Sukta 43

Mantra 1

इमे विप्रस्य वेधसोऽग्नेरस्तृतयज्वनः । गिरः स्तोमास ईरते ॥

हे उच्चार व स्तोत्र अग्नीसाठी उंचावतात—विप्र वेधस्‌चे, अच्युत यज्वनाचे—आणि आपल्या अंतःकरणात दिव्य संकल्प (क्रतु) प्रज्वलित करतात.

Mantra 2

अस्मै ते प्रतिहर्यते जातवेदो विचर्षणे । अग्ने जनामि सुष्टुतिम् ॥

हे जातवेद, हे मनुष्यांत व्यापणाऱ्या! जो तुला प्रत्युत्तराने पुन्हा आपल्या वशात आणू इच्छितो, त्याच्यासाठी मी अग्नीला उद्देशून सुबद्ध, सुशोभित स्तुती उत्पन्न करतो.

Mantra 3

आरोका इव घेदह तिग्मा अग्ने तव त्विषः । दद्भिर्वनानि बप्सति ॥

जणू प्रकाशाची उज्ज्वल दारेच—हे अग्ने, खरोखर तुझ्या तीक्ष्ण दीप्त्या ज्वलंत होतात. आपल्या ‘दातां’ने तू वनांना चावून फाडतोस; दाट वाढ भेदून अंतरी मार्ग उघडतोस.

Mantra 4

हरयो धूमकेतवो वातजूता उप द्यवि । यतन्ते वृथगग्नयः ॥

धूम-केतू ध्वज असलेल्या हरितवर्ण ज्वाला, वायूने प्रेरित होऊन, वर द्युलोकाकडे झेपावतात. अनेक अग्नी आपापल्या रीतीने परिश्रम करतात—अस्तित्वातील आरोहणाच्या शक्ती.

Mantra 5

एते त्ये वृथगग्नय इद्धासः समदृक्षत । उषसामिव केतवः ॥

हे अनेक अग्नी, प्रज्वलित झाल्यावर, एकत्र दिसून येतात—उषांच्या केतूं (ध्वज/किरण) प्रमाणे.

Mantra 6

कृष्णा रजांसि पत्सुतः प्रयाणे जातवेदसः । अग्निर्यद्रोधति क्षमि ॥

जातवेदस् जेव्हा अग्रगतीने प्रस्थान करतो, तेव्हा कृष्ण रजस् (अंधकारमय प्रदेश) मागे पडतात; कारण अग्नी जेव्हा क्षमि (पृथ्वी-तल) वर पुढे सरकून दाब देतो, तेव्हा तो अंधकाराचा अडथळा रोखून जिंकतो.

Mantra 7

धासिं कृण्वान ओषधीर्बप्सदग्निर्न वायति । पुनर्यन्तरुणीरपि ॥

आपला धासि (पोषण-भाग) सिद्ध करत, अग्नी ओषधीं (वनस्पतीं) वर चावून/भेदून जातो; तो थकत नाही. पुन्हा तरुण अंकुरही परत येतात.

Mantra 8

जिह्वाभिरह नन्नमदर्चिषा जञ्जणाभवन् । अग्निर्वनेषु रोचते ॥

आपल्या जिह्वांनी तो येथे वाकून चाटतो; आपल्या ज्वालेने तो चटचटत प्रकट होतो. अग्नी वनांत तेजाने उजळतो.

Mantra 9

अप्स्वग्ने सधिष्टव सौषधीरनु रुध्यसे । गर्भे सञ्जायसे पुनः ॥

हे अग्ने, जलांत तुझे दृढ आसन आहे; तेथेच तू औषधी (वनस्पती) आपल्या अधीन करतोस. गर्भात तू पुन्हा पुन्हा जन्म घेतोस.

Mantra 10

उदग्ने तव तद्घृतादर्ची रोचत आहुतम् । निंसानं जुह्वो मुखे ॥

हे अग्ने, घृतातून—आहुती अर्पिल्यावर—तुझी ती ज्वाला वरती दीप्त होते. जुहूच्या मुखात तिला स्थिर करून आम्ही आहुती ठेवतो.

Mantra 11

उक्षान्नाय वशान्नाय सोमपृष्ठाय वेधसे । स्तोमैर्विधेमाग्नये ॥

उक्षन् व वशा यांनी पोसलेला, सोम-पृष्ठ, विधाता असा अग्नी—त्याच्यासाठी आम्ही स्तोत्रांनी विधि-व्यवस्था स्थापू.

