Sarga 6
अयोध्यावर्णनम् — Description of Ayodhya under Daśaratha
बालकाण्ड
या सहाव्या सर्गात प्रथम राजा दशरथांचे राजधर्मयुक्त स्वरूप वर्णिले आहे. ते वेदविद्येत निपुण, सर्वसंग्रह (प्रशासन) करण्यात कुशल, दूरदर्शी, नगर व जनपदात प्रिय, रणकौशल्यसंपन्न, यज्ञपरायण आणि जितेंद्रिय आहेत; त्यांचे राज्य मनूप्रमाणे प्रजापालन करणारे व रक्षणकारी मानले आहे. त्यानंतर अयोध्येची समृद्धी व शुचिता यांचे चित्रण येते. नागरिक अलंकृत, सुसज्ज, अन्न-धनसमृद्ध आणि दृश्य दैन्यरहित आहेत. चोरी, क्रूरता, नास्तिकता, असत्य, अयोग्यता व सामाजिक अव्यवस्था यांचा अभाव ठळकपणे सांगितला आहे; दानशीलता, अन्नात समाधान आणि काम-क्रोधादींचा संयम सर्वत्र प्रशंसित आहे. ब्राह्मण स्वधर्मनिष्ठ, वेदांगविद, अध्ययन व दानपरायण असून दानग्रहणात व गृहजीवनात संयमी आहेत. वर्णव्यवस्था सुव्यवस्थित—क्षत्रिय ब्राह्मणांचा सन्मान करतात, वैश्य क्षत्रियांशी अनुरूप राहतात, शूद्र तिन्ही वर्णांची सेवा करतात. शेवटी अयोध्येची सैन्य-आर्थिक संपदा—वीर योद्धे, प्रसिद्ध प्रदेशांतील उत्तम घोडे आणि ख्यात वंशातील बलवान हत्ती—यांचे वर्णन करून नगर सुदृढ, अजेय व इंद्रतुल्य राजाने शासित असल्याचे प्रतिपादन केले आहे।
Shlokas
Verse 1
. तस्यां पुर्यामयोध्यायां वेदवित्सर्वसङ्ग्रह: ।दीर्घदर्शी महातेजा: पौरजानपदप्रिय: ।।1.6.1।। इक्ष्वाकूणामतिरथो यज्वा धर्मरतो वशी ।महर्षिकल्पो राजर्षिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुत: ।।1.6.2।। बलवान्निहतामित्रो मित्रवान्विजितेन्द्रिय: ।धनैश्च सङ्ग्रहैश्चान्यैश्शक्रवैश्रवणोपम: ।।1.6.3।। यथा मनुर्महातेजा लोकस्य परिरक्षिता ।तथा दशरथो राजा वसञ्जगदपालयत् ।। 1.6.4।।
त्या अयोध्या नगरीत राजा दशरथ निवास करीत होते— वेदज्ञ, सर्व साधनसंपन्न, दूरदर्शी व महातेजस्वी, नगर व जनपदास प्रिय. इक्ष्वाकुवंशात ते अतिरथ, यज्ञकर्ता, धर्मनिष्ठ व संयमी शासक होते; महर्षिसदृश राजर्षी, त्रिलोकीत प्रसिद्ध. ते बलवान, शत्रुनाशक, मित्रसमृद्ध व जितेंद्रिय; धन-वैभवात इंद्र व कुबेरासमान. जसा महातेजस्वी मनु लोकाचे रक्षण करीत, तसा दशरथ राजा तेथे वसून जगाचे पालन-रक्षण करीत होता।
Verse 2
. तस्यां पुर्यामयोध्यायां वेदवित्सर्वसङ्ग्रह: ।दीर्घदर्शी महातेजा: पौरजानपदप्रिय: ।।1.6.1।। इक्ष्वाकूणामतिरथो यज्वा धर्मरतो वशी ।महर्षिकल्पो राजर्षिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुत: ।।1.6.2।। बलवान्निहतामित्रो मित्रवान्विजितेन्द्रिय: ।धनैश्च सङ्ग्रहैश्चान्यैश्शक्रवैश्रवणोपम: ।।1.6.3।। यथा मनुर्महातेजा लोकस्य परिरक्षिता ।तथा दशरथो राजा वसञ्जगदपालयत् ।। 1.6.4।।
