Sukta 45

Mantra 1

दिवस्परि प्रथमं जज्ञे अग्निरस्मद्द्वितीयं परि जातवेदाः । तृतीयमप्सु नृमणा अजस्रमिन्धान एनं जरते स्वाधीः ॥

द्युलोकातून प्रथम अग्नी जन्मला; आमच्यातून तो दुसऱ्यांदा ‘जातवेदस्’ म्हणून जन्म घेतो. तिसऱ्यांदा तो अप्सु (जललोकात)—मानवाच्या संकल्पशक्तीने—अजस्र प्रज्वलित होतो; स्वाधी (सुमती/सद्बुद्धी) असलेला, त्याला सतत प्रज्वलित करीत, आपल्या सामर्थ्याने त्याची वाढ करतो.

Mantra 2

विद्मा ते अग्ने त्रेधा त्रयाणि विद्मा ते धाम विभृता पुरुत्रा । विद्मा ते नाम परमं गुहा यद्विद्मा तमुत्सं यत आजगन्थ ॥

हे अग्ने! तुझी त्रिधा—तीन रूपांत—तीन प्रकारची सत्ता आम्ही जाणतो; अनेक ठिकाणी विभागलेली तुझी धामे आम्ही जाणतो. गुहा (गूढ रहस्य) मध्ये लपलेले तुझे परम नाम आम्ही जाणतो; आणि ज्या उत्सातून (मूल-स्रोतांतून) तू प्रकट झालास तोही आम्ही जाणतो.

Mantra 3

समुद्रे त्वा नृमणा अप्स्वन्तर्नृचक्षा ईधे दिवो अग्न ऊधन् । तृतीये त्वा रजसि तस्थिवांसमपामुपस्थे महिषा अवर्धन् ॥

समुद्राच्या जलांत, अंतरीच, मानवाची संकल्पशक्ती तुला प्रज्वलित करते; हे अग्ने! तू दिवाचा ऊधन (दुग्ध-आधार/स्तन) आहेस, ऋचक्षा (ऋषि-दृष्टी) ने दिसणारा. तिसऱ्या रजसात (मध्यलोकात) स्थिर उभ्या असलेल्या तुला, अपाम् उपस्थे (जलाच्या कुशीत), महिषा (महान/बलवान) जन वाढवितात.

Mantra 4

अक्रन्ददग्निः स्तनयन्निव द्यौः क्षामा रेरिहद्वीरुधः समञ्जन् । सद्यो जज्ञानो वि हीमिद्धो अख्यदा रोदसी भानुना भात्यन्तः ॥

अग्नी गर्जला—जणू गर्जणारा द्यौः (आकाश)च; त्याने पृथ्वीला चाटले आणि आपल्या स्पर्शाने वनस्पतींना आच्छादित केले. तो तत्क्षणी जन्मला; प्रज्वलित होऊन दूरवर पाहू लागला; आपल्या किरणाने तो दोन्ही लोक (रोदसी) भरून टाकतो आणि त्यांच्या मध्ये अंतःस्थानीच तेजाने उजळतो.

Mantra 5

श्रीणामुदारो धरुणो रयीणां मनीषाणां प्रार्पणः सोमगोपाः । वसुः सूनुः सहसो अप्सु राजा वि भात्यग्र उषसामिधानः ॥

तो तेजांचा उदार दाता, संपत्तीचा आधार, मनीषा (प्रेरणा/धिया) पुढे नेणारा, सोमाचा गोप्ता आहे. तो वसु—सहस (बल) याचा पुत्र—अप्सु (जलांत) राजा होऊन, उषांच्या आधी प्रज्वलित, अग्रभागी उजळून निघतो.

Mantra 6

विश्वस्य केतुर्भुवनस्य गर्भ आ रोदसी अपृणाज्जायमानः । वीळुं चिदद्रिमभिनत्परायञ्जना यदग्निमयजन्त पञ्च ॥

तो सर्वांचा केतु (ध्वज/प्रकाशचिन्ह), भुवनाचा गर्भ आहे; जन्मताच तो दोन्ही लोक (रोदसी) परिपूर्ण करतो. पुढे जाताना तो दृढ शिला (अद्रि)लाही फोडतो—जेव्हा पाच जनांनी (पंच) अग्नीसाठी यज्ञ केला.

