Adhyaya 81
The Origin and Worship of Bhauma (Mars/Lohitāṅga)
या अध्यायात व्यासांच्या प्रश्नावर वैषम्पायन लोहिताङ्ग/भौम (मंगळ) याचा जन्म, त्याचे अद्भुत सामर्थ्य आणि देवग्रह असूनही तो क्रूर का मानला जातो—हे सांगतात. पुढे अंधक-उपाख्यान येते: विष्णूच्या वरामुळे बलवान झालेला अंधक दैत्य देवांना पराभूत करतो, तेव्हा देवगण विधी/धाता ब्रह्म्याचा आश्रय घेतात. पार्वतीविषयी मोह, काम आणि मर्यादाभंग यांमुळे अंधक शिवाशी संघर्षात पडतो; नंदी भृगुपुत्र शुक्राचार्यांना बांधतो आणि शिव त्यांना गिळतो, त्यामुळे महासंग्राम अधिक तीव्र होतो. अखेरीस शिव अंधकाला वश करून त्याचे वैर सेवेत रूपांतरित करतात; तो गण होऊन ‘भृंगीरिटी’ म्हणून प्रसिद्ध होतो—पुराणातील संदेश की शत्रुताही सेवाभावात परिवर्तित होऊ शकते. देवांना उपदेश केल्यानंतर शिवाचे वीर्य स्रवते; तो गर्भ पृथ्वीवर पडून भौम म्हणून जन्मतो—भूमिज, पण हराच्या अंशाशी संबंधित, म्हणून मंगळाची उग्रता शैवतेजाशी जोडली जाते. यानंतर शांती-उपासना सांगितली आहे: मंगळवार व चतुर्थी तिथीला लाल अर्पणे, त्रिकोण मांडून पूजन; यामुळे बुद्धी, धन आणि शुभ फल प्राप्त होतात.
Shlokas
Verse 1
वैशंपायन उवाच । उद्भवं लोहितांगस्य संतोषं तु जनेषु च । प्रभावं वैभवं तेजः श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
वैशंपायन म्हणाले—मी तत्त्वतः लोहितांगाचा उद्भव, लोकांमध्ये त्याच्यामुळे होणारा संतोष, तसेच त्याचा प्रभाव, वैभव व तेज ऐकू इच्छितो।
Verse 2
व्यास उवाच । हरांशसंभवो देवः कुजातः पृथिवीसुतः । सत्त्वस्थस्सत्वसंपूर्णश्शूरः शक्तिधरो भुवि
व्यास म्हणाले—तो देव हर (शिव) यांच्या अंशापासून उत्पन्न झाला; जन्माने जरी साधारण मानला गेला, तरी तो पृथ्वीचा पुत्र होता। सत्त्वात स्थित, सत्त्वाने परिपूर्ण, तो वीर व भुवीवर शक्तिधारक होता।
Verse 3
तीक्ष्णः क्रूरग्रहो देवो लोहितांगः प्रतापवान् । कुमारो रूपसंपन्नो विद्युत्पातमयः प्रभुः
तो देव लोहितांग तीक्ष्ण, क्रूरग्रह असलेला व प्रतापवान आहे; तो कुमार, रूपसंपन्न आणि विद्युत्पातासारख्या स्वभावाचा प्रभु आहे।
Verse 4
अनेन भर्जिता दैत्याः क्रव्यादाय सुरद्विषः । दशायोगाच्च मनुजा उद्भिज्जाः पशुपक्षिणः
याच सामर्थ्याने मांसभक्षक व देवद्वेषी दैत्य दग्ध झाले; आणि दहा अवस्थांच्या संयोगाने मनुष्य, उद्भिज्ज, पशु व पक्षी प्रकट झाले।
Verse 5
वैशंपायन उवाच । शंभोरेष कथं जातः कथं जातो महीसुतः । ग्रहो देवः कथं क्रूर एतदिच्छामि वेदितुम्
वैशंपायन म्हणाले—हा शंभूपासून कसा जन्मला? महीसुत कसा उत्पन्न झाला? आणि देवस्वरूप ग्रह असूनही तो इतका क्रूर कसा? हे मला जाणून घ्यायचे आहे।
Verse 6
कथमस्य भवेत्तुष्टिः सर्वलोकेषु सर्वदा । गुरो मय्याप्तभावे तु वद निस्संशयं मुखात्
