Sukta 92

Mantra 1

यज्ञस्य वो रथ्यं विश्पतिं विशां होतारमक्तोरतिथिं विभावसुम् । शोचञ्छुष्कासु हरिणीषु जर्भुरद्वृषा केतुर्यजतो द्यामशायत ॥

यज्ञाचा तुमचा रथ्य (रथचालक), जनांचा स्वामी, विशांचा होता, रात्रींचा अतिथी, सर्वप्रकाशमान विभावसु—तो जळत जळत कोरड्या समिधांमध्ये श्रम करतो. तो वृष केतु—यजनीय, तेजस्वी चिन्ह—स्वतःला द्यौ (स्वर्ग) पर्यंत पसरवितो.

Mantra 2

इममञ्जस्पामुभये अकृण्वत धर्माणमग्निं विदथस्य साधनम् । अक्तुं न यह्वमुषसः पुरोहितं तनूनपातमरुषस्य निंसते ॥

या तेजाने अभ्यंजन करणाऱ्या वेगवान अग्नीला उभय (द्यावा-पृथिवी/दोन्ही बाजू) यांनी धर्माचा धारक, विदथ (सभा-यज्ञ) साधणारा असा केला आहे. रात्रिच्या ज्वालेप्रमाणे तो यह्व (वेगवान) उषा पुरोहित म्हणून पुढे स्थापतात; अरुष (रुद्र-तेज) याचा तनूनपात प्रतिष्ठित होतो.

Mantra 3

बळस्य नीथा वि पणेश्च मन्महे वया अस्य प्रहुता आसुरत्तवे । यदा घोरासो अमृतत्वमाशतादिज्जनस्य दैव्यस्य चर्किरन् ॥

आम्ही त्याच्या बलाच्या नीथा (नेतृत्व/मार्गदर्शन) आणि पणि-भेदन (अवरोध-भंजन) यांचे मनन करतो; त्याची वयः (पक्ष्यासारखी त्वरित शक्ती) आसुरत्त (भक्षण) करण्यासाठी प्रहुत (प्रेषित) झाली. जेव्हा ते घोर जन अमृतत्वाला पोहोचले, तेव्हा त्यांनी दैवी जनाला विजय-नादाने गुंजविले.

Mantra 4

ऋतस्य हि प्रसितिर्द्यौरुरु व्यचो नमो मह्यरमतिः पनीयसी । इन्द्रो मित्रो वरुणः सं चिकित्रिरेऽथो भगः सविता पूतदक्षसः ॥

कारण ऋताची प्रसिति (अग्र-प्रेरणा) ही विस्तीर्ण, दूरवर पसरलेली द्यौ (आकाश) आहे; महती अरमति—अत्यंत वंदनीय—हिला नमस्कार. इंद्र, मित्र, वरुण यांनी हे एकत्र जाणले; तसेच पूतदक्ष (शुद्ध विवेक) असलेला भग आणि सविता यांनीही.

Mantra 5

प्र रुद्रेण ययिना यन्ति सिन्धवस्तिरो महीमरमतिं दधन्विरे । येभिः परिज्मा परियन्नुरु ज्रयो वि रोरुवज्जठरे विश्वमुक्षते ॥

रुद्र प्रेरक असता नद्या पुढे सरकतात; त्या पृथ्वीभर महती अरमति (धर्मबुद्धी/स्थिरचिंतन) धारण करतात. ज्यांच्यासह तो परिभ्रमण करणारा विस्तीर्ण उतारांभोवती फिरतो, मोठ्याने गर्जत—तो आपल्या उदरातील (गर्भ-गहिराईतील) सर्वांना सिंचित करतो.

Mantra 6

क्राणा रुद्रा मरुतो विश्वकृष्टयो दिवः श्येनासो असुरस्य नीळयः । तेभिश्चष्टे वरुणो मित्रो अर्यमेन्द्रो देवेभिरर्वशेभिरर्वशः ॥

बलवान रुद्र, सर्व जनांचे मरुत, दिव्य श्येन (बाज), असुराचे नीळय (आश्रय-धाम)—यांच्याद्वारे वरुण पाहतो; मित्र, अर्यमन्, इंद्रही—देवांसह, वेगवानांसह, सदैव वेगवान.

Mantra 7

इन्द्रे भुजं शशमानास आशत सूरो दृशीके वृषणश्च पौंस्ये । प्र ये न्वस्यार्हणा ततक्षिरे युजं वज्रं नृषदनेषु कारवः ॥

इंद्रामध्ये त्यांनी भुज (बल) प्राप्त केले, प्रभुत्वात वाढत; सूर्याला दर्शनात, आणि वृषभाला पौरुषात. जे अर्ह कारव (कारीगर) होते, त्यांनी नृषदनांत (मनुष्य-आसन/मानव-लोकात) त्याच्यासाठी युक्त वज्र घडविला.

