देव्याः क्रोधः शक्तिनिर्माणं च (Devī’s Wrath and the Manifestation of the Śaktis)

Verse 1

नारद उवाच । ब्रह्मन् वद महाप्राज्ञ तद्वृत्तान्तेखिले श्रुते । किमकार्षीन्महादेवी श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

नारद म्हणाले—“हे ब्रह्मन्, हे महाप्राज्ञ! त्या सर्व वृत्तान्ताचे संपूर्ण श्रवण करून, तत्त्वतः सत्य सांगावे—महादेवीने काय केले? मला ते यथार्थपणे ऐकायचे आहे।”

Verse 2

ब्रह्मोवाच । श्रूयतां मुनिशार्दूल कथयाम्यद्य तद्ध्रुवम् । चरितं जगदंबाया यज्जातं तदनंतरम्

ब्रह्मा म्हणाले—“हे मुनिशार्दूल, ऐक. आज मी तुला ते ध्रुवसत्य सांगतो—जगदंबेचे पावन चरित्र आणि त्यानंतर त्वरित जे घडले ते.”

Verse 3

मृदंगान्पटहांश्चैव गणाश्चावादयंस्तथा । महोत्सवं तदा चक्रुर्हते तस्मिन्गणाधिपे

तेव्हा गणांनी मृदंग व पटह वाजविले; आणि त्या गणाधिपाचा वध झाल्यावर त्यांनी महान उत्सव केला।

Verse 4

शिवोपि तच्छिरश्छित्वा यावद्दुःखमुपाददे । तावच्च गिरिजा देवी चुक्रोधाति मुनीश्वर

हे मुनीश्वर, शिवानेही ते शिर छेदून जितका काळ दुःख अनुभवलं, तितक्याच काळ गिरिजा देवी अत्यंत क्रुद्ध राहिली।

Verse 5

किं करोमि क्व गच्छामि हाहादुःखमुपागतम् । कथं दुःखं विनश्येतास्याऽतिदुखं ममाधुना

“मी काय करू, कुठे जाऊ? हाय—दुःख येऊन ठेपले आहे। हे शोक कसा नष्ट होईल? आत्ता तर असह्य वेदना मला ग्रासून टाकली आहे।”

Verse 6

मत्सुतो नाशितश्चाद्य देवेस्सर्वैर्गणैस्तथा । सर्वांस्तान्नाशयिष्यामि प्रलयं वा करोम्यहम्

आज सर्व देवांनी आपल्या गणांसह माझ्या पुत्राचा वध केला आहे. म्हणून मी त्या सर्वांचा नाश करीन, किंवा मीच प्रलय घडवीन.

Verse 7

इत्येवं दुःखिता सा च शक्तीश्शतसहस्रशः । निर्ममे तत्क्षणं क्रुद्धा सर्वलोकमहेश्वरी

अशा प्रकारे अत्यंत दुःखी झालेली, सर्वलोकांची अधीश्वरी परमदेवी त्या क्षणी क्रोधाने शतसहस्र शक्ती निर्माण करू लागली.

Verse 8

निर्मितास्ता नमस्कृत्य जगदंबां शिवां तदा । जाज्वल्यमाना ह्यवदन्मातरादिश्यतामिति

निर्माण झालेल्या त्या शक्तींनी तेव्हा जगदंबा शिवेला नमस्कार केला; आणि तेजाने ज्वलंत होऊन म्हणाल्या—“माते, आज्ञा द्या; काय करावे?”

Verse 9

तच्छुत्वा शंभुशक्तिस्सा प्रकृतिः क्रोधतत्परा । प्रत्युवाच तु तास्सर्वा महामाया मुनीश्वर

हे मुनीश्वर! ते ऐकून शंभूची शक्तिरूपा प्रकृती क्रोधात तत्पर झाली; मग महामायेने त्या सर्व शक्तींना प्रत्युत्तर दिले.