Mantra 12

उत त्वा नमसा वयं होतर्वरेण्यक्रतो । अग्ने समिद्भिरीमहे ॥

आणि नमस्काराने, हे होतृ, हे वरेण्य-क्रतु अग्नी, आम्ही तुला इच्छितो; समिधांनी आम्ही तुला आवाहन करतो.

Mantra 13

उत त्वा भृगुवच्छुचे मनुष्वदग्न आहुत । अङ्गिरस्वद्धवामहे ॥

आणि हे शुचि अग्नी, भृगूंप्रमाणे, मनूप्रमाणे, आणि अङ्गिरसांप्रमाणे—आम्ही तुला आवाहन करतो.

Mantra 14

त्वं ह्यग्ने अग्निना विप्रो विप्रेण सन्त्सता । सखा सख्या समिध्यसे ॥

हे अग्ने! तूच अग्नीने अग्नि-स्वरूप आहेस; विप्राने विप्र होऊन, सत् (सत्य) यांसह स्थित आहेस. सखा होऊन सख्यभावाने तू प्रज्वलित होतोस.

Mantra 15

स त्वं विप्राय दाशुषे रयिं देहि सहस्रिणम् । अग्ने वीरवतीमिषम् ॥

म्हणून हे अग्ने! विप्र-दानशीलाला सहस्र-समृद्ध रयि (संपत्ती/वैभव) दे; आणि वीर-सम्पन्न इष् (पोषक अन्न/बल)ही प्रदान कर.

Mantra 16

अग्ने भ्रातः सहस्कृत रोहिदश्व शुचिव्रत । इमं स्तोमं जुषस्व मे ॥

हे अग्ने, भ्राता! सहस् (बल) यांनी संस्कृत, रोहित अश्वांचा स्वामी, शुचि-व्रत—माझा हा स्तोम स्वीकार; यात प्रसन्न हो.

Mantra 17

उत त्वाग्ने मम स्तुतो वाश्राय प्रतिहर्यते । गोष्ठं गाव इवाशत ॥

आणि हे अग्ने, माझ्या स्तुतीने स्तुत झालेला तू त्या आकांक्षेच्या आर्त हाकेकडे ओढला जातोस—जशा गायी गोष्ठाकडे धाव घेतात; तसाच तुझा तेजोबल आमच्या अस्तित्व-गृहाकडे सरकतो.

Mantra 18

तुभ्यं ता अङ्गिरस्तम विश्वाः सुक्षितयः पृथक् । अग्ने कामाय येमिरे ॥

हे अङ्गिरसतम अग्ने, तुझ्यासाठी सर्व सुस्थित वसतिस्थाने, प्रत्येक आपापल्या रीतीने, कामना-पूर्तीसाठी एकवटली आहेत—गुप्त तृप्तिदाता असलेल्या तुझ्या ज्वालेला शोधीत.

Mantra 19

अग्निं धीभिर्मनीषिणो मेधिरासो विपश्चितः । अद्मसद्याय हिन्विरे ॥

मनीषी—मेधावी, विपश्चित—आपल्या धींनी अग्नीला पुढे प्रवृत्त करतात; तो अग्नी ‘अद्मसद्या’—म्हणजे गृहात तत्क्षणी विराजमान—हविर्दानासाठी सज्ज असतो.

Mantra 20

तं त्वामज्मेषु वाजिनं तन्वाना अग्ने अध्वरम् । वह्निं होतारमीळते ॥

हे अग्ने! गतीच्या वेगात पराक्रमी, यज्ञ विस्तार करणाऱ्या, त्या तुला अध्वरात वह्नि आणि होता—अर्पणाचा पुरोहित—म्हणून आम्ही स्तुती करतो।

Mantra 21

पुरुत्रा हि सदृङ्ङसि विशो विश्वा अनु प्रभुः । समत्सु त्वा हवामहे ॥

कारण तू अनेक ठिकाणी समरूप आहेस; प्रभू होऊन तू सर्व विशांचा पाठपुरावा करतोस व त्यांना धारण करतोस। संग्रामांत आम्ही तुला हाक मारतो, हे अग्ने—जेणेकरून प्रकाश गोंधळावर विजय मिळवो।

Mantra 22

तमीळिष्व य आहुतोऽग्निर्विभ्राजते घृतैः । इमं नः शृणवद्धवम् ॥

त्याची स्तुती करा—त्या अग्नीची—जो आहूत झाल्यावर घृताने दीप्त होऊन उजळतो। तो आमची ही हवी-हाक ऐको, आणि अंतःकरणातील तेजस्वी कर्म जागृत करून उत्तर देवो।

Mantra 24

विशां राजानमद्भुतमध्यक्षं धर्मणामिमम् । अग्निमीळे स उ श्रवत् ॥

मी या अग्नीची स्तुती करतो—जो विशां (जनसमूहांचा) राजा, अद्भुत, आणि धर्मांचा (ऋत-नियमांचा) अध्यक्ष आहे. तो खरोखर ऐको (आणि अनुग्रह करो).

