Sarga 65
विश्वामित्रस्य ब्राह्मर्षित्वप्राप्तिः — Viśvāmitra Attains Brahmarṣi Status
बालकाण्ड
या सर्गात शतानंद विश्वामित्रांच्या क्षत्रिय-तपस्वीपासून ब्रह्मर्षिपदापर्यंतच्या अंतिम उत्कर्षाचे विद्वत्तापूर्ण वर्णन करतात—तपस्येची यंत्रणा, इंद्राची परीक्षा आणि तिचे त्रैलोक्यावर होणारे परिणाम स्पष्ट करीत. विश्वामित्र हिमवत्प्रदेश सोडून पूर्व दिशेला जाऊन घोर तप करतात. ते सहस्र वर्षांचे मौनव्रत पाळतात. व्रत पूर्ण होताच इंद्र ब्राह्मणरूपाने येऊन सिद्ध अन्न मागतो; विश्वामित्र एक शब्दही न बोलता सर्व अन्न दान करतात आणि आणखी कठोर साधनेत प्रवृत्त होतात—पुन्हा सहस्र वर्षे प्राणनिग्रह करून तप करतात. तेव्हा त्यांच्या मस्तकातून धूर निघतो आणि तीनही लोक अस्वस्थ होतात—अंधार पसरतो, पृथ्वी कंपित होते, समुद्र खवळतात, पर्वत तडकतात आणि सूर्यतेज मंदावते. देव भयभीत होऊन ब्रह्माच्या नेतृत्वाखाली त्यांना शांत करण्यास येतात, समाधान व्यक्त करतात आणि तीव्र तपाने त्यांनी ब्राह्मण्य प्राप्त केले आहे असे मान्य करतात. विश्वामित्र वसिष्ठांकडून औपचारिक मान्यता मागतात; देवांच्या विनंतीने वसिष्ठ त्यांना ‘ब्रह्मर्षि’ म्हणून स्वीकारतात व मैत्री प्रस्थापित करतात. मग कथा मिथिलेत परतते—शतानंद निवेदन समाप्त करतात; जनक राम-लक्ष्मणांसमोर हात जोडून विश्वामित्रांप्रती कृतज्ञता व्यक्त करतात व सायंकालीन कर्मांसाठी अवकाश मागतात; त्यानंतर सर्वजण आदरपूर्वक विश्रांतीस जातात।
Shlokas
Verse 1
अथ हैमवतीं राम दिशं त्यक्त्वा महामुनि:।पूर्वां दिशमनुप्राप्य तपस्तेपे सुदारुणम्।।।।
मग, हे रामा! महामुनीने हैमवती दिशा सोडून पूर्व दिशेस जाऊन अत्यंत कठोर तपश्चर्या केली।
Verse 2
मौनं वर्षसहस्रस्य कृत्वा व्रतमनुत्तमम्।चकाराप्रतिमं राम तप: परमदुष्करम्।।।।
हे राम! त्याने हजार वर्षांचे उत्तम मौनव्रत करून, अनुपम व अत्यंत दुष्कर असे तप आचरले।
Verse 3
पूर्णे वर्षसहस्रे तु काष्ठभूतं महामुनिम्।विघ्नैर्बहुभिराधूतं क्रोधो नान्तर आविशत्।।।।स कृत्वा निश्चयं राम तप आतिष्टदव्ययम्।
हजार वर्षे पूर्ण झाल्यावर तो महामुनी काष्ठासारखा अचल झाला; अनेक विघ्नांनी व्याकुळ केला तरी त्याच्या अंतःकरणात क्रोध शिरला नाही। हे राम, दृढ निश्चय करून त्याने अव्यय तप आचरले।
Verse 4
तस्य वर्षसहस्रस्य व्रते पूर्णे महाव्रत:।।।।भोक्तुमारब्धवानन्नं तस्मिन् काले रघूत्तम।इन्द्रो द्विजातिर्भूत्वा तं सिद्धमन्नमयाचत।।।।
हे रघूत्तमा! त्या महाव्रतीचे सहस्रवर्षांचे व्रत पूर्ण झाल्यावर तो भोजन करण्यासाठी सिद्ध अन्न घेऊ लागला. त्याच वेळी इंद्र ब्राह्मणरूप धारण करून ते तयार अन्न मागू लागला॥
Verse 5
