गणेशोत्पत्ति-प्रसङ्गः / Episode on the Origin of Gaṇeśa (Śvetakalpa Account)

Verse 1

सूत उवाच । तारकारेरिति श्रुत्वा वृत्तमद्भुतमुत्तमम् । नारदस्सुप्रसन्नोथ पप्रच्छ प्रीतितो विधिम्

सूत म्हणाले—तारकाच्या शत्रू (स्कंद) विषयीचा तो अत्यंत अद्भुत व उत्तम वृत्तांत ऐकून नारद फार प्रसन्न झाले; भक्तिभावाने भरून त्यांनी मग विधी (पूजा‑व्रताची पद्धत) विचारली।

Verse 2

नारद उवाच । देवदेव प्रजानाथ शिवज्ञाननिधे मया । श्रुतं कार्तिकसद्वृत्तममृतादपि चोत्तमम्

नारद म्हणाले—हे देवाधिदेव, हे प्रजानाथ, हे शिवज्ञाननिधे! मी कार्त्तिकेयाचे सद्वर्तन ऐकले आहे; ते अमृतापेक्षाही अधिक उत्तम आहे।

Verse 3

अधुना श्रोतुमिच्छामि गाणेशं वृत्तमुत्तमम् । तज्जन्मचरितं दिव्यं सर्वमंगलमंगलम्

आता मला गणेशांचे परम उत्तम वृत्तांत ऐकायचे आहेत—त्यांचा दिव्य जन्म व चरित्र, जे सर्व मंगलांमध्येही परम मंगल आहे।

Verse 4

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य नारदस्य महामुने । प्रसन्नमानसो ब्रह्मा प्रत्युवाच शिवं स्मरन्

सूत म्हणाले—महामुनी नारदांची ही वचने ऐकून, मन प्रसन्न झालेला ब्रह्मा भगवान् शिवांचे स्मरण करीत प्रत्युत्तर देऊ लागला।

Verse 5

ब्रह्मोवाच । कल्पभेदाद्गणेशस्य जनिः प्रोक्ता विधेः परात् । शनिदृष्टं शिरश्छिन्नं संचितं गजमाननम्

ब्रह्मा म्हणाले—कल्पभेदामुळे गणेशाच्या जन्माची कथा अनेक प्रकारे सांगितली आहे, जी सामान्य विधीपलीकडची आहे। शनीची दृष्टि पडताच शिर छिन्न झाले; नंतर गजमुख रूप जोडले गेले।

Verse 6

इदानीं श्वेतकल्पोक्ता गणेशोत्पत्तिरुच्यते । यत्र च्छिन्नं शिरस्तस्य शिवेन च कृपालुना

आता श्वेतकल्पात सांगितलेली गणेशोत्पत्ती कथन केली जाते—जिथे कृपाळू भगवान शिवांनी त्याचे शिर छेदिले आणि नंतर अनुग्रह करून पुन्हा प्रतिष्ठा केली।

Verse 7

संदेहो नात्र कर्तव्यः शंकरस्सूतिकृन्मुने । स हि सर्वाधिपः शंभुर्निर्गुणस्सगुणो ऽपि हि

हे मुने, येथे संशय करू नये; शंकर स्वतःच सूतिकर्ता झाले. तोच शंभू सर्वाधिपती—निर्गुणही आणि कृपेमुळे सगुणरूपानेही प्रकट होतो।

Verse 8

तल्लीलयाखिलं विश्वं सृज्यते पाल्यते तथा । विनाश्यते मुनिश्रेष्ठ प्रस्तुतं शृणु चादरात्

त्याच्या लीलेनेच हे अखिल विश्व निर्माण होते, पालन होते आणि शेवटी लयालाही जाते. हे मुनिश्रेष्ठ, जे आता सांगितले जात आहे ते आदराने ऐका।

Verse 9

उद्वाहिते शिवे चात्र कैलासं च गते सति । कियता चैव कालेन जातो गणपतेर्भवः

शिवाचा विधिपूर्वक विवाह होऊन तो कैलासास गेल्यानंतर, किती काळाने गणपतीचा प्राकट्य (जन्म) झाला?