Verse 10

देव्युवाच । हे शक्तयोऽधुना देव्यो युष्माभिर्मन्निदेशतः । प्रलयश्चात्र कर्त्तव्यो नात्र कार्या विचारणा

देवी म्हणाली—हे शक्तींनो, हे देव्यो! आता माझ्या आज्ञेने येथे प्रलय घडवा; याविषयी विचार करण्याची गरज नाही।

Verse 11

देवांश्चैव ऋषींश्चैव यक्षराक्षसकांस्तथा । अस्मदीयान्परांश्चैव सख्यो भक्षत वै हठात्

हे सखींनो! देव व ऋषी, तसेच यक्ष व राक्षस—आमच्या बाजूचे आणि परक्या बाजूचेही सर्वांना हठाने, बलपूर्वक भक्ष करा।

Verse 12

ब्रह्मोवाच । तदाज्ञप्ताश्च तास्सर्वाश्शक्तयः क्रोधतत्पराः । देवादीनां च सर्वेषां संहारं कर्तुमुद्यताः

ब्रह्मा म्हणाले—त्या आज्ञेने प्रेरित झालेल्या त्या सर्व शक्ती क्रोधाने तल्लीन होऊन, देवांपासून आरंभ करून सर्वांचा संहार करण्यास उद्यत झाल्या।

Verse 13

यथा च तृणसंहारमनलः कुरुते तथा । एवं ताश्शक्तयस्सर्वास्संहारं कर्तुमुद्यताः

जसा अग्नी तृणांचा संहार करतो, तसाच त्या सर्व शक्ती संहार करण्यास उद्यत झाल्या।

Verse 14

गणपो वाथ विष्णुर्वा ब्रह्मा वा शंकरस्तथा । इन्द्रो वा यक्षराजो वा स्कंदो वा सूर्य एव वा

गणपती असो वा विष्णू, ब्रह्मा असो वा शंकर; इंद्र असो वा यक्षराज, स्कंद असो वा स्वयं सूर्य—(सर्व परमेश्वराच्या विधानाधीन आहेत)।

Verse 15

सर्वेषां चैव संहारं कुर्वंति स्म निरंतरम् । यत्रयत्र तु दृश्येत तत्रतत्रापि शक्तयः

त्या शक्ती निरंतर सर्वांचा संहार करीत होत्या; जिथे जिथे त्या दिसत, तिथे तिथेच त्या शक्ती उपस्थित होऊन कार्यरत असत।

Verse 16

कराली कुब्जका खंजा लंबशीर्षा ह्यनेकशः । हस्ते धृत्वा तु देवांश्च मुखे चैवाक्षिपंस्तदा

तेव्हा ती अनेक भयानक रूपांनी—कराली, कुब्जा, खंजा व लंबशीर्षा—देवतांना हातात धरून मुखात टाकू लागली।

Verse 17

तं संहारं तदा दृष्ट्वा हरो ब्रह्मा तथा हरिः । इन्द्रादयोऽखिलाः देवा गणाश्च ऋषयस्तथा

तो संहार तेव्हा पाहून हर, ब्रह्मा तसेच हरि; आणि इंद्रादि सर्व देव, गण व ऋषीही—प्रभूच्या परम सामर्थ्याने विस्मित होऊन सावध झाले।

Verse 18

किं करिष्यति सा देवी संहारं वाप्यकालतः । इति संशयमापन्ना जीवनाशा हताऽभवत्

“ती देवी काय करील—योग्य काळापूर्वीच संहार करील काय?” असा संशय येताच तिची जीवनाची आशा नष्ट झाली।

Verse 19

सर्वे च मिलिताश्चेमे कि कर्त्तव्यं विचिंत्यताम् । एवं विचारयन्तस्ते तूर्णमूचुः परस्परम्

हे सर्वजण एकत्र जमले आहेत—आता काय करावे याचा विचार होऊ दे. असे विचार करत ते त्वरेने परस्परांशी बोलू लागले।

Verse 20

यदा च गिरिजा देवी प्रसन्ना हि भवेदिह । तदा चैव भवेत्स्वास्थ्यं नान्यथा कोटियत्नतः

जेव्हा देवी गिरिजा येथे प्रसन्न होते, तेव्हाच खरे कल्याण व स्वास्थ्य प्राप्त होते; कोटी प्रयत्नांनीही अन्यथा होत नाही।