तस्य वर्षसहस्रस्य व्रते पूर्णे महाव्रत:।।1.65.4।।भोक्तुमारब्धवानन्नं तस्मिन् काले रघूत्तम। इन्द्रो द्विजातिर्भूत्वा तं सिद्धमन्नमयाचत।।1.65.5।।
हे रघुकुलश्रेष्ठ! सहस्रवर्षांचे व्रत पूर्ण होताच त्या महाव्रतीने सिद्ध अन्नाचे भोजन आरंभिले. त्याच वेळी इंद्र ब्राह्मणरूप धारण करून त्या सिद्ध अन्नाची याचना करू लागला॥
Verse 6
तस्मै दत्वा तदा सिद्धं सर्वं विप्राय निश्चित:।निश्शेषितेऽन्ने भगवानभुक्तैव महातपा:।।।।न किञ्चिदवदद्विप्रं मौनव्रतमुपस्थित:।अथ वर्षसहस्रं वै नोच्छ्वसन्मुनिपुङ्गव:।।।।
दृढ निश्चयाने त्याने त्या ब्राह्मणाला सर्व सिद्ध अन्न दान केले. अन्न पूर्णपणे संपल्यावरही ते भगवान् महातपस्वी स्वतः अभुक्तच राहिले. मौनव्रत धारण करून त्यांनी त्या ब्राह्मणाशी काहीही बोलले नाही. नंतर तो मुनिपुंगव श्वास रोखून आणखी एक सहस्र वर्षे तपश्चर्या करू लागला॥
Verse 7
तस्मै दत्वा तदा सिद्धं सर्वं विप्राय निश्चित:।निश्शेषितेऽन्ने भगवानभुक्तैव महातपा:।।1.65.6।।न किञ्चिदवदद्विप्रं मौनव्रतमुपस्थित:।अथ वर्षसहस्रं वै नोच्छ्वसन्मुनिपुङ्गव:।।1.65.7।।
दृढ निश्चय करून त्याने त्या ब्राह्मणाला सर्व सिद्ध अन्न दिले. अन्न पूर्ण संपल्यावरही ते महातपस्वी अभुक्तच राहिले. मौनव्रतात स्थित राहून त्यांनी काहीही बोलले नाही; आणि मग तो मुनिश्रेष्ठ श्वास रोखून आणखी एक सहस्र वर्षे तप करीत राहिला॥
Verse 8
तस्यानुच्छ्वसमानस्य मूर्ध्नि धूमो व्यजायत।त्रैलोक्यं येन सम्भ्रान्तमादीपितमिवाभवत्।।।।
तो श्वास रोखून असताना त्याच्या मस्तकाच्या शिखरावरून धूर उत्पन्न झाला; त्याने त्रैलोक्य असे घाबरून गेले की जणू ते पेटून उठले आहे॥
Verse 9
ततो देवास्सगन्धर्वा: पन्नगोरगराक्षसा:।मोहितास्तेजसा तस्य तपसा मन्दरश्मय:।।।।कश्मलोपहता स्सर्वे पितामहमथाब्रुवन्।
मग देव, गंधर्वांसह, नाग-उरग व राक्षस—त्याच्या तपोतेजाने मोहित झाले; त्यांचे स्वतःचे तेज मंदावले. सर्वजण व्याकुळ होऊन पितामह ब्रह्मदेवाकडे गेले आणि म्हणाले॥
Verse 10
बहुभि: कारणैर्देव विश्वामित्रो महामुनि:।।।।लोभित: क्रोधितश्चैव तपसा चाभिवर्धते।
हे देवा! महामुनी विश्वामित्राला अनेक कारणांनी लोभविले व क्रोधित केले गेले; तरीही त्याचे तपोबल व तेज अधिकाधिक वाढत आहे।
Verse 11
न ह्यस्य वृजिनं किञ्चिद्दृश्यते सूक्ष्ममप्यथ।।।।न दीयते यदि त्वस्य मनसा यदभीप्सितम्।विनाशयति त्रैलोक्यं तपसा सचराचरम्।।।।
त्याच्यात कोणताही दोष दिसत नाही—अतिसूक्ष्मही नाही. त्याच्या मनातील अभिप्रेत वस्तू दिली नाही तर तो तपोबलाने चराचरांसह त्रैलोक्याचा विनाश करू शकतो।
Verse 12
न ह्यस्य वृजिनं किञ्चिद्दृश्यते सूक्ष्ममप्यथ।।1.65.11।।न दीयते यदि त्वस्य मनसा यदभीप्सितम्।विनाशयति त्रैलोक्यं तपसा सचराचरम्।।1.65.12।।
