Rig Veda 5.58.2 — Mandala 5, Sukta 58, Mantra 2

Sukta 5.58

Rishi: Atri (Ātreya)

Devata: Marutaḥ

Chandas: Triṣṭubh

Samhita Patha (Devanagari)

त्वेषं गणं तवसं खादिहस्तं धुनिव्रतं मायिनं दातिवारम् । मयोभुवो ये अमिता महित्वा वन्दस्व विप्र तुविराधसो नॄन् ॥

Transliteration

tveṣáṁ gaṇáṁ tavásaṁ khādíhastáṁ dhúnivratam māyínaṁ dātívāram | mayobhúvo yé ámitā mahitvā́ vándasva vipra tuvirā́dhaso nṝ́n ||

Translation

हे विप्र, त्या प्रज्वलित गणास वंदन कर—अतिबलवान, हातांत आयुध धारण करणारा; अडथळे धुऊन काढून कंपित करणे हे ज्याचे व्रत; कर्मात मायावी, दानात उदार। ते मयोभू (आनंद-प्रदाता), महत्त्वात अमित; विशाल दान करणारे ते नृ (वीर) आहेत.

Word by Word

• त्वेषम्: fierce, blazing
• त्वेषम्: Karma (विशेष्य-विशेषणभावे ‘गणम्’ विशेषयति)
• Type: Adjective
• Root: त्विष् (प्रातिपदिक: त्वेष-)

• गणम्: troop, host
• गणम्: Karma
• Type: Noun
• Root: गण (प्रातिपदिक)

• तवसम्: strong, mighty
• तवसम्: Karma (विशेष्य-विशेषणभावे ‘गणम्’ विशेषयति)
• Type: Adjective
• Root: तवस् (प्रातिपदिक)

• खादिहस्तम्: with devouring hands / having hands that seize and consume
• खादिहस्तम्: Karma (विशेष्य-विशेषणभावे ‘गणम्’ विशेषयति)
• Type: Adjective
• Root: खादि-हस्त (समास; खादि- ‘भक्षयितृ/खादक’ + हस्त)

• धुनिव्रतम्: whose ordinance is roaring/shaking; of tumultuous vow
• धुनिव्रतम्: Karma (विशेष्य-विशेषणभावे ‘गणम्’ विशेषयति)
• Type: Adjective
• Root: धुनि-व्रत (समास; धुनि- ‘ध्वनिमत्/धुननशील’ + व्रत)

• मायिनम्: wondrous, possessing māyā (magic/skill)
• मायिनम्: Karma (विशेष्य-विशेषणभावे ‘गणम्’ विशेषयति)
• Type: Adjective
• Root: मायिन् (प्रातिपदिक)

• दातिवारम्: granting protection/boons; a giver and defender
• दातिवारम्: Karma (विशेष्य-विशेषणभावे ‘गणम्’ विशेषयति)
• Type: Adjective
• Root: दाति-वार (समास; दाति- ‘दान/दातृ’ + वार ‘रक्षक/आवरण/प्रतिरोध’—वेदिक प्रयोग)

• मयोभुवः: bringers of joy, beneficent ones
• मयोभुवः: Kartā (सापेक्ष-सम्बन्धे ‘ये’ इत्यस्य विशेष्य)
• Type: Noun/Adjective
• Root: मयो-भू (समास; मयस् ‘आनन्द/सुख’ + भू ‘भव’)

• ये: who
• ये: Kartā (यः-सम्बन्धः; ‘नॄन्’ इत्यस्य विशेषण-सम्बन्धः)
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• अमिताः: immeasurable, boundless
• अमिताः: Kartā (ये इत्यस्य विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अ-मित (कृदन्त/विशेषण; √मा ‘माने’/‘मित’ ‘measured’ + अ-)

• महित्वा: by (their) greatness, through majesty
• महित्वा: Karaṇa (महत्त्वेन/महत्त्वात्—‘by/through greatness’)
• Type: Noun
• Root: महित्व (प्रातिपदिक; महत्-भाव)

• वन्दस्व: worship/praise!
• वन्दस्व: (मुख्यक्रिया) —
• Type: Verb
• Root: √वन्द् (स्तुतौ)

• विप्र: O inspired poet/seer
• विप्र: (सम्बोधन) —
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)

• तुविराधसः: rich in gifts, of abundant bounty
• तुविराधसः: Karma (नॄन् विशेषयति)
• Type: Adjective
• Root: तुवि-राधस् (समास; तुवि ‘बहु/अत्यर्थ’ + राधस् ‘दान/समृद्धि’)

• नॄन्: men, heroes
• नॄन्: Karma (वन्दस्व इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: नृ (प्रातिपदिक)