इक्ष्वाकुवंशात दशरथ अतिरथ, यज्ञकर्ता, धर्मनिष्ठ व जितेंद्रिय होते. सिंहासनावर असूनही ते महर्षिसदृश राजर्षी होते आणि त्रैलोक्यात विख्यात होते॥
Verse 3
. तस्यां पुर्यामयोध्यायां वेदवित्सर्वसङ्ग्रह: ।दीर्घदर्शी महातेजा: पौरजानपदप्रिय: ।।1.6.1।। इक्ष्वाकूणामतिरथो यज्वा धर्मरतो वशी ।महर्षिकल्पो राजर्षिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुत: ।।1.6.2।। बलवान्निहतामित्रो मित्रवान्विजितेन्द्रिय: ।धनैश्च सङ्ग्रहैश्चान्यैश्शक्रवैश्रवणोपम: ।।1.6.3।। यथा मनुर्महातेजा लोकस्य परिरक्षिता ।तथा दशरथो राजा वसञ्जगदपालयत् ।। 1.6.4।।
तो बलवान होता, शत्रूंचा संहार करणारा, मित्रसंपन्न व इंद्रियनिग्रही होता; आणि धन व इतर संचित साधनसंपत्तीमध्ये तो शक्र (इंद्र) व वैश्रवण (कुबेर) यांसमान होता।
Verse 4
. तस्यां पुर्यामयोध्यायां वेदवित्सर्वसङ्ग्रह: ।दीर्घदर्शी महातेजा: पौरजानपदप्रिय: ।।1.6.1।। इक्ष्वाकूणामतिरथो यज्वा धर्मरतो वशी ।महर्षिकल्पो राजर्षिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुत: ।।1.6.2।। बलवान्निहतामित्रो मित्रवान्विजितेन्द्रिय: ।धनैश्च सङ्ग्रहैश्चान्यैश्शक्रवैश्रवणोपम: ।।1.6.3।। यथा मनुर्महातेजा लोकस्य परिरक्षिता ।तथा दशरथो राजा वसञ्जगदपालयत् ।। 1.6.4।।
जसा महातेजस्वी मनूने प्रजेचे रक्षण केले, तसा अयोध्येत वसणारा राजा दशरथ जगाचे योग्य पालन व संरक्षण करी।
Verse 5
तेन सत्याभिसन्धेन त्रिवर्गमनुतिष्ठता ।पालिता सा पुरी श्रेष्ठा इन्द्रेणेवामरावती ।।1.6.5।।
सत्यनिष्ठ आणि धर्म-अर्थ-काम या त्रिवर्गाचे यथायोग्य आचरण करणाऱ्या त्या राजाने ती श्रेष्ठ पुरी इंद्राने जशी अमरावती पाळली तशीच पाळली।
Verse 6
तस्मिन्पुरवरे हृष्टा धर्मात्मानो बहुश्रुता: ।नरास्तुष्टा धनैस्स्वैस्स्वैरलुब्धास्सत्यवादिन: ।।1.6.6।।
त्या उत्तम नगरात धर्मात्मे व बहुश्रुत लोक आनंदित होते; ते आपल्या धनात संतुष्ट, लोभरहित आणि सत्यवचनी होते।
Verse 7
नाल्पसन्निचय: कश्चिदासीत्तस्मिन् पुरोत्तमे ।कुटुम्बी यो ह्यसिद्धार्थोऽगवाश्वधनधान्यवान् ।।1.6.7।।
त्या श्रेष्ठ नगरात कोणताही कुटुंबी अल्पसंचयी नव्हता, ना कोणी उद्दिष्टात अपयशी; सर्वांच्या घरी गाई, घोडे, धन व धान्याची समृद्धी होती।
Verse 8
कामी वा न कदर्यो वा नृशंस: पुरुष: क्वचित् ।द्रष्टुं शक्यमयोध्यायान्नाविद्वान्न च नास्तिक: ।।1.6.8।।
अयोध्येत कुठेही कामासक्त, कंजूष किंवा क्रूर पुरुष दिसत नसे; ना कोणी अविद्वान होता, ना कोणी नास्तिक।
Verse 9
सर्वे नराश्च नार्यश्च धर्मशीलास्सुसंयता: ।उदिताश्शीलवृत्ताभ्यां महर्षय इवामला: ।।1.6.9।।
तेथील सर्व नर-नारी धर्मशील व अत्यंत संयमी होते. सदाचार व शुद्ध वर्तनाने ते महर्षींप्रमाणे निर्मळ व पवित्र शोभत होते.