त्याच्यात कोणताही दोष आढळत नाही—अतिशय लहानसाही नाही. त्याच्या मनातील इच्छा पूर्ण झाली नाही तर तो तपाच्या प्रचंड वेगाने चराचरांसह त्रैलोक्याचा संहार करू शकतो।
Verse 13
व्याकुलाश्च दिशस्सर्वा न च किञ्चित्प्रकाशते।सागरा: क्षुभितास्सर्वे विशीर्यन्ते च पर्वता:।।।।
सर्व दिशा व्याकुळ झाल्या आहेत, आणि काहीच प्रकाशमान दिसत नाही। सर्व सागर क्षुब्ध झाले आहेत, आणि पर्वतही फाटून विखुरत आहेत॥
Verse 14
प्रकम्पते च पृथिवी वायुर्वाति भृशाकुल:।बृह्मन्न प्रतिजानीमोनास्तिको जायते जन:।।।।
पृथ्वी कंपित होत आहे आणि वारा अत्यंत व्याकुळ होऊन प्रचंड वेगाने वाहत आहे। हे ब्रह्मन्! आम्हाला काहीच ठरविता येत नाही; लोक नास्तिक होत चालले आहेत॥
Verse 15
सम्मूढमिव त्रैलोक्यं सम्प्रक्षुभितमानसम्।भास्करो निष्प्रभश्चैव महर्षेस्तस्य तेजसा।।।।
त्रैलोक्य जणू मोहग्रस्त झाले आहे; सर्वांचे मन अत्यंत क्षुब्ध झाले आहे। त्या महर्षीच्या तेजापुढे सूर्यही निष्प्रभ झाला आहे॥
Verse 16
बुद्धिं न कुरुते यावन्नाशे देव महामुनि:।तावत्प्रसाद्यो भगवा नग्निरूपोमहाद्युति:।।।।
हे देव! अग्निरूप व महाद्युतिमान तो महामुनी विनाशाचा संकल्प करण्यापूर्वीच त्या भगवंतास प्रसन्न करणे आवश्यक आहे॥
Verse 17
कालाग्निना यथापूर्वं त्रैलोक्यं दह्यतेऽखिलम्।देवराज्यं चिकीर्षेत दीयतामस्य यन्मतम्।।।।
जणू प्रलयाग्नीप्रमाणे त्रैलोक्य सर्वथा दग्ध होत आहे। तो जर देवराज्यही इच्छित असेल, तर त्याचा जो अभिप्राय आहे तेच त्याला देण्यात यावे॥
Verse 18
ततस्सुरगणास्सर्वे पितामहपुरोगमा:।विश्वामित्रं महात्मानं मधुरं वाक्यमब्रुवन्।।।।
त्यानंतर पितामह ब्रह्मा अग्रस्थानी असलेल्या सर्व देवगणांनी महात्मा विश्वामित्रांना मधुर वचनांनी संबोधिले।
Verse 19
ब्रह्मर्षे स्वागतं तेऽस्तु तपसा स्म सुतोषिता:।ब्राह्मण्यं तपसोग्रेण प्राप्तवानसि कौशिक ।।।।
हे ब्रह्मर्षे! तुझे स्वागत असो; तुझ्या तपाने आम्ही अत्यंत संतुष्ट आहोत। हे कौशिक! उग्र तपस्येने तू ब्राह्मण्य पद प्राप्त केलेस।
Verse 20
दीर्घमायुश्च ते ब्रह्मन् ददामि समरुद्गण:।स्वस्ति प्राप्नुहि भद्रं ते गच्छ सौम्य यथासुखम्।।।।
हे ब्रह्मन्! मी मरुद्गणांसह तुला दीर्घायुष्य देतो। तुझे कल्याण असो; तू स्वस्ति व समृद्धी प्राप्त कर. हे सौम्य! यथासुख जा।
Verse 21
पितामहवचश्शृत्वा सर्वेषां च दिवौकसाम्।कृत्वा प्रणामं मुदितो व्याजहार महामुनि:।।।।
पितामह व सर्व देवांचे वचन ऐकून महर्षी आनंदित झाले; त्यांनी प्रणाम करून मग बोलले।
Verse 22
ब्राह्मण्यं यदि मे प्राप्तं दीर्घमायुस्तथैव च।ओङ्कारश्च वषट्कारो वेदाश्च वरयन्तु माम्।।।।
जर मला खरोखर ब्राह्मण्य प्राप्त झाले असेल आणि दीर्घायुष्यही लाभले असेल, तर ओंकार, वषट्कार आणि वेद स्वतः मला स्वीकारोत.
