Rig Veda 4.36.5: Mandala 4, Sukta 36, Mantra 5

Sukta 4.36

Rishi: Rbhus cycle poet

Devata: Rbhus (Vibhu highlighted); allied gods as helpers

Chandas: Trishtubh (probable)

Samhita Patha (Devanagari)

ऋभुतो रयिः प्रथमश्रवस्तमो वाजश्रुतासो यमजीजनन्नरः । विभ्वतष्टो विदथेषु प्रवाच्यो यं देवासोऽवथा स विचर्षणिः ॥

Transliteration

ṛbhutó rayíḥ prathamáśravastamo vājáśrutāso yám ajī́janan nárāḥ | vibhva-táṣṭo vidáthēṣu pra-vā́cyo yáṃ devā́so’vathā́ sá vícarṣaṇiḥ ||

Translation

ऋभु-कौशल्यातून जन्मलेला रयि (समृद्धी/धन) कीर्तीमध्ये सर्वप्रथम व अत्यंत प्रसिद्ध आहे—तोच वाज-श्रुता (प्राचुर्य-प्रसिद्ध) वीरशक्तींनी उत्पन्न केला. विभ्वुने घडविलेला तो विदथांमध्ये (सभांमध्ये) प्रवचनीय आहे; ज्याला देव सहाय्य करतात—तो विचर्षणि, दूरवर पोहोचणाऱ्या दृष्टीचा व बलाचा स्वामी होतो.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• ऋभुतः: the Rbhus (craftsmen-sages)
• ऋभुतः: कर्तृ
• Type: Noun (proper name) / Adjective (used substantively)
• Root: ऋभु (प्रातिपदिक; ऋभु- ‘ऋभु’ नाम) अथवा ऋभु- (विशेषण ‘कुशल/चतुर’)

• रयिः: wealth, bounty
• रयिः: कर्तृ (वाक्य-सम्बन्धे ‘is/was’ निहित)
• Type: Noun
• Root: रयि (प्रातिपदिक)

• प्रथमश्रवस्तमः: most famed as the first / foremost in fame
• प्रथमश्रवस्तमः: विशेषण (रयिः) / कर्तृ-सम्बन्धी
• Type: Adjective
• Root: प्रथम- + श्रवस्- + तम (तमप्-प्रत्यय; समास)

• वाजश्रुतासः: renowned for prize/strength (vāja), famed for winning
• वाजश्रुतासः: कर्तृ (अजीजनन्) / विशेषण (ऋभुतः)
• Type: Adjective (used substantively)
• Root: वाज- + श्रुत- (कृदन्त ‘श्रुत’ < √श्रु) ; बहुव्रीहि/तत्पुरुष-समास (अर्थ: ‘वाजेन श्रुताः/वाज-कीर्तयः’)

• यम्: whom
• यम्: कर्म (अजीजनन्) / यं…स (correlative)
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• अजीजनन्: they produced, generated
• अजीजनन्: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √जन् (जनने) ; causative stem जनय-/जीजन- (Vedic reduplicated aorist/causative usage)

• नरः: the men, heroes
• नरः: कर्तृ (अजीजनन्) — apposition to ऋभुतः
• Type: Noun
• Root: नर (प्रातिपदिक)

• विभ्वतष्टः: fashioned by the mighty (Vibhvan) / well-fashioned
• विभ्वतष्टः: विशेषण (यम्/स) — ‘the fashioned (one)’
• Type: Adjective (kṛdanta-based)
• Root: विभ्वन्/विभ्व (प्रातिपदिक ‘all-pervading, mighty’) + तष्ट (कृदन्त ‘तष्ट’ < √तक्ष् ‘to fashion’)

• विदथेषु: in the assemblies/ritual distributions
• विदथेषु: अधिकरण
• Type: Noun
• Root: विदथ (प्रातिपदिक)

• प्रवाच्यः: to be proclaimed, worthy to be spoken of
• प्रवाच्यः: विधेय-विशेषण (यम्/स) — ‘to be proclaimed’
• Type: Adjective (gerundive)
• Root: प्र-√वच् (वचने) ; वाच्य (gerundive/णीयत्-भाव) with प्र-

• यम्: whom
• यम्: कर्म (अवथ) / यं…स (correlative)
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम)

• देवासः: the gods
• देवासः: कर्तृ (अवथ)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)

• अवथ: you protect/help
• अवथ: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √अव् (रक्षणे/अवने) ; present stem अव-

• सः: he
• सः: कर्तृ/विषय (सम्बन्ध: यं…स)
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम)

• विचर्षणिः: the eminent one, the distinguished hero
• विचर्षणिः: विधेय (सः …) / कर्तृ-सम्बन्धी
• Type: Noun/Adjective
• Root: वि-चर्षणि (प्रातिपदिक; ‘distinguished among men/peoples’, ‘far-seeing/renowned’)