Verse 10
नाकुण्डली नामकुटी नास्रग्वी नाल्पभोगवान् ।नामृष्टो नानुलिप्ताङ्गो नासुगन्धश्च विद्यते ।।1.6.10।।
त्या नगरीत कुण्डलाविना, मुकुटाविना किंवा पुष्पमाळेविना कोणीही दिसत नसे. कोणी अल्पभोगी नव्हता; तसेच कोणीही अमृष्ट, अनुलिप्त देहाचा किंवा सुगंधरहित आढळत नसे.
Verse 11
नामृष्टभोजी नादाता नाप्यनङ्गदनिष्कधृक् ।नाहस्ताभरणो वाऽपि दृश्यते नाप्यनात्मवान् ।।1.6.11।।
कोणीही असंतोषाने भोजन करणारा नव्हता, आणि कोणी दानहीनही नव्हता. अंगद व निष्क (कंठाभूषण) किंवा हस्ताभरणाविना कोणीही दिसत नसे; तसेच आत्मसंयमहीन कोणी नव्हता.
Verse 12
नानाहिताग्निर्नायज्वा न क्षुद्रो वा न तस्कर: ।कश्चिदासीदयोध्यायान्न च निर्वृत्तसङ्कर: ।।1.6.12।।
अयोध्येत कोणीही अग्निहोत्र न राखणारा वा यज्ञ न करणारा नव्हता; कोणी क्षुद्रबुद्धी नव्हता, चोरही नव्हता; आणि वर्णसंकराचा उपद्रवही तेथे नव्हता।
Verse 13
स्वकर्मनिरता नित्यं ब्राह्मणा विजितेन्द्रिया: ।दानाध्ययनशीलाश्च संयताश्च परिग्रहे ।।1.6.13।।
ब्राह्मण नेहमी आपल्या स्वधर्मकर्मात तत्पर, इंद्रियजयी होते; दान व अध्ययनशील आणि स्वीकार-परिग्रहात संयमी होते।
Verse 14
न नास्तिको नानृतको न कश्चिदबहुश्रुत: ।नासूयको न चाऽशक्तो नाविद्वान्विद्यते तदा ।।1.6.14।।
त्या काळी न कोणी नास्तिक होता, न असत्य बोलणारा, न अल्पश्रुत; न कोणी मत्सरी होता, न अक्षम—आणि अविद्वान असा कोणीही दिसत नव्हता।
Verse 15
नाषडङ्गविदत्रासीन्नाव्रतो नासहस्रद: ।न दीन: क्षिप्तचित्तो वा व्यथितो वाऽपि कश्चन ।।1.6.15।।
तेथे कोणीही षडंग-वेदांगविद्येत अनभिज्ञ नव्हता, व्रतहीन नव्हता, सहस्रदान न करणारा नव्हता; आणि कोणी दीन, चित्तविक्षिप्त वा व्यथितही दिसत नव्हता।
Verse 16
कश्चिन्नरो वा नारी वा नाश्रीमान्नाप्यरूपवान् ।द्रष्टुं शक्यमयोध्यायां नापि राजन्यभक्तिमान् ।।1.6.16।।
अयोध्येत असा कोणताही पुरुष वा स्त्री दिसत नव्हता जो श्रीहीन किंवा अरूप असेल; तसेच राजभक्ती नसलेला कोणीही आढळत नव्हता।
Verse 17
वर्णेष्वग्र्यचतुर्थेषु देवतातिथिपूजका:।कृतज्ञाश्च वदान्याश्च शूरा विक्रमसंयुता: ।।1.6.17।। दीर्घायुषो नरास्सर्वे धर्मं सत्यं च संश्रिता: ।सहिता: पुत्रपौत्रैश्च नित्यं स्त्रीभि: पुरोत्तमे ।।1.6.18।।
ते चारही वर्णांमध्ये श्रेष्ठ होते; देवतांची पूजा करीत आणि अतिथींचा यथोचित सत्कार करीत. ते कृतज्ञ, दानशूर, शूरवीर व पराक्रमयुक्त होते॥
Verse 18