Verse 23
क्षत्रवेदविदां श्रेष्ठो ब्रह्मवेदविदामपि।ब्रह्मपुत्रो वसिष्ठो मामेवं वदतु देवता:।।।।यद्ययं परम: काम: कृतो यान्तु सुरर्षभा:।
हे देवांनो! क्षत्रवेद जाणणाऱ्यांत आणि ब्रह्मवेद जाणणाऱ्यांतही श्रेष्ठ, ब्रह्मपुत्र वसिष्ठ मला अशा प्रकारे संबोधो. ही परम इच्छा पूर्ण झाली असेल तर, हे सुरश्रेष्ठांनो, तुम्ही प्रस्थान करा.
Verse 24
तत: प्रसादितो देवैर्वसिष्ठो जपतां वर:।।।।सख्यं चकार ब्रह्मर्षिरेवमस्त्विति चाब्रवीत्।
मग देवांनी प्रसन्न केलेला, जप करणाऱ्यांत श्रेष्ठ वसिष्ठ ब्रह्मर्षीने मैत्री केली आणि म्हणाला—“तथास्तु; तू ब्रह्मर्षी आहेस.”
Verse 25
ब्रह्मर्षिस्त्वं न सन्देहस्सर्वं सम्पत्स्यते तव।।।।इत्युक्त्वा देवताश्चापि सर्वा जग्मुर्यथागतम्।
“तू ब्रह्मर्षी आहेस—यात संशय नाही; तुझे सर्व कार्य सिद्ध होईल।” असे म्हणून सर्व देवताही जसे आले तसेच परत गेले.
Verse 26
विश्वामित्रोऽपि धर्मात्मा लब्ध्वा ब्राह्मण्यमुत्तमम्।।।।पूजयामास ब्रह्मर्षिं वसिष्ठं जपतां वरम्।
धर्मात्मा विश्वामित्रानेही उत्तम ब्राह्मण्य प्राप्त करून, जप करणाऱ्यांत श्रेष्ठ ब्रह्मर्षी वसिष्ठांचा पूजासन्मान केला.
Verse 27
कृतकामो महीं सर्वां चचार तपसि स्थित:।।।।एवं त्वनेन ब्राह्मण्यं प्राप्तं राम महात्मना।
कृतकृत्य होऊन तो तपश्चर्येत दृढ स्थित राहून सर्व पृथ्वीवर संचार करीत होता। अशा प्रकारे, हे राम, त्या महात्म्याने ब्राह्मण्य प्राप्त केले।
Verse 28
एष राम मुनिश्रेष्ठ एष विग्रहवांस्तप:।।।।एष धर्मपरो नित्यं वीर्यस्यैष परायणम्।
हे राम, हा मुनिश्रेष्ठ आहे; हा तपस्येचा साक्षात् अवतार आहे। हा नित्य धर्मपरायण असून आध्यात्मिक वीर्याचा परम आधार आहे।
Verse 29
एवमुक्त्वा महातेजा विरराम द्विजोत्तम:।।।।शतानन्दवच: श्रुत्वा रामलक्ष्मणसन्निधौ।जनक: प्राञ्जलिर्वाक्यमुवाच कुशिकात्मजम्।।।।
असे बोलून तो महातेजस्वी, द्विजोत्तम, शांत झाला।
Verse 30
एवमुक्त्वा महातेजा विरराम द्विजोत्तम:।।1.65.29।।शतानन्दवच: श्रुत्वा रामलक्ष्मणसन्निधौ।जनक: प्राञ्जलिर्वाक्यमुवाच कुशिकात्मजम्।।1.65.30।।
शतानंदांचे वचन ऐकून, राम-लक्ष्मणांच्या सन्निधीत, जनकांनी हात जोडून कुशिकात्मज (विश्वामित्र) यांना वचन सांगितले।
Verse 31
धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्य मे मुनिपुङ्गव।यज्ञं काकुत्स्थसहित: प्राप्तवानसि धार्मिक।।।।
हे मुनिश्रेष्ठ! मी धन्य व अनुगृहीत झालो आहे; हे धर्मात्मन्, आपण काकुत्स्थकुलज (राम-लक्ष्मण) सहित माझ्या यज्ञास पधारला आहात।
Verse 32
पावितोऽहं त्वया ब्रह्मन् दर्शनेन महामुने।गुणा बहुविधा: प्राप्तास्तव सन्दर्शनान्मया।।।।
हे ब्रह्मन्, हे महामुने! आपल्या दर्शनमात्राने मी पावन झालो; आपल्या सान्निध्यामुळे मला अनेक प्रकारचे गुण व मंगललाभ प्राप्त झाले आहेत।
Verse 33
विस्तरेण च ते ब्रह्मन् कीर्त्यमानं महत्तप:।श्रुतं मया महातेजो रामेण च महात्मना।।।।
