse 47

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा पार्वतीपुत्रस्स गणेशः प्रकृष्टधीः । विरराम महाज्ञानी तदा बुद्धिमतां वरः

ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून पार्वतीपुत्र गणेश, ज्यांची बुद्धी अत्यंत उत्कृष्ट होती, तेव्हा मौन झाले; ते महाज्ञानी, बुद्धिमानांत श्रेष्ठ होते.

Verse 48

तौ दंपती च विश्वेशौ पार्वतीशंकरौ तदा । इति श्रुत्वा वचस्तस्य विस्मयं परमं गता

तेव्हा विश्वेश्वर ते दांपत्य—पार्वती व शंकर—त्याचे वचन ऐकून परम विस्मयास पावले.

Verse 49

ततः शिवा शिवश्चैव पुत्रं बुद्धिविचक्षणम् । सुप्रशस्योचतुः प्रीत्या तौ यथार्थप्रभाषिणम्

तेव्हा शिवा आणि शिव प्रसन्न होऊन, यथार्थ व सत्य वचन बोलणाऱ्या बुद्धिमान पुत्राची अत्यंत प्रशंसा करू लागले।

Verse 50

शिवाशिवावूचतुः । पुत्र ते विमला बुद्धिस्समुत्पन्ना महात्मनः । त्वयोक्तं यद्वचश्चैव ततश्चैव च नान्यथा

शिव-शिवा म्हणाले—हे पुत्र, हे महात्मन्, तुझ्यात निर्मळ बुद्धी उत्पन्न झाली आहे। तू जे वचन बोललास तेच यथार्थ आहे; अन्यथा नाही।

Verse 51

समुत्पन्ने च दुःखे च यस्य बुद्धिर्विशिष्यते । तस्य दुखं विनश्येत सूर्ये दृष्टे यथा तमः

दुःख उत्पन्न झाले असता ज्याची बुद्धी निर्मळ व स्थिर होते, त्याचे दुःख नष्ट होते—जसे सूर्यदर्शनाने अंधार नाहीसा होतो. शैव सिद्धान्तानुसार ही उच्च बुद्धी म्हणजे पती शिवाशी अनुरूप सम्यक् ज्ञान; ते पाशबंधन छेदून शोक विरघळवते.

Verse 52

बुद्धिर्यस्य बलं तस्य निर्बुद्धेस्तु कुतो बलम् । कूपे सिंहो मदोन्मत्तश्शशकेन निपातितः

ज्याच्याकडे बुद्धी आहे, त्याचे खरे बळ तीच बुद्धी; आणि निर्बुद्धाला बळ कुठून? गर्वाने उन्मत्त सिंहालाही एका लहानशा सशाने विहिरीत पाडले.

Verse 53

वेदशास्त्रपुराणेषु बालकस्य यथोदितम् । त्वया कृतं तु तत्सर्वं धर्मस्य परिपालनम्

वेद, शास्त्र आणि पुराणांत बालकाविषयी जसे सांगितले आहे, तसे सर्व तू केलेस—हेच धर्माचे परिपालन व रक्षण आहे.

Verse 54

सम्यक्कृतं त्वया यच्च तत्केनापि भवेदिह । आवाभ्यां मानितं तच्च नान्यथा क्रियतेऽधुना

इथे तू जे योग्य रीतीने केलेस, ते दुसऱ्या कोणाकडून होणे शक्य नव्हते. आणि जे आम्ही दोघांनी मान्य करून सन्मानित केले आहे, ते आता अन्यथा केले जाणार नाही.

Verse 55

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा तौ समाश्वास्य गणेशं बुद्धिसागरम् । विवाहकरणे चास्य मतिं चक्रतुरुत्तमाम्

ब्रह्मा म्हणाले— असे बोलून त्या दोघांनी बुद्धिसागर गणेशाला धीर दिला आणि त्याच्या विवाहकार्याकरिता त्याच्यात उत्तम संकल्प निर्माण केला.