वर्णेष्वग्र्यचतुर्थेषु देवतातिथिपूजका:।कृतज्ञाश्च वदान्याश्च शूरा विक्रमसंयुता: ।।1.6.17।। दीर्घायुषो नरास्सर्वे धर्मं सत्यं च संश्रिता: ।सहिता: पुत्रपौत्रैश्च नित्यं स्त्रीभि: पुरोत्तमे ।।1.6.18।।
सर्व पुरुष दीर्घायुषी होते आणि धर्म व सत्य यांचा आश्रय घेत. त्या श्रेष्ठ नगरीत ते पुत्र-पौत्र व स्त्रियांसह नेहमी एकत्र नांदत॥
Verse 19
क्षत्रं ब्रह्ममुखं चासीद्वैश्या: क्षत्रमनुव्रता: ।शूद्रास्स्वधर्मनिरतास्त्रीन्वर्णानुपचारिण: ।।1.6.19।।
क्षत्रियवर्ग ब्राह्मणांच्या मार्गदर्शनाखाली होता; वैश्य क्षत्रियांचे अनुयायी होते. शूद्र स्वधर्मात रत राहून उरलेल्या तीन वर्णांची सेवा करीत॥
Verse 20
सा तेनेक्ष्वाकुनाथेन पुरी सुपरिरक्षिता ।यथा पुरस्तान्मनुना मानवेन्द्रेण धीमता ।।1.6.20।।
ती पुरी त्या इक्ष्वाकुनाथाने (दशरथाने) उत्तम रीतीने रक्षित व शासित होती; जशी पूर्वी बुद्धिमान मनुष्यश्रेष्ठ मनूंनी तिचे पालन केले होते॥
Verse 21
योधानामग्निकल्पानां पेशलानाममर्षिणाम् ।सम्पूर्णा कृतविद्यानां गुहा केसरिणामिव ।।1.6.21।।
ती पुरी अग्निसमान पराक्रमी, कुशल व अमर्षी, विद्येत पूर्णत्वास गेलेले योद्धे यांनी परिपूर्ण होती—जशी पर्वतगुहा केसरि सिंहांनी भरलेली असते।
Verse 22
काम्भोजविषये जातैर्बाह्लीकैश्च हयोत्तमै: ।वनायुजैर्नदीजैश्च पूर्णा हरिहयोत्तमै:।।1.6.22।।
ती (पुरी) उत्तम अश्वांनी परिपूर्ण होती—काम्भोज देशी जन्मलेले, बाह्लीक प्रदेशातील, तसेच वनायु व नदीप्रदेशी उत्पन्न—श्रेष्ठ ‘हरि’ अश्वांसारखे अतिउत्तम घोडे।
Verse 23
विन्ध्यपर्वतजैर्मत्तै: पूर्णा हैमवतैरपि ।मदान्वितैरतिबलैर्मातङ्गै: पर्वतोपमै: ।।1.6.23।। ऐरावतकुलीनैश्च महापद्मकुलैस्तथा ।अञ्जनादपि निष्पन्नैर्वामनादपि च द्विपैः ।।1.6.24।।
ती (पुरी) विन्ध्यपर्वतज व हिमालयज, मदाने उन्मत्त, अतिबलवान, पर्वतासारख्या विशाल मातंगांनी परिपूर्ण होती।
Verse 24
विन्ध्यपर्वतजैर्मत्तै: पूर्णा हैमवतैरपि ।मदान्वितैरतिबलैर्मातङ्गै: पर्वतोपमै: ।।1.6.23।। ऐरावतकुलीनैश्च महापद्मकुलैस्तथा ।अञ्जनादपि निष्पन्नैर्वामनादपि च द्विपैः ।।1.6.24।।
ती (पुरी) श्रेष्ठ कुलांच्या हत्तीांनीही परिपूर्ण होती—ऐरावतकुलीन, महापद्मकुलीन, तसेच अञ्जना व वामन येथून उत्पन्न झालेल्या द्विपांनी।
Verse 25
भद्रैर्मन्द्रैर्मृगैश्चैव भद्रमन्द्रमृगैस्तथा।भद्रमन्द्रैर्भद्रमृगैर्मृगमन्द्रैश्च सा पुरी।नित्यमत्तैस्सदा पूर्णा नागैरचलसन्निभै:।।1.6.25।।
