Sarga 71
जनककुलवर्णनम् तथा सीतोर्मिलादानम् (Janaka’s Genealogy and the Bestowal of Sita and Urmila)
बालकाण्ड
या सर्गात राजसभेतील शिष्ट, विधिपूर्वक संवाद दिसतो. इक्ष्वाकुवंशाचे वर्णन ऐकल्यानंतर जनक वसिष्ठांना म्हणतो की कन्यादानाच्या वेळी श्रेष्ठ कुलाने आपली वंशपरंपरा पूर्णपणे सांगणे हा धर्मनियम आहे. मग तो विदेहवंशाची कथा निमीपासून सांगतो—मिथी (मिथिलानगरीचा निर्माता) आणि पुढे जनकांची परंपरा, शेवटी ह्रस्वरोमा; त्याचे दोन पुत्र—स्वतः जनक आणि धाकटा भाऊ कुशध्वज. पित्याचे वनगमन, स्वतःचा राज्याभिषेक, धर्माने प्रजापालन आणि कुशध्वजावर स्नेहपूर्ण संरक्षण यांचेही वर्णन करतो. यानंतर राजकीय संकट येते—सांकाश्यचा राजा सुधन्वा शैव धनुष्य व सीता मागतो. जनक नकार देतो, युद्धात त्याचा वध करून सांकाश्यचे राज्य कुशध्वजाला देतो. अखेरीस सार्वजनिक विवाहघोषणा—जनक आनंदाने सीता रामाला व ऊर्मिला लक्ष्मणाला अर्पण करतो; विधीची निश्चितता म्हणून दानवचन तीनदा उच्चारतो. तो दशरथांना गोदान व पितृकर्म यांविषयी सांगून शुभ मुहूर्त ठरवतो—मख नक्षत्र उदयास येताना, उत्तर-फाल्गुनी नक्षत्रात तिसऱ्या दिवशी विवाह।
Shlokas
Verse 1
एवं ब्रुवाणं जनक: प्रत्युवाच कृताञ्जलि:।श्रोतुमर्हसि भद्रं ते कुलं न: परिकीर्तितम्।।।।
असे बोलणाऱ्यास जनकाने हात जोडून उत्तर दिले—“तुझे कल्याण असो. आता आमच्या कुलाची परंपरा जशी सांगितली जाते, ती ऐकणे तुला योग्य आहे॥”
Verse 2
प्रदाने हि मुनिश्रेष्ठ कुलं निरवशेषत:।वक्तव्यं कुलजातेन तन्निबोध महामुने।।।।
हे मुनिश्रेष्ठ! कन्यादानाच्या वेळी कुलात जन्मलेल्या पुरुषाने आपला वंशपरिचय निरवशेष सांगितला पाहिजे; हे महामुने, ते ऐका।
Verse 3
राजाऽभूत् त्रिषु लोकेषु विश्रुत स्स्वेन कर्मणा।निमि: परमधर्मात्मा सर्वसत्त्ववतां वर:।।।।
त्रिलोकीत आपल्या कर्माने विख्यात असा ‘निमि’ नावाचा राजा झाला; तो परम धर्मात्मा आणि बल-गुणसंपन्नांमध्ये श्रेष्ठ होता।
Verse 4
तस्य पुत्रोमिथिर्नाम मिथिला येन निर्मिता।प्रथमो जनको नाम जनकादप्युदावसु:।।।।
त्याचा पुत्र ‘मिथि’ नावाचा होता; त्यानेच मिथिला नगरी वसविली. तोच ‘जनक’ हे नाव धारण करणारा पहिला; आणि त्या जनकापासून ‘उदावसु’ जन्मला।
Verse 5
उदावसोस्तु धर्मात्मा जातो वै नन्दिवर्धन:।नन्दिवर्धनपुत्रस्तु सुकेतुर्नाम नामत:।।।।
उदावसूपासून धर्मात्मा नंदिवर्धन जन्मला. आणि नंदिवर्धनाचा पुत्र ‘सुकेतु’ या नावाने प्रसिद्ध होता।
Verse 6
सुकेतोरपि धर्मात्मा देवरातो महाबल:।देवरातस्य राजर्षेर्बृहद्रथ इति स्मृत:।।।।
सुकेतूपासूनही धर्मात्मा, महाबली देवरात जन्मला. आणि त्या राजर्षि देवराताचा पुत्र ‘बृहद्रथ’ म्हणून स्मरणात आहे।
Verse 7
बृहद्रथस्य शूरोऽभून्महावीर: प्रतापवान्।महावीरस्य धृतिमान् सुधृतिस्सत्यविक्रम:।।।।
बृहद्रथाचा पुत्र महावीर नावाचा शूर जन्मला, जो प्रताप-तेजाने उज्ज्वल होता। त्या महावीरापासून धैर्यवान् सुधृति उत्पन्न झाला; त्याचा पराक्रम सत्यात स्थिर होता।
