Rig Veda 1.121.3: Mandala 1, Sukta 121, Mantra 3

Sukta 1.121

Rishi: Hiraṇyastūpa Āṅgirasa (traditional)

Devata: Ka / Prajāpati (creator-sovereign), with Indra-like vajra imagery

Chandas: Triṣṭubh

Samhita Patha (Devanagari)

नक्षद्धवमरुणीः पूर्व्यं राट् तुरो विशामङ्गिरसामनु द्यून् । तक्षद्वज्रं नियुतं तस्तम्भद्द्यां चतुष्पदे नर्याय द्विपादे ॥

Transliteration

nákṣaddhávam aruṇī́ḥ pū́rvyaṃ rā́ṭ turó viśā́m áṅgirasām ánu dyū́n | tákṣad vájraṃ níyutaṃ tastámbhad dyā́ṃ catúṣpade naryā́ya dvípāde ||

Translation

त्याने अरुणीच्या प्राचीन ह्वान (आवाहन)ाला उत्तर दिले—तो राजा, जनांसाठी त्वरित, अङ्गिरसांच्या दिवसांचा अनुगामी. त्याने नियुत (जोडलेला) वज्र घडविला; चतुष्पदांसाठी आणि नर्य (मानव) द्विपदांसाठी त्याने द्यौला स्तंभित केले.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• नक्षत्: reached; attained
• नक्षत्: Kriyā (मुख्य क्रिया)
• Type: Verb
• Root: नश् (नक्ष्) / नक्ष्

• हवम्: invocation; call
• हवम्: Karma
• Type: Noun
• Root: हव (प्रातिपदिक) / √ह्वे (आह्वाने) (semantic base)

• अरुणीः: the ruddy (dawns/mares)
• अरुणीः: Karma (सह-कर्म/उपकर्म)
• Type: Noun
• Root: अरुणी (प्रातिपदिक)

• पूर्व्यम्: ancient; former
• पूर्व्यम्: Karma (विशेषण-रूपेण)
• Type: Adjective
• Root: पूर्व्य (प्रातिपदिक < पूर्व)

• राट्: the king; ruler
• राट्: Kartā
• Type: Noun
• Root: राज्/राट् (प्रातिपदिक)

• तुरः: swift; impetuous
• तुरः: Kartā (विशेषण-रूपेण)
• Type: Adjective
• Root: तुर (प्रातिपदिक)

• विशाम्: of the clans/peoples
• विशाम्: Sambandha (genitive)
• Type: Noun
• Root: विश् (प्रातिपदिक)

• अङ्गिरसाम्: of the Aṅgirases
• अङ्गिरसाम्: Sambandha (genitive)
• Type: Noun
• Root: अङ्गिरस् (प्रातिपदिक)

• अनु: along; after; following
• अनु: Upapada (क्रियाविशेषण/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अनु

• द्यून्: days; day-times
• द्यून्: Karma (गत्यर्थे लक्ष्य)
• Type: Noun
• Root: द्युन् (प्रातिपदिक)

• तक्षत्: fashioned; forged
• तक्षत्: Kriyā (मुख्य क्रिया)
• Type: Verb
• Root: तक्ष् (तक्षणे)

• वज्रम्: thunderbolt
• वज्रम्: Karma
• Type: Noun
• Root: वज्र (प्रातिपदिक)

• नियुतम्: yoked; harnessed; in team
• नियुतम्: Karma (विशेषण-रूपेण)
• Type: Adjective
• Root: नियुत (प्रातिपदिक)

• तस्तम्भत्: propped; made firm; supported
• तस्तम्भत्: Kriyā (मुख्य क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्तम्भ् (स्तम्भने) + तस्- (augment in aorist)

• द्याम्: heaven; sky
• द्याम्: Karma
• Type: Noun
• Root: द्यौ/दिव् (प्रातिपदिक)

• च: and
• च: Samuccaya
• Type: Indeclinable
• Root: च

• चतुष्पदे: for the four-footed (creatures)
• चतुष्पदे: Sampradāna (हित/लाभ)
• Type: Noun
• Root: चतुष्पद् (प्रातिपदिक)

• नर्याय: for manly/human (use)
• नर्याय: Sampradāna (विशेषण-सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: नर्य (प्रातिपदिक < नर)

• द्विपादे: for the two-footed (humans)
• द्विपादे: Sampradāna (हित/लाभ)
• Type: Noun
• Root: द्विपद् (प्रातिपदिक)