Mantra 8

सूरश्चिदा हरितो अस्य रीरमदिन्द्रादा कश्चिद्भयते तवीयसः । भीमस्य वृष्णो जठरादभिश्वसो दिवेदिवे सहुरिः स्तन्नबाधितः ॥

त्याच्यामुळे तेजस्वी सूर्यही आणि त्याचे हरित (वेगवान) अश्वही गतीमान होतात. इंद्राच्या त्या अतिशय पराक्रमापुढे कोण खरोखर निर्भय राहू शकेल? त्या भीषण वृषभाच्या उदरातून बलाचा प्रचंड श्वास (प्राण) उफाळून येतो; दिवसेंदिवस ती सहनशील शक्ति पुढे सरकते—अजेय, अबाधित।

Mantra 9

स्तोमं वो अद्य रुद्राय शिक्वसे क्षयद्वीराय नमसा दिदिष्टन । येभिः शिवः स्ववाँ एवयावभिर्दिवः सिषक्ति स्वयशा निकामभिः ॥

आज तुम्ही प्राज्ञ रुद्रासाठी—क्षयद्वीर (वीरत्व स्थापन करणाऱ्या) स्वामीसाठी—स्तोत्र रचा; नमस्काराने ते अर्पण करा. ज्या शक्तींनी तो शिव आहे, स्ववाँ (स्वाधीन) आहे, आणि प्रेरक-वाहक आहे—त्या स्वयशा, निकाम (अंतःकामनेनुसार) शक्तींनी तो दिव्य लोकातून आपला विस्तार करतो।

Mantra 10

ते हि प्रजाया अभरन्त वि श्रवो बृहस्पतिर्वृषभः सोमजामयः । यज्ञैरथर्वा प्रथमो वि धारयद्देवा दक्षैर्भृगवः सं चिकित्रिरे ॥

त्यांनीच प्रजेसाठी वाणीची विस्तीर्ण कीर्ती वहन केली—बृहस्पति, वृषभ, सोमाचा सजात (सोमजामय)। यज्ञांनी अथर्वा यांनी प्रथम कर्म-व्यवस्था स्थापन केली; देवगण दक्षतांसह, आणि भृगुजन, सम्यक् विवेकाला (सम्-चिकित्रिरे) पोहोचले।

Mantra 11

ते हि द्यावापृथिवी भूरिरेतसा नराशंसश्चतुरङ्गो यमोऽदितिः । देवस्त्वष्टा द्रविणोदा ऋभुक्षणः प्र रोदसी मरुतो विष्णुरर्हिरे ॥

तेच—सृजनबीजाने समृद्ध द्यावा-पृथिवी; नराशंस; चतुरंग (चार-अंगांची) शक्ति; यम व अदिती; देव त्वष्टा, द्रविणोदा (समृद्धिदाता) ऋभुक्षण; तसेच मरुत व विष्णु—या सर्वांनी विस्तीर्ण रोदसी (द्यौः-पृथिवी) प्राप्त करून तिला स्थिर धारण केले आहे, अग्रसर आत्म्यासाठी.

Mantra 12

उत स्य न उशिजामुर्विया कविरहिः शृणोतु बुध्न्यो हवीमनि । सूर्यामासा विचरन्ता दिविक्षिता धिया शमीनहुषी अस्य बोधतम् ॥

आणि दूरवर विहरणारा कवी—उशिजाम्—अहि (सर्प) हवीमनि (हवनकर्मात) आम्हाला ऐको; बुध्न्य (गभीरस्थ)ही ऐको. दिविक्षिता (स्वर्गनिवासी) सूर्य व चंद्र, जे आकाशात विचरतात, शमी व नहुष यांच्या धिया (प्रबुद्ध विचार)ने, हे (आमचे आवाहन) जाणोत—आणि आमच्यात त्याची जागृती करोत.

Mantra 13

प्र नः पूषा चरथं विश्वदेव्योऽपां नपादवतु वायुरिष्टये । आत्मानं वस्यो अभि वातमर्चत तदश्विना सुहवा यामनि श्रुतम् ॥

पूषा आमचा प्रवास पुढे नेवो; विश्वदेव्या (समस्त देवसमूह) रक्षण करो; अपां नपात् रक्षण करो; वायु आमच्या इष्टये (निवडलेल्या साध्यात) सहाय्य करो. अधिक प्रकाशमय वस्यः (श्रेष्ठ कल्याण) कडे वळणाऱ्या त्या प्राण/आत्मानाचे स्तुतीने अर्चन करा. आणि सुहवा (सहज आवाह्य) अश्विनौ आपल्या यामनि (गमनात) हे ऐकोत.

Mantra 14

विशामासामभयानामधिक्षितं गीर्भिरु स्वयशसं गृणीमसि । ग्नाभिर्विश्वाभिरदितिमनर्वणमक्तोर्युवानं नृमणा अधा पतिम् ॥

आम्ही आमच्या स्तुतिगीतींनी त्या स्वयशस्वी, स्वप्रकाश परमाला गातो, जो या निर्भय जनांवर अधिष्ठित आहे. सर्व ग्ना-दैवी शक्तींनी युक्त होऊन आम्ही अदितीला—अनर्वण, अच्युत—उषेच्या उदयात युवा, नर-मनाला आनंद देणारी, सत्य पती-स्वरूप प्रभू—अशी मानून स्तुती करतो.

Mantra 15

रेभदत्र जनुषा पूर्वो अङ्गिरा ग्रावाण ऊर्ध्वा अभि चक्षुरध्वरम् । येभिर्विहाया अभवद्विचक्षणः पाथः सुमेकं स्वधितिर्वनन्वति ॥

इथे जन्मतः प्राचीन अङ्गिरा यांनी प्रेरित रेभ-ध्वनी उच्चारला; उर्ध्व उचललेले ग्रावाण (दगडी पेषण) अध्वर-यज्ञाकडे दृष्टि लावू लागले. याच साधनांनी तो व्यापक तत्त्व विचक्षण, स्पष्टदर्शी झाला; पथ सुमेध होऊन दृढ झाला—जशी स्वधिति (कुऱ्हाड) वनातील वाढ कापून मार्ग करते.