Verse 21

शिवोपि दुःखमापन्नो लौकिकीं गतिमाश्रितः । मोहयन्सकलांस्तत्र नानालीलाविशारदः

भगवान शिवही जणू दुःखाने ग्रस्त होऊन तेथे लौकिक वर्तनाचा मार्ग स्वीकारला; नानाविध लीलांत पारंगत होऊन त्यांनी सर्वांना मोहात पाडले।

Verse 22

सर्वेषां चैव देवानां कटिर्भग्ना यदा तदा । शिवा क्रोधमयी साक्षाद्गंतुं न पुर उत्सहेत्

जेव्हा-जेव्हा सर्व देवतांची कटि भंग झाली, तेव्हा साक्षात् क्रोधमयी शिवेने नगराकडे जाण्यास परवानगी दिली नाही; कोणीही पुढे जाण्याचे धैर्य केले नाही।

Verse 23

स्वीयो वा परकीयो वा देवो वा दानवोपि वा । गणो वापि च दिक्पालो यक्षो वा किन्नरो मुनिः

तो आपला असो वा परका; देव असो वा दानव; गण, दिक्पाल, यक्ष, किन्नर किंवा मुनि—जो कोणीही असो, सर्वजण शिवाच्या सार्वभौम अधिपत्याखाली आणि त्यांच्या अनुग्रहाच्या परिवर्तनकारी कक्षेतच समजावेत।

Verse 24

विष्णुर्वापि तथा ब्रह्मा शंकरश्च तथा प्रभुः । न कश्चिद्गिरिजाग्रे च स्थातुं शक्तोऽभवन्मुने

हे मुने, विष्णू असोत वा ब्रह्मा, अथवा प्रभु शंकर—गिरिजेच्या शिखरावर उभे राहण्यास कोणीही समर्थ झाला नाही।

Verse 25

जाज्वल्यमानं तत्तेजस्सर्वतोदाहि तेऽखिलाः । दृष्ट्वा भीततरा आसन् सर्वे दूरतरं स्थिताः

सर्व बाजूंनी दाह करणारे ते जाज्वल्यमान तेज पाहून ते सर्व अधिक भयभीत झाले आणि आणखी दूर जाऊन उभे राहिले।

Verse 26

एतस्मिन्समये तत्र नारदो दिव्यदर्शनः । आगतस्त्वं मुने देवगणानां सुखहेतवे

त्याच वेळी तेथे दिव्यदृष्टीने युक्त नारद मुनी देवगणांच्या सुख-कल्याणासाठी आले।

Verse 27

ब्रह्माणं मां भवं विष्णुं शंकरं च प्रणम्य साः । समागत्य मिलित्वोचे विचार्य कार्यमेव वा

ब्रह्मा, मला, भव, विष्णू आणि शंकर यांना प्रणाम करून त्या सर्वजणी एकत्र जमल्या; सभा करून कार्याचा विचार करीत बोलू लागल्या।

Verse 28

सर्वे संमंत्रयां चक्रुस्त्वया देवा महात्मना । दुःखशांतिः कथं स्याद्वै समूचुस्तत एव ते

मग हे महात्मन्, सर्व देवांनी तुमच्याशी सल्लामसलत केली आणि तत्क्षणी विचारले—“दुःखशांती कशी होईल?”

Verse 29

यावच्च गिरिजा देवी कृपां नैव करिष्यति । तावन्नैव सुखं स्याद्वै नात्र कार्या विचारणा

जोपर्यंत देवी गिरिजा कृपा करीत नाही, तोपर्यंत खरे सुख कधीच होत नाही—यात विचार करण्यास काहीच कारण नाही।

Verse 30

ऋषयो हि त्वदाद्याश्च गतास्ते वै शिवान्तिकम् । सर्वे प्रसादयामासुः क्रोधशान्त्यै तदा शिवाम्

तुझ्यापासून आरंभ करून ते ऋषी शिवाच्या सान्निध्यात गेले. मग त्यांच्या क्रोधशांतीसाठी सर्वांनी शिवा (पार्वती) देवीला प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला।