तो सर्व लोकांत सर्वदा कसा तृप्त राहील? हे गुरो, मी तुमचा आप्त व विश्वासू झालो असता, तुमच्या मुखातून निःसंशय सांगावे।
Verse 7
व्यास उवाच । हिरण्याक्षकुले धीमानसुराणां च पार्थिवः । अंधकेति समाख्यातो दैत्यः सर्वसुरांतकृत्
व्यास म्हणाले—हिरण्याक्षकुलात असुरांचा एक बुद्धिमान राजा झाला; ‘अंधक’ या नावाने प्रसिद्ध तो दैत्य सर्व देवांचा संहार करणारा होता।
Verse 8
जातो विष्णुवरादेव जातो विष्णुपराक्रमः । तेनैव निर्जिता देवास्सेन्द्राः क्रतुभुजः क्रमात्
विष्णूच्या वराने तो जन्मला आणि विष्णूसमान पराक्रमवान झाला; त्याच बळाने इंद्रासह यज्ञभाग भोगणारे देव क्रमाने पराभूत झाले।
Verse 9
ततो देवा विधिं गत्वा वचनं चेदमब्रुवन् । अन्धकेनैव चास्माकं हृतं राज्यं सुखं मखः
तेव्हा देव विधी (ब्रह्मा) यांच्याकडे जाऊन म्हणाले— “अंधकानेच आमचे राज्य, सुख आणि यज्ञकर्म हिरावून घेतले आहे।”
Verse 10
तस्मात्तस्य वधोपाय उच्यतां तद्विधीयताम् । अथ धाताऽब्रवीद्वाक्यं देवानस्य च नैधनम्
“म्हणून त्याच्या वधाचा उपाय सांगावा आणि तोच करावा।” तेव्हा धाता (ब्रह्मा) यांनी देवांना या कार्यासाठी अचूक असे वचन सांगितले।
Verse 11
नास्ति विष्णुवरादेव पीयूषस्य च भक्षणात् । किंतु तस्यासुरत्वस्य यथा परिभवो ध्रुवम्
फक्त अमृत पिल्याने विष्णूचा वर मिळत नाही; उलट त्याच्या आसुरी स्वभावाला अनुरूप असा अपमान व पतन निश्चित आहे।
Verse 12
कुर्वे लोकहितार्थाय श्रद्धां कामसमन्विताम् । विचिकित्सा तु तत्रैव सर्वास्त्रीरतिगच्छति
“लोकहितासाठी मी श्रद्धेने—पण कामनायुक्त—हे कर्म करीत आहे; परंतु तिथेच संशय उत्पन्न होतो आणि तो स्त्रीकेंद्रित भोगासक्तीत परिवर्तित होतो।”
Verse 13
त्यक्त्वैकां पार्वतीं दुर्गां न तस्य मानसं स्थिरम् । ततः क्रुद्धो जगत्स्वामी तं च वैरूप्यतां नयेत्
एकमेव पार्वती—दुर्गा—हिला त्यागल्याने त्याचे मन स्थिर राहिले नाही; मग जगत्स्वामी क्रुद्ध होऊन त्यालाही वैरूप्य (विकृती) प्राप्त करून दिले।
Verse 14
ततोऽसुरत्वं संत्यज्य गणस्तस्य भविष्यति । एवमुक्त्वा प्रजाध्यक्षः श्रद्धां कामसमन्विताम्
तेव्हा तो असुरभाव टाकून त्याच्या गणांत सामील होईल. असे म्हणून प्रजाध्यक्ष प्रजापतीने कामासह श्रद्धेला संबोधिले.
Verse 15
विचिकित्सां स्वमायां च प्रेषयामास तं प्रति । ततो विचेष्टितः कामाद्योषान्वेषणतत्परः
त्याच्यावर त्याने ‘विचिकित्सा’ (संशय) आणि आपली ‘माया’ पाठविली. मग कामाने व्याकुळ होऊन तो स्त्रियांच्या शोधात तत्पर झाला.
Verse 16
स्वदारान्परयोषां च नापश्यद्विचिकित्सया । ततो मायाप्रयुक्तोसौ त्रैलोक्यं विचचार ह
संशयामुळे तो स्वतःची पत्नी आणि परस्त्री यांचा भेद ओळखू शकला नाही. मग मायाप्रेरित होऊन तो त्रैलोक्यात फिरू लागला.