Verse 10

एकस्मिन्नेव काले च जया च विजया सखी । पार्वत्या च मिलित्वा वै विचारे तत्पराभवत्

त्याच वेळी जया व विजया या सख्या पार्वतीला भेटून विचारात तल्लीन झाल्या—काय करावे याचा निर्णय करू लागल्या।

Verse 11

रुद्रस्य च गणास्सर्वे शिवस्याज्ञापरायणाः । ते सर्वेप्यस्मदीयाश्च नन्दिभृंगिपुरस्सराः

रुद्राचे सर्व गण शिवाच्या आज्ञापालनात पूर्णतः तत्पर आहेत. ते सर्व आमच्या बाजूचेही आहेत—त्यांत नंदी व भृंगी अग्रणी आहेत।

Verse 12

प्रमथास्ते ह्यसंख्याता अस्मदीयो न कश्चन । द्वारि तिष्ठन्ति ते सर्वे शंकराज्ञापरायणाः

ते प्रमथ खरोखर असंख्य आहेत; त्यांपैकी कोणीही आमचा नाही. ते सर्व द्वारी उभे असून शंकराच्या आज्ञेचे पालन करण्यास पूर्णतः तत्पर आहेत.

Verse 13

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे गणेशोत्पत्तिवर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या चतुर्थ कुमारखण्डात ‘गणेशोत्पत्ती-वर्णन’ नामक तेरावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 14

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा पार्वती देवी सखीभ्यां सुन्दरं वचः । हितं मेने तदा तच्च कर्तुं स्माप्यध्यवस्यति

ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून देवी पार्वतीने आपल्या दोन सखींना मधुर व सुंदर वचन सांगितले. ते हितकारक मानून तिने ते करण्याचा दृढ निश्चय केला.

Verse 15

ततः कदाचिन्मज्जत्यां पार्वत्यां वै सदाशिवः । नंदिनं परिभर्त्स्याथ ह्याजगाम गृहांतरम्

नंतर एकदा, पार्वती स्नान करत असताना, सदाशिवांनी नंदीला धारेवर धरले आणि त्या ठिकाणाहून निघून आतल्या दुसऱ्या कक्षात गेले.

Verse 16

आयांतं शंकरं दृष्ट्वाऽसमये जगदंबिका । उत्तस्थौ मज्जती सा वै लज्जिता सुन्दरी तदा

असमयी शंकर येताना पाहून, स्नान करत असलेल्या जगदंबिकेने त्वरित उठून उभी राहिली; ती सुंदरी देवी तत्क्षणी लज्जित झाली.

Verse 17

तस्मिन्नवसरे देवी कौतुकेनातिसंयुता । तदीयं तद्वचश्चैव हितं मेने सुखावहम्

त्या वेळी देवी अतिशय कुतूहलाने युक्त होऊन, त्याचे वचन हितकर व सुखदायक असे मानू लागली।

Verse 18

एवं जाते सदा काले कदाचित्पार्वती शिवा । विचिंत्य मनसा चेति परमाया परेश्वरी

अशा रीतीने काळ जात असता, कधीतरी शिवस्वरूपा शुभा पार्वतीने मनात विचार केला; कारण तीच परम माया व परेश्वरी आहे।

Verse 19

मदीयस्सेवकः कश्चिद्भवेच्छुभतरः कृती । मदाज्ञया परं नान्यद्रेखामात्रं चलेदिह

माझा एखादा सेवक अत्यंत शुभ व कृतार्थ होवो; माझ्या आज्ञेपलीकडे येथे काहीही—रेषामात्रही—हलू नये।

Verse 20

विचार्येति च सा देवी वपुषो मलसंभवम् । पुरुषं निर्ममौ सा तु सर्वलक्षणसंयुतम्

असे विचार करून त्या देवीने देहातील मलापासून उत्पन्न असा एक पुरुष निर्माण केला, जो सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त होता।