Verse 8
सुधृतेरपि धर्मात्मा दृष्टकेतुस्सुधार्मिक:।दृष्टकेतोस्तु राजर्षेर्हर्यश्व इति विश्रुत:।।।।
सुधृतिपासूनही धर्मात्मा, धर्मनिष्ठ दृष्टकेतु जन्मला। आणि राजर्षी दृष्टकेतूपासून हर्यश्व नावाचा प्रसिद्ध पुत्र झाला।
Verse 9
हर्यश्वस्य मरु: पुत्रो मरो: पुत्र: प्रतिन्धक:।प्रतिंधकस्य धर्मात्मा राजा कीर्तिरथस्सुत:।।।।
हर्यश्वाचा पुत्र मरु, आणि मरूचा पुत्र प्रतिन्धक झाला। प्रतिन्धकाचा पुत्र धर्मात्मा राजा कीर्तिरथ झाला।
Verse 10
पुत्र: कीर्तिरथस्यापि देवमीढ इति स्मृत:।देवमीढस्य विबुधो विबुधस्य महीध्रक:।।।।
कीर्तिरथाचा पुत्र ‘देवमीढ’ म्हणून प्रसिद्ध होता. देवमीढाचा पुत्र विबुध, आणि विबुधाचा पुत्र महीध्रक होता॥
Verse 11
महीध्रकसुतो राजा कीर्तिरातो महाबल:।कीर्तिरातस्य राजर्षेर्महारोमा व्यजायत।।।।
महीध्रकापासून महाबली राजा कीर्तिरात उत्पन्न झाला. आणि त्या राजर्षि कीर्तिराताच्या पोटी महात्मा महारोमा जन्मला॥
Verse 12
महारोम्णस्तु धर्मात्मा स्वर्णरोमा व्यजायत।स्वर्णरोम्णस्तु राजर्षेर्ह्रस्वरोमा व्यजायत।।।।
महारोमापासून धर्मात्मा स्वर्णरोमा उत्पन्न झाला. आणि राजर्षि स्वर्णरोमापासून ह्रस्वरोमा जन्मला॥
Verse 13
तस्य पुत्रद्वयं जज्ञे धर्मज्ञस्य महात्मन:।ज्येष्ठोऽहमनुजो भ्राता मम वीर: कुशध्वज:।।।।
त्या धर्मज्ञ महात्म्याचे दोन पुत्र जन्मले. मी ज्येष्ठ आहे, आणि माझा अनुज भाऊ वीर कुशध्वज आहे॥
Verse 14
मां तु ज्येष्ठं पिता राज्ये सोऽभिषिच्य नराधिप:।कुशध्वजं समावेश्य भारं मयि वनं गत:।।।।
माझ्या पित्याने—नराधिपाने—मला, ज्येष्ठाला, राज्यावर अभिषेक करून बसविले. कुशध्वजाला सोबत ठेवून आणि सर्व भार माझ्यावर सोपवून तो वनात गेला॥
Verse 15
वृद्धे पितरि स्वर्याते धर्मेण धुरमावहम्।भ्रातरं देवसङ्काशं स्नेहात्पश्यन् कुशध्वजम्।।।।
वृद्ध पिता स्वर्गवासी झाल्यावर मी धर्माने राज्याची धुरा वाहिली. आणि देवसमान भाऊ कुशध्वज याच्याकडे स्नेहाने पाहत राहिलो॥
Verse 16
कस्य चित्त्वथकालस्य साङ्काश्यादगमत्पुरात्।सुधन्वा वीर्यवान्राजा मिथिलामवरोधक:।।।।
काही काळानंतर साङ्काश्या-नगरीहून पराक्रमी राजा सुधन्वा मिथिलेला वेढा घालण्याच्या हेतूने निघाला।
Verse 17
स च मे प्रेषयामास शैवं धनुरनुत्तमम्।सीता कन्या च पद्माक्षी मह्यं वै दीयतामिति।।।।
त्याने मला निरोप पाठविला—“अनुत्तम शैव धनुष्य मला द्यावे, आणि पद्मनयना कन्या सीताही मला प्रदान करावी।”
Verse 18
तस्याप्रदानाद्ब्रह्मर्षे युद्धमासीन्मया सह।स हतोऽभिमुखो राजा सुधन्वा तु मया रणे।।।।
हे ब्रह्मर्षे! ते न दिल्यामुळे माझ्याशी त्याचे युद्ध झाले; आणि रणांगणात माझ्यासमोर उभा राहिलेला राजा सुधन्वा माझ्या हातून मारला गेला।
Verse 19
निहत्य तं मुनिश्रेष्ठ सुधन्वानं नराधिपम्।साङ्काश्ये भ्रातरं वीरमभ्यषिञ्चं कुशध्वजम्।।।।
हे मुनिश्रेष्ठ! त्या नराधिप सुधन्वाचा वध करून मी साङ्काश्येत माझ्या वीर भावास कुशध्वजास राज्याभिषेक केला।