Mantra 7

उशिक्पावको अरतिः सुमेधा मर्तेष्वग्निरमृतो नि धायि । इयर्ति धूममरुषं भरिभ्रदुच्छुक्रेण शोचिषा द्यामिनक्षन् ॥

उत्सुक, पावक व सुमेधा अरति—अमृत अग्नी मर्त्यांमध्ये स्थापित झाला आहे. तो अरुण धूर वर उचलत वाहून नेतो; आणि आपल्या उज्ज्वल, शुचि शोचिषेने (ज्वालेने) चैतन्य-स्वरूप द्यौला स्पर्श करून पोहोचतो.

Mantra 8

दृशानो रुक्म उर्विया व्यद्यौद्दुर्मर्षमायुः श्रिये रुचानः । अग्निरमृतो अभवद्वयोभिर्यदेनं द्यौर्जनयत्सुरेताः ॥

सुवर्ण-दीप्तीप्रमाणे दिसून तो उर्वियामध्ये व्यापक होऊन उजळला—श्रीसाठी रुचमान, आणि दुर्मर्ष आयुः (अदमनिय जीवनबल)युक्त। सृजनबीजाने समृद्ध द्यौने जेव्हा त्याला जनित केले, तेव्हा अग्नी वयोभिः (वृद्धीच्या शक्तींनी) अमृत झाला.

Mantra 9

यस्ते अद्य कृणवद्भद्रशोचेऽपूपं देव घृतवन्तमग्ने । प्र तं नय प्रतरं वस्यो अच्छाभि सुम्नं देवभक्तं यविष्ठ ॥

हे भद्रशोचे देव, हे घृतवन्त अग्ने—जो आज तुझ्यासाठी अपूप (यज्ञ-केक) करतो, त्याला तू पुढे ने; अधिक उत्तम, अधिक वांछनीय अवस्थेकडे; देवांमध्ये वाटली जाणारी सुम्न (कृपा) याकडे, हे यविष्ठ (सर्वात तरुण व बलवान ज्वाला).

Mantra 10

आ तं भज सौश्रवसेष्वग्न उक्थौक्थ आ भज शस्यमाने । प्रियः सूर्ये प्रियो अग्ना भवात्युज्जातेन भिनददुज्जनित्वैः ॥

हे अग्नी, त्याला आपल्या मध्ये सामावून घे—सुस्रवस् (खरी कीर्ती/श्रवण) मिळविणाऱ्यांत; प्रत्येक उक्थात, जेव्हा त्याची शस्य (स्तुती) होते, तेव्हा त्याला आपल्या मध्ये सामावून घे. सूर्याचा प्रिय, अग्नीमुळेही प्रिय तो होतो; उन्नत होत जाणाऱ्या जन्मशक्तीने तो भेदून उघडतो, उन्नत जनित्वांनी (उत्पत्तींनी) मार्ग फोडतो.

Mantra 11

त्वामग्ने यजमाना अनु द्यून्विश्वा वसु दधिरे वार्याणि । त्वया सह द्रविणमिच्छमाना व्रजं गोमन्तमुशिजो वि वव्रुः ॥

हे अग्नी, यजमानांनी दिवसेंदिवस तुझ्यामध्ये सर्व वसु—वरणीय धन—स्थापिले आहे. तुझ्यासह द्रविण (समृद्धी) मिळविण्याची पूर्णता इच्छिणारे उशिज् (अग्नि-सेवक/ज्योति-शोधक) गोमंत व्रज—दीप्तिमान गोठा, किरणसमृद्ध आवरण—उघडून विस्तारतात.

Mantra 12

अस्ताव्यग्निर्नरां सुशेवो वैश्वानर ऋषिभिः सोमगोपाः । अद्वेषे द्यावापृथिवी हुवेम देवा धत्त रयिमस्मे सुवीरम् ॥

नरांसाठी सुशेव (कल्याणकारी) वैश्वानर अग्नीचे स्तवन ऋषींनी केले आहे—सोमगोपाः (सोमाचे रक्षक) ऋषींनी। अद्वेषात, वैररहित शांतित, आम्ही द्यावा-पृथिवीला हाक देतो. हे देवांनो, आमच्यात रयि—आध्यात्मिक समृद्धी—स्थापित करा, जी सुवीर (वीरबलसमृद्ध) असेल.