Verse 31

पुनः पुनः प्रणेमुश्च स्तुत्वा स्तोत्रैरनेकशः । सर्वे प्रसादयन्प्रीत्या प्रोचुर्देवगणाज्ञया

ते पुन्हा पुन्हा प्रणाम करू लागले; अनेक स्तोत्रांनी स्तुती करून, प्रेमाने प्रसन्न करीत, देवगणांच्या आज्ञेनुसार बोलले।

Verse 32

सुरर्षय ऊचुः । जगदम्ब नमस्तुभ्यं शिवायै ते नमोस्तु ते । चंडिकायै नमस्तुभ्यं कल्याण्यै ते नमोस्तु ते

सुरऋषी म्हणाले— हे जगदंबे, तुला नमस्कार। हे शिवे, तुला नमस्कार। हे चंडिके, तुला नमस्कार। हे कल्याणी, तुला नमस्कार।

Verse 33

आदिशक्तिस्त्वमेवांब सर्वसृष्टिकरी सदा । त्वमेव पालिनी शक्तिस्त्वमेव प्रलयंकरी

हे अंबे, तूच आदिशक्ती आहेस—सदैव सर्व सृष्टीची कर्त्री। तूच पालन करणारी शक्ती, आणि तूच प्रलय घडविणारी शक्ती आहेस।

Verse 34

प्रसन्ना भव देवेशि शांतिं कुरु नमोस्तु ते । सर्वं हि विकलं देवि त्रिजगत्तव कोपतः

हे देवेशी देवी, प्रसन्न हो, शांती कर—तुला नमस्कार असो। हे देवि, तुझ्या कोपामुळे त्रिजगत सर्वथा विकल व शक्तिहीन होते.

Verse 35

ब्रह्मोवाच । एवं स्तुता परा देवी ऋषिभिश्च त्वदादिभिः । क्रुद्धदृष्ट्या तदा ताश्च किंचिन्नोवाच सा शिवा

ब्रह्मा म्हणाले: अशा रीतीने तुम्हांदिसह ऋषींनी स्तुती केल्यावर परा देवी शिवा तेव्हा क्रुद्ध दृष्टीने त्यांच्याकडे पाहिली, पण काहीच बोलली नाही.

Verse 36

तदा च ऋषयस्सर्वे नत्वा तच्चरणांबुजम् । पुनरूचुश्शिवां भक्त्या कृतांजलिपुटाश्शनैः

तेव्हा सर्व ऋषींनी त्या कमलचरणांना नमस्कार केला आणि मग भक्तीने, हात जोडून, हळुवार व विनयाने शिवेला पुन्हा म्हणाले.

Verse 37

ऋषय ऊचुः क्षम्यतां देवि संहारो जाय तेऽधुना । तव स्वामी स्थितश्चात्र पश्य पश्य तमंबिके

ऋषी म्हणाले: हे देवि, क्षमा कर; आता तुझ्याकडून संहार उद्भवू पाहतो. हे अंबिके, तुझा स्वामी येथेच आहे—पाह, पाह त्याला.

Verse 38

वयं के च इमे देवा विष्णुब्रह्मादयस्तथा । प्रजाश्च भवदीयाश्च कृतांजलिपुटाः स्थिताः

आम्ही कोण, आणि विष्णु-ब्रह्मा इत्यादी हे देव कोण? तसेच तुझ्याच प्रजाही—सर्वजण हात जोडून येथे उभे आहेत.