ती पुरी नेहमीच पर्वतासारख्या, नित्य मदोन्मत्त गजराजांनी भरलेली असे—भद्र, मन्द्र, मृग आणि त्यांच्या संकर भेदांनी: भद्र–मन्द्र, भद्र–मृग, व मृग–मन्द्र।
Verse 26
सा योजने च द्वे भूय: सत्यनामा प्रकाशते ।यस्यां दशरथो राजा वसन् जगदपालयत् ।।1.6.26।।
ती पुरी आणखी दोन योजन विस्तारलेली, आपल्या ‘सत्यनामा’ या नावास अनुरूप तेजस्वी भासत असे; तेथेच राजा दशरथ वास करून जगाचे पालन-रक्षण करीत असे।
Verse 27
तां पुरीं स महातेजा राजा दशरथो महान् ।शशास शमितामित्रो नक्षत्राणीव चन्द्रमा: ।।1.6.27।।
त्या पुरीवर महातेजस्वी, महान, शत्रूंचे दमन करणारा राजा दशरथ असा राज्य करीत असे, जसा चंद्र नक्षत्रांवर प्रभुत्व गाजवितो।
Verse 28
तां सत्यनामां दृढतोरणार्गलांगृहैर्विचित्रैरुपशोभितां शिवाम् ।पुरीमयोध्यां नृसहस्रसङ्कुलांशशास वै शक्रसमो महीपति: ।।1.6.28।।
ती शुभ, सत्यनामा अयोध्या—दृढ तोरणे व अर्गळांनी सुरक्षित, विचित्र व रम्य गृहांनी शोभित, आणि सहस्रों नरांनी गजबजलेली—शक्रासमान प्रतापी महीपती (दशरथ) यांनी शासित केली।
Verse 29
त्या काळी तेथे न कोणी नास्तिक होता, न असत्य बोलणारा, न अल्पश्रुत; न कोणी मत्सरी, न अशक्त, आणि नच अविद्वान आढळत असे।
Frequently Asked Questions
Rather than a single crisis, the sarga presents an ethical benchmark: Daśaratha’s active practice of rājadhrama—truthfulness, protection, sacrificial duty, and self-mastery—paired with a civic culture where theft, deceit, and irreligion are stated to be absent. The ‘action’ is the depiction of governance as moral administration.
The chapter teaches that political stability is inseparable from personal discipline and public virtue: a ruler’s satya, yajña-oriented duty, and control of senses are mirrored by citizens’ contentment, charity, and restraint. Prosperity is portrayed as the fruit of dharmic order rather than mere accumulation.
Ayodhyā is highlighted as ‘satyanāmā’ (true to its name, invincible) with strong gates and locks; culturally, the sarga emphasizes Vedic learning, Vedāṅga mastery, agnihotra/sacrificial fires, and dāna. It also references horse regions (Kambhoja, Bāhlīka, Vanāyu, Sindhu) and elephant origins/lineages (Vindhya, Himavat, Airāvata, Mahāpadma, Añjana, Vāmana).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.