Mantra 25

अग्निं विश्वायुवेपसं मर्यं न वाजिनं हितम् । सप्तिं न वाजयामसि ॥

सर्व प्राणांनी स्पंदणारा, आपल्या हितासाठी स्थापित अग्नी—युवा वीरासारखा, बल-समृद्धी देणाऱ्यासारखा आहे; विजयाकडे धावणाऱ्या अश्वाप्रमाणे आम्ही त्याला प्रेरित करतो.

Mantra 26

घ्नन्मृध्राण्यप द्विषो दहन्रक्षांसि विश्वहा । अग्ने तिग्मेन दीदिहि ॥

वाकड्या शत्रुबलांचा संहार करीत, सर्वत्र राक्षसी शक्तींना दग्ध करीत—हे अग्ने, तुझ्या तीक्ष्ण (दीप्त) तेजाने प्रज्वलित हो.

Mantra 27

यं त्वा जनास इन्धते मनुष्वदङ्गिरस्तम । अग्ने स बोधि मे वचः ॥

हे अग्ने, मनुष्यांप्रमाणे ज्याला जनसमुदाय प्रज्वलित करतात—हे अङ्गिरसतम! तू माझ्या वचनास जागृत होऊन स्वीकार; ते प्रभावी कर.

Mantra 28

यदग्ने दिविजा अस्यप्सुजा वा सहस्कृत । तं त्वा गीर्भिर्हवामहे ॥

हे अग्ने, तू दिविज (स्वर्गात जन्मलेला) असो वा अप्सुज (जलात जन्मलेला) असो—हे सहस्कृत (बलाने घडवलेले) तेज! आम्ही तुला आमच्या गीर्भिः (प्रेरित स्तोत्रवाणींनी) हाक देतो.

Mantra 29

तुभ्यं घेत्ते जना इमे विश्वाः सुक्षितयः पृथक् । धासिं हिन्वन्त्यत्तवे ॥

हे अग्ने, खरोखरच हे जन—या सर्व सुक्षितयः (सुसंस्थित शक्ती), प्रत्येक आपापल्या स्थानी—तुझ्या अत्तवे (भक्षणासाठी) धासि (पोषक अंश/आहार-भाग) पुढे पाठवितात.

Mantra 30

ते घेदग्ने स्वाध्योऽहा विश्वा नृचक्षसः । तरन्तः स्याम दुर्गहा ॥

तेव्हा खरोखर, हे अग्ने, मनुष्याला शोभेल अशा दृष्टीने पाहणारे आम्ही आमच्या सर्व दिवसांचे स्वामी होऊ; आणि पार उतरत, दुर्गम असेही पार करून जाऊ.

Mantra 31

अग्निं मन्द्रं पुरुप्रियं शीरं पावकशोचिषम् । हृद्भिर्मन्द्रेभिरीमहे ॥

आनंदमय हृदयांनी आम्ही अग्नीला—मंद्रस्वर, बहुप्रिय, बलवान, आणि पावक ज्वाळेने दीप्त—अर्चून आह्वान करतो.

Mantra 32

स त्वमग्ने विभावसुः सृजन्त्सूर्यो न रश्मिभिः । शर्धन्तमांसि जिघ्नसे ॥

हे अग्ने, तूच विभावसु आहेस; सूर्य जसा आपल्या रश्मी प्रसारित करतो, तसाच तू अंधाराचे समूह चिरडून त्यांचा नाश करतोस.

Mantra 33

तत्ते सहस्व ईमहे दात्रं यन्नोपदस्यति । त्वदग्ने वार्यं वसु ॥

हे सहस्वन्! आम्ही तुझ्या त्या दात्र (दान)ाची याचना करतो, जे कधीही चुकत नाही, कधीही ढळत नाही. हे अग्ने! तुझ्यापासूनच वरणीय वसु—श्रेष्ठ धन—प्राप्त होते.