Verse 39

क्षंतव्यश्चापराधो वै सर्वेषां परमेश्वरि । सर्वे हि विकलाश्चाद्य शांतिं तेषां शिवे कुरु

हे परमेश्वरी, सर्वांचे अपराध क्षम्य आहेत. आज सर्वच विकल झाले आहेत; म्हणून हे शिवे, त्यांना शांती व पुनर्स्थापन दे।

Verse 40

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा ऋषयस्सर्वे सुदीनतरमाकुलाः । संतस्थिरे चंडिकाग्रे कृतांजलिपुटास्तदा

ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून सर्व ऋषी अधिकच दीन व व्याकुळ होऊन, तेव्हा हात जोडून चंडिकेच्या समोर उभे राहिले।

Verse 41

एवं श्रुत्वा वचस्तेषां प्रसन्ना चंडिकाऽभवत् । प्रत्युवाच ऋषींस्तान्वै करुणाविष्टमानसा

त्यांचे वचन ऐकून चंडिका प्रसन्न झाली. करुणेने भरलेल्या अंतःकरणाने देवीने त्या ऋषींना प्रत्युत्तर दिले.

Verse 42

देव्युवाच । मत्पुत्रो यदि जीवेत तदा संहरणं नहि । यथा हि भवतां मध्ये पूज्योऽयं च भविष्यति

देवी म्हणाली—माझा पुत्र जर जिवंत राहावा, तर त्याचे संहरण (प्राणहरण) होऊ नये. कारण काळानुसार तुमच्यामध्येच तोही पूज्य होईल.

Verse 43

सर्वाध्यक्षो भवेदद्य यूयं कुरुत तद्यदि । तदा शांतिर्भवेल्लोके नान्यथा सुखमाप्स्यथ

आजपासून एकच सर्वाध्यक्ष (परम अधिपती) असो; तुम्ही तसे केल्यास लोकात शांती होईल. अन्यथा तुम्हाला सुख मिळणार नाही.

Verse 44

ब्रह्मोवाच । इत्युक्तास्ते तदा सर्वे ऋषयो युष्मदादयः । तेभ्यो देवेभ्य आगत्य सर्वं वृत्तं न्यवेदयन्

ब्रह्मा म्हणाले—असे सांगितल्यावर, तुमच्यापासून आरंभ करून सर्व ऋषी तेव्हा देवांकडे गेले; आणि तेथे पोहोचून जे काही घडले ते सर्व सविस्तर निवेदन केले।

Verse 45

ते च सर्वे तथा श्रुत्वा शंकराय न्यवेदयन् । नत्वा प्रांजलयो दीनाः शक्रप्रभृतयस्सुराः

ते सर्व ऐकून त्यांनी शंकरांना निवेदन केले. शक्र (इंद्र) आदी देव दीन व व्याकुळ होऊन, नमस्कार करून, हात जोडून त्यांच्या समोर उभे राहिले।

Verse 46

प्रोवाचेति सुराञ्छ्रुत्वा शिवश्चापि तथा पुनः । कर्त्तव्यं च तथा सर्वलोकस्वास्थ्यं भवेदिह

देवांचे वचन ऐकून शिव पुन्हा म्हणाले— “असेच करणे योग्य आहे; कारण अशा प्रकारे केल्याने येथे निश्चयाने सर्व लोकांचे कल्याण व आरोग्य सिद्ध होईल।”

Verse 47

उत्तरस्यां पुनर्यात प्रथमं यो मिलेदिह । तच्छिरश्च समाहृत्य योजनीयं कलेवरे

मग पुन्हा उत्तरेकडे जावे. तेथे जो प्रथम भेटेल, त्याचे शिर घेऊन आणून ते देहावर विधिपूर्वक जोडावे.

Verse 48

ब्रह्मोवाच । ततस्तैस्तत्कृतं सर्वं शिवाज्ञाप्रतिपालकैः । कलेवरं समानीय प्रक्षाल्य विधिवच्च तत्

ब्रह्मा म्हणाले— मग शिवाज्ञेचे पालन करणाऱ्यांनी सर्व काही तसेच केले. देह आणून त्यांनी तो विधिपूर्वक धुतला.

Verse 49

पूजयित्वा पुनस्ते वै गताश्चोदङ्मुखास्तदा । प्रथमं मिलितस्तत्र हस्ती चाप्येकदंतकः

पुन्हा पूजा करून ते उत्तरमुखाने निघाले. तेथे सर्वप्रथम हस्तिमुख एकदंतक (गणेश) यांची भेट झाली.