हे ब्रह्मन्, हे महातेजस्वी! आपल्या महान् तपाचे विस्तृत कीर्तन मी ऐकले आहे; तसेच महात्मा रामानेही ते ऐकले आहे।
Verse 34
सदस्यै: प्राप्य च सद: श्रुतास्ते बहवो गुणा:।अप्रमेयं तपस्तुभ्यमप्रमेयं च ते बलम्।।।।अप्रमेया गुणाश्चैव नित्यं ते कुशिकात्मज ।
यज्ञसभेत येऊन सभासदांनी आपले अनेक गुण ऐकले आहेत। हे कुशिकनंदन! आपले तप अपरिमेय आहे, आपले बलही अपरिमेय आहे; आणि आपले गुण तर नित्यच अगणित आहेत।
Verse 35
तृप्तिराश्चर्यभूतानां कथानां नास्ति मे विभो।।।।कर्मकालो मुनिश्रेष्ठ लम्बते रविमण्डलम्।
हे विभो! या अद्भुत कथांचे श्रवण करूनही मला तृप्ती होत नाही. पण हे मुनिश्रेष्ठ! कर्मकाळ आला आहे—रविमंडळ कलत आहे।
Verse 36
श्व: प्रभाते महातेजो द्रष्टुमर्हसि मां पुन:।।।।स्वागतं तपतां श्रेष्ठ मामनुज्ञातुमर्हसि।
हे महातेजस्वी मुनिवर! उद्या प्रभाती मला पुन्हा दर्शन द्यावे. हे तपस्व्यांतील श्रेष्ठ! आपले स्वागत असो; आता कृपा करून मला कर्तव्याकरिता जाण्याची आज्ञा द्यावी॥
Verse 37
एवमुक्तो मुनिवर: प्रशस्य पुरुषर्षभम्।।।।विससर्जाशु जनकं प्रीतं प्रीतमनास्तदा।
असे ऐकून मुनिवरांनी पुरुषश्रेष्ठ जनकाची प्रशंसा केली. अंतःकरणी प्रसन्न होऊन त्यांनी प्रसन्न जनकाला तत्काळ निरोप दिला॥
Verse 38
एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठं वैदेहो मिथिलाधिप:।।।।प्रदक्षिणं चकाराशु सोपाध्यायस्सबान्धव:।
मुनिश्रेष्ठांना असे सांगून वैदेह, मिथिलाधिप जनकाने उपाध्याय व बंधुजनांसह तत्काळ त्यांची प्रदक्षिणा केली॥
Verse 39
विश्वामित्रोऽपि धर्मात्मा सहरामस्सलक्ष्मण:।।।।स्ववाटमभिचक्राम पूज्यमानो महर्षिभि:।
धर्मात्मा विश्वामित्रही राम व लक्ष्मणांसह, महर्षींनी पूजित होत, आपल्या आश्रमाकडे निघाले॥
Frequently Asked Questions
Viśvāmitra’s pivotal action is disciplined non-attachment under divine testing: when Indra (in brahmin guise) asks for his prepared food at the end of a long vow, he donates it entirely without breaking silence, choosing dharma and self-mastery over bodily need.
Tapas becomes spiritually authoritative only when joined to restraint and social legitimacy: the sarga shows that inner purity (absence of even subtle sin), endurance under provocation, and formal recognition by realized authorities (Vasiṣṭha, Brahmā, the gods) together constitute true attainment.
The narrative marks movement from the Himavat region to the eastern quarter for austerities, then returns to Mithilā and Janaka’s yajña-assembly; it also highlights Vedic-cultural markers such as Oṁkāra, Vaṣaṭkāra, sandhyā timing (sunset), and the authority to interpret Veda linked to Brahmarṣi status.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.