Verse 20
कनीयानेष मे भ्राता अहं ज्येष्ठो महामुने।ददामि परमप्रीतो वध्वौ ते मुनिपुङ्गव।।।।सीतां रामाय भद्रं ते ऊर्मिला लक्ष्मणाय च।
हे महामुने! हा माझा धाकटा भाऊ आणि मी ज्येष्ठ आहे. हे मुनिपुंगवा! परम आनंदाने मी या दोन वधू देत आहे—सीता श्रीरामाला (तुझे कल्याण होवो) आणि ऊर्मिला लक्ष्मणालाही।
Verse 21
वीर्यशुल्कां मम सुतां सीतां सुरसुतोपमाम् ।।।।द्वितीयामूर्मिलां चैव त्रिर्ददामि न संशय:।
पराक्रम-शुल्क म्हणून मी माझी कन्या सीता—देवकन्येसमान—आणि माझी दुसरी कन्या ऊर्मिला हिलाही देत आहे। हे मी तिनदा सांगतो; यात संशय नाही।
Verse 22
ददामि परमप्रीतो वध्वौ ते रघुनन्दन।।।।रामलक्ष्मणयो राजन् गोदानं कारयस्व ह।पितृकार्यं च भद्रं ते ततो वैवाहिकं कुरु।।।।
हे रघुनंदना! मी परम आनंदाने राम-लक्ष्मणांसाठी या दोन वधू तुला देतो. हे राजन्, गोदान करवून घे; आणि पितृकार्यही कर—तुझे कल्याण होवो. त्यानंतर विवाहविधी संपन्न कर।
Verse 23
ददामि परमप्रीतो वध्वौ ते रघुनन्दन।।1.71.22।।रामलक्ष्मणयो राजन् गोदानं कारयस्व ह।पितृकार्यं च भद्रं ते ततो वैवाहिकं कुरु।।1.71.23।।
उदावसूपासून धर्मात्मा नंदिवर्धन जन्मला. आणि नंदिवर्धनाचा पुत्र ‘सुकेतु’ या नावाने प्रसिद्ध होता।
Verse 24
मखा ह्यद्य महाबाहो तृतीये दिवसे प्रभो।फल्गुन्यामुत्तरे राजंस्तस्मिन्वैवाहिकं कुरु।।।।रामलक्ष्मणयो राजन् दानं कार्यं सुखोदयम् ।।
हे महाबाहो, प्रभो! आज मघा नक्षत्र आहे. हे राजन्, आजपासून तिसऱ्या दिवशी उत्तर-फाल्गुनीत त्या वेळी विवाहकार्य कर। आणि हे राजन्, राम-लक्ष्मणांच्या सुखोदयासाठी दानही करावे।
Frequently Asked Questions
Janaka faces an extortionate demand from King Sudhanvā—hand over the Śaiva bow and Sītā. Janaka refuses (protecting custodial dharma over sacred property and his daughter’s agency within lawful marriage), accepts the consequences of conflict, defeats Sudhanvā, and then restores political order by crowning Kuśadhvaja in Sāṅkāśya.
The chapter teaches that social acts like marriage are not private transactions but dhārmic institutions requiring transparency (genealogy), public certainty (thrice-proclaimed gift), and ritual completeness (go-dāna and pitṛ rites). It also models kingship as restraint: power is exercised to defend sacred trust and civic order, not to gratify coercive claims.
Mithilā is highlighted as the dynastic capital founded by Mithi and governed by Janaka’s line; Sāṅkāśya appears as Sudhanvā’s city and later Kuśadhvaja’s seat after coronation. Culturally, the Sarga emphasizes kanyā-pradāna customs, go-dāna, pitṛ rites, and nakṣatra-based election of an auspicious wedding time (Makha and Uttara-Phalgunī).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.