Verse 50

तच्छिरश्च तदा नीत्वा तत्र तेऽयोजयन् ध्रुवम् । संयोज्य देवतास्सर्वाः शिवं विष्णुं विधिं तदा

मग ते शिर तेथे नेऊन त्यांनी निश्चयाने जोडून बसवले. त्याच क्षणी शिव, विष्णू आणि विधी (ब्रह्मा) सहित सर्व देव एकत्र जमले.

Verse 51

प्रणम्य वचनं प्रोचुर्भवदुक्तं कृतं च नः । अनंतरं च तत्कार्यं भवताद्भवशेषितम्

प्रणाम करून ते म्हणाले—“आपण सांगितले तसे आम्ही केले. आता, हे प्रभो, त्या कार्याचा उरलेला भाग आपणच पूर्ण करावा.”

Verse 52

ब्रह्मोवाच । ततस्ते तु विरेजुश्च पार्षदाश्च सुराः सुखम् । अथ तद्वचनं श्रुत्वा शिवोक्तं पर्यपालयन्

ब्रह्मा म्हणाले—त्यानंतर ते पार्षद आणि देव सुखाने तेजस्वी झाले. शिवाचे वचन ऐकून त्यांनी शिवाची आज्ञा यथावत् पाळली.

Verse 53

ऊचुस्ते च तदा तत्र ब्रह्मविष्णुसुरास्तथा । प्रणम्येशं शिवं देवं स्वप्रभुं गुणवर्जितम्

मग तेथेच ब्रह्मा, विष्णू आणि देव म्हणाले—गुणरहित, आपले परम स्वामी ईश्वर शिवदेव यांना प्रणाम करून.

Verse 54

यस्मात्त्वत्तेजसस्सर्वे वयं जाता महात्मनः । त्वत्तेजस्तत्समायातु वेदमंत्राभियोगतः

हे महात्मन् प्रभो! आम्ही सर्वजण तुमच्या दिव्य तेजापासून उत्पन्न झालो; म्हणून वेदमंत्रांच्या प्रभावाने तेच तेज आता परत येऊन तुमच्यातच लीन होवो।

Verse 56

तज्जलस्पर्शमात्रेण चिद्युतो जीवितो द्रुतम् । तदोत्तस्थौ सुप्त इव स बालश्च शिवेच्छया

त्या जलाच्या केवळ स्पर्शाने चेतनायुक्त तो बालक त्वरित जिवंत झाला. मग शिवेच्छेने तो लगेच उठला, जणू झोपेतून जागा झाला असावा।

Verse 57

सुभगस्सुन्दरतरो गजवक्त्रस्सुरक्तकः । प्रसन्नवदनश्चातिसुप्रभो ललिताकृतिः

तो परम शुभ आणि अत्यंत सुंदर आहे; गजमुख, तेजस्वी अरुणवर्णी. त्याचे मुख प्रसन्न, तो अतिशय प्रभामय, आणि त्याची आकृती कोमल व मनोहर आहे।

Verse 58

तं दृष्ट्वा जीवितं बालं शिवापुत्रं मुनीश्वर । सर्वे मुमुदिरे तत्र सर्वदुःखं क्षयं गतम्

हे मुनीश्वर! शिवपुत्र तो बालक जिवंत झालेला पाहून तेथे उपस्थित सर्वजण आनंदित झाले, कारण त्यांचे सर्व दुःख नष्ट झाले होते।

Verse 59

देव्यै संदर्शयामासुः सर्वे हर्षसमन्विताः । जीवितं तनयं दृष्ट्वा देवी हृष्टतराभवत्

सर्वजण हर्षाने भरून त्याला देवीसमोर दाखवू लागले. आपला पुत्र जिवंत पाहून देवी अधिकच आनंदित झाली।

Verse 95

इत्येवमभिमंत्रेण मंत्रितं जलमुत्तमम् । स्मृत्वा शिवं समेतास्ते चिक्षिपुस्तत्कलेवरे

अशा रीतीने त्याच मंत्राने उत्तम जल अभिमंत्रित करून, मग भगवान् शिवाचे स्मरण करीत ते सर्व एकत्र झाले आणि त्या देहावर ते शिंपडले।