Rig Veda 4.19.3: Mandala 4, Sukta 19, Mantra 3
Sukta 4.19
Rishi: Vāmadeva Gautama
Devata: Indra
Chandas: Trishtubh
Samhita Patha (Devanagari)
अतृप्णुवन्तं वियतमबुध्यमबुध्यमानं सुषुपाणमिन्द्र । सप्त प्रति प्रवत आशयानमहिं वज्रेण वि रिणा अपर्वन् ॥
Transliteration
átṛpṇuvantaṁ ví-yatam abúdhyam abúdhyamānaṁ su-supā́ṇam indra | saptá práti pra-váta āśáyānam áhiṁ vájreṇa ví riṇāḥ apárvan ||
Translation
हे इंद्रा! कधीही तृप्त न होणारा, पसरून पडलेला, न जागलेला, जड निद्रेत बुडालेला तो अहि (सर्प)—सात उतार/प्रवाहांवर आडवा पडलेला—तू वज्राने, सांध्याविना (अपर्वन्) करून, फाडून वेगळा केला.
Word by Word
अतृप्णुवन्तम्not satisfying / insatiate (one)
अतृप्णुवन्तम्:
कर्म
TypeAdjective (participial)
Rootतृप् (धातु) → तृप्णु (प्रत्यय-प्रातिपदिक) / तृप्णु-वत् (वर्तमान कृदन्त)
वियतम्spread out, extended
वियतम्:
कर्म (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवि + यत (प्रातिपदिक; √यत्/यम् ‘to stretch, extend’ → ‘extended, spread’)
अबुध्यम्unawakened, unaware
अबुध्यम्:
कर्म (विशेषण)
TypeAdjective
Root√बुध् (to wake, notice, understand) + न (नकार-निषेध) → ‘a-budhya’
अबुध्यमानम्not waking up / not becoming aware
अबुध्यमानम्:
कर्म (विशेषण)
TypeAdjective (present participle)
Root√बुध् + यमान (शानच्; आत्मनेपद वर्तमान कृदन्त) with privative अ-
सुषुपाणम्sleeping fast / in deep sleep
सुषुपाणम्:
कर्म (विशेषण)
TypeAdjective (participial)
Rootसु + √स्वप्/श्वप् (to sleep) → सुषुप् (परिपूर्ण/तीव्र) + आन (कृदन्त)
इन्द्रO Indra
इन्द्र:
सम्बोधन
TypeNoun (proper)
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
सप्तseven
सप्त:
विशेषण (कर्म/अधिकरण-सम्बद्ध)
TypeNumeral
Rootसप्त (संख्या-प्रातिपदिक)
प्रतिtowards, against
प्रति:
उपपद-सम्बन्ध (दिशा/प्रत्यभिमुखता)
TypeIndeclinable
Rootप्रति (उपसर्ग/अव्यय)
प्रवत:slopes, descents, channels
प्रवत::
कर्म (गत्यर्थे ‘प्रति’ के साथ)
TypeNoun
Rootप्रवत् (प्रातिपदिक ‘slope, descent, stream-bed’)
आशयानम्lying, reposing
आशयानम्:
कर्म (विशेषण)
TypeAdjective (present participle)
Rootआ + √शी (to lie, rest) → आशय (शानच् वर्तमान कृदन्त)
अहिम्the serpent (Ahi)
अहिम्:
कर्म
TypeNoun
Rootअहि (प्रातिपदिक)
वज्रेणwith the thunderbolt
वज्रेण:
करण
TypeNoun
Rootवज्र (प्रातिपदिक)
विapart, asunder
वि:
क्रियाविशेषण (विभाग/विच्छेद)
TypeIndeclinable (preverb)
Rootवि (उपसर्ग/अव्यय)
रिणाhe split / he cleft
रिणा:
क्रिया (कर्तृ = इन्द्रः)
TypeVerb
Root√रि/√री (Vedic: to split, cleave, break open) ; here perfect/aorist-like finite form
अपर्वन्jointless, without knots (i.e., completely)
अपर्वन्:
क्रियाविशेषण (निर्ग्रन्थ/असन्धि-भाव)
TypeAdjective
Rootअ + पर्वन् (प्रातिपदिक ‘joint, knot, segment’)
Ritual Application
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Natural Symbolism
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes
Ask anything about this verse
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
Not sure where to start?
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.