Verse 21

सर्वावयवनिर्द्दोषं सर्वावयव सुन्दरम् । विशालं सर्वशोभाढ्यं महाबलपराक्रमम्

तो प्रत्येक अवयवांत निर्दोष, प्रत्येक अंगाने सुंदर, विशाल व तेजस्वी, सर्व शोभांनी अलंकृत आणि महाबल-पराक्रमाने संपन्न होता।

Verse 22

वस्त्राणि च तदा तस्मै दत्त्वा सा विविधानि हि । नानालंकरणं चैव बह्वाशिषमनुत्तमाम्

तेव्हा तिने त्याला विविध प्रकारची वस्त्रे दिली, नानाविध अलंकार अर्पण केले, आणि भरपूर अनुपम आशीर्वाद दिले।

Verse 23

मत्पुत्रस्त्वं मदीयोसि नान्यः कश्चिदिहास्ति मे । एवमुक्तस्य पुरुषो नमस्कृत्य शिवां जगौ

“तू माझा पुत्र आहेस, तू माझाच आहेस; इथे माझा दुसरा कोणी नाही.” असे ऐकून त्या पुरुषाने नमस्कार करून शिवा (पार्वती)ला संबोधिले.

Verse 24

गणेश उवाच । किं कार्यं विद्यते तेद्य करवाणि तवोदितम् । इत्युक्ता सा तदा तेन प्रत्युवाच सुतं शिवा

गणेश म्हणाला: “आज तुमचे कोणते कार्य आहे? तुम्ही सांगाल तसे मी करीन.” असे म्हणताच शिवा (देवी)ने तेव्हा पुत्राला उत्तर दिले.

Verse 25

शिवोवाच । हे तात शृणु मद्वाक्यं द्वारपालो भवाद्य मे । मत्पुत्रस्त्वं मदीयोऽसि नान्यथा कश्चिदस्ति मे

शिव म्हणाले: “हे प्रिय बाळा, माझे वचन ऐक. आजपासून तू माझा द्वारपाल हो. तू माझा पुत्र आहेस, तू माझाच आहेस; माझ्यासाठी तुझ्यासारखा दुसरा कोणी नाही.”

Verse 26

विना मदाज्ञां मत्पुत्र नैवायान्म द्गृहान्तरम् । कोऽपि क्वापि हठात्तात सत्यमेतन्मयोदितम्

“माझ्या आज्ञेशिवाय, हे पुत्रा, कोणीही—कुठूनही—हठाने माझ्या घराच्या आतल्या भागात जाऊ नये. बाळा, मी जे बोललो तेच सत्य आहे.”

Verse 27

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा च ददौ तस्मै यष्टिं चातिदृढां मुने । तदीयं रूपमालोक्य सुन्दरं हर्षमागता

ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून, हे मुने, त्याने त्याला अतिशय दृढ अशी यष्टि (दंड) दिली. आपलेच सुंदर रूप पाहून ती हर्षाने भरून गेली.

Verse 28

मुखमाचुंब्य सुप्रीत्यालिंग्य तं कृपया सुतम् । स्वद्वारि स्थापयामास यष्टिपाणिं गणाधिपम्

त्याच्या मुखाचे चुंबन घेऊन, अत्यंत प्रीतीने आलिंगन करून, कृपेने त्या पुत्राला—हाती यष्टि धारण केलेल्या गणाधिप गणेशाला—स्वद्वारी उभे केले.

Verse 29

अथ देवीसुतस्तात गृहद्वारि स्थितो गणः । यष्टिपाणिर्महावीरः पार्वतीहितकाम्यया

मग, हे तात, देवीचा पुत्र तो गण घराच्या द्वारी उभा राहिला—हाती यष्टि घेतलेला महावीर—पार्वतीच्या हिताची इच्छा धरून.

Verse 30

स्वद्वारि स्थापयित्वा तं गणेशं स्वसुतं शिवा । स्वयं च मज्जती सा वै संस्थितासीत्सखीयुता

स्वद्वारी आपला पुत्र गणेश यास उभे करून, शिवा (पार्वती) स्वतः स्नानास लागली आणि सख्यांसह तेथेच स्थित राहिली.

Verse 31

एतस्मिन्नेव काले तु शिवो द्वारि समागतः । कौतुकी मुनिर्शादूल नानालीलाविशारदः

त्याच वेळी शिव द्वारी येऊन उभे राहिले—हे मुनिशार्दूल, ते क्रीडाप्रिय असून अनेक दिव्य लीलांत पारंगत आहेत।

Verse 32

उवाच च शिवेशं तमविज्ञाय गणाधिपः । मातुराज्ञां विना देव गम्यतां न त्वया धुना

शिवेश्वराला न ओळखता गणाधिपती म्हणाला—“हे देव! मातृआज्ञेशिवाय आत्ता तुला जाणे योग्य नाही.”

Verse 33

मज्जनार्थं स्थिता माता क्व यासीतो व्रजाधुना । इत्युक्त्वा यष्टिकां तस्य रोधनाय तदाग्रहीत्

स्नानासाठी उभी असलेल्या मातेनं म्हटलं—“आता कुठे जातोस? लगेच परत ये.” असे म्हणत त्याला थांबवण्यासाठी तिने ताबडतोब एक छोटी काठी उचलली.

Verse 34

तं दृष्ट्वा तु शिवः प्राह कं निषेधसि मूढधीः । मां न जानास्यसद्बुद्धे शिवोहमिति नान्यथा

त्याला पाहून भगवान शिव म्हणाले—“अरे मूढबुद्धी! तू कोणाला रोखतोस? हे भ्रमित समज असलेल्या, तू मला ओळखत नाहीस; मीच शिव आहे—हेच सत्य, अन्यथा नाही.”

Verse 35

ताडितस्तेन यष्ट्या हि गणेशेन महेश्वरः । प्रत्युवाच स तं पुत्रं बहुलीलश्च कोपितः

गणेशाने त्या दांडक्याने आघात केल्यावर अनेक दिव्य लीलांनी युक्त महेश्वर क्रोधित झाले व पुत्रास प्रत्युत्तर दिले।

Verse 36

शिव उवाच । मुर्खोसि त्वं न जानासि शिवोहं गिरिजापतिः । स्वगृहं यामि रे बाल निषेधसि कथं हि माम्

शिव म्हणाले—“तू मूर्ख आहेस; मी शिव, गिरिजेचा पती आहे हे तुला कळत नाही. मी माझ्याच गृहास जातो—अरे बाळा, तू मला कसा रोखशील?”

Verse 37

इत्युक्त्वा प्रविशंतं तं महेशं गणनायकः । क्रोधं कृत्वा ततो विप्र दंडेनाताडयत्पुनः

असे बोलून महेश आत प्रवेश करू लागले, तेव्हा गणनायक—हे विप्र—क्रोध करून पुन्हा दंडाने त्यांना मारू लागला।

Verse 38

ततश्शिवश्च संक्रुद्धो गणानाज्ञापयन्निजान् । को वायं वर्तते किंच क्रियते पश्यतां गणाः

मग शिव क्रुद्ध होऊन आपल्या गणांना आज्ञा देऊ लागले—“हा कोण येथे असे वागतो आहे, आणि काय केले जात आहे? हे गणांनो, पाहा आणि त्वरित शोधून कळवा।”

Verse 39

इत्युक्त्वा तु शिवस्तत्र स्थितः क्रुद्धो गृहाद्बहिः । भवाचाररतस्स्वामी बह्वद्भुतसुलीलकः

असे बोलून शिव तेथे घराबाहेर क्रुद्ध होऊन उभे राहिले—देहधारी जीवनास योग्य अशा आचारात रत स्वामी, ज्यांच्या अनेक अद्भुत व विस्मयकारी लीला आहेत।