Verse 17
दृष्टं च हिमवत्पृष्ठे स्त्रीरत्नं चातिशोभनं । दृष्ट्वा च पार्वतीं दैत्यः कामस्य वशगोऽभवत्
हिमवताच्या उतारावर त्याने अतिशय शोभणारे स्त्रीरत्न पाहिले. पार्वतीला पाहताच तो दैत्य कामाच्या अधीन झाला.
Verse 18
ज्ञानलोपात्ततो दुर्गां ग्रहीतुं तां स चेच्छति । उमा च कोटवीरूपं कृत्वा देहस्य चात्मनः
मग ज्ञानलोप झाल्याने तो दुर्गेला पकडू इच्छितो. पण उमेने देह व अंतःकरणाने कोटवीचे रूप धारण केले.
Verse 19
ईश्वरस्यांतिकस्था च ग्रहीतुं तां ससार सः । ततः कामविचेताश्च उन्मत्तीकृतचेतनः
ती ईश्वराच्या निकट असता, तिला पकडण्यासाठी तो वेगाने धावला. मग काममोहाने त्याचे चित्त भ्रमित झाले आणि तो उन्मत्तासारखा झाला.
Verse 20
न जहाति शिवां धात्रीं पार्वतीं दैत्यपुंगवः । ततो ध्यानात्समागम्य मिलितः पार्वतीं धवः
दैत्यश्रेष्ठाने शिवा-धात्री पार्वतीला सोडले नाही. तेव्हा ध्यानातून उठून प्रभु शंभू जवळ येऊन पार्वतीला भेटले.
Verse 21
दृष्ट्वा तं च स दैत्येन्द्रः प्रगतस्तु स्वमालयम् । सज्जीकृत्य स्वयोधांश्च शंभुं जेतुं समुत्सुकः
त्याला पाहून तो दैत्येन्द्र आपल्या निवासस्थानी परत गेला. आपल्या योद्ध्यांना सज्ज करून शंभूला जिंकण्यास तो उत्सुक झाला.
Verse 22
गौरीमेव समानेतुं काममोहादचेतनः । एतच्छ्रुत्वा तु त्रिदशा गत्वा तं नंदिनेरिताः
काममोहाने अचेत झालेला तो गौरीलाच आणण्याचा प्रयत्न करू लागला. हे ऐकून नंदीच्या प्रेरणेने देवगण त्याच्याकडे गेले.
Verse 23
अकुर्वंश्च महद्युद्धं घोरं लोकभयंकरम् । दैत्यान्रणे मृतांस्तत्र दैत्याचार्यो ह्यजीवयत्
त्यांनी एक महान, घोर व लोकांना भयभीत करणारे युद्ध केले. तेथे रणात मृत पडलेल्या दैत्यांना दैत्याचार्याने पुन्हा जिवंत केले.
Verse 24
एतद्वृत्तं तु कैलासे सर्वे चैव न्यवेदयन् । क्रोधाच्छंभुस्तदा वाक्यं नंदिनं निजगाद ह
हा सर्व वृत्तान्त कैलासावर सर्वांनी जाऊन निवेदिला। तेव्हा क्रोधाने उद्विग्न झालेल्या शंभूंनी नंदीला हे वचन सांगितले।
Verse 25
गच्छ दैत्यालयं वीर द्रुतमेव ममाज्ञया । पश्यतां सर्वदैत्यानां दैत्येंद्रस्य च संसदि
हे वीरा! माझ्या आज्ञेने त्वरेने दैत्यांच्या निवासस्थानी जा; दैत्येंद्राच्या सभेत, सर्व दैत्य पाहत असताना।
Verse 26
गृहीत्वा चिकुरेऽत्यर्थं भार्गवं तं दुरात्मकम् । लब्ध्वा चास्मत्सकाशं वै विह्वलं चानय क्षणात्
त्या दुरात्मा भार्गवाला केसांनी घट्ट पकड; त्याला वश करून, थरथरत असहाय अवस्थेत, क्षणात माझ्यापाशी घेऊन ये.
Verse 27
ततो नंदीश्वरः श्रीमान्पार्वतीपतिनेरितः । काव्यं तं कुंतले धृत्वा दैत्यानां पुरतो बलात्
तेव्हा पार्वतीपती (शिव) यांच्या प्रेरणेने श्रीमान नंदीश्वराने काव्याला शेंडीने धरून बलपूर्वक दैत्यांच्या समोर ओढत आणले।
Verse 28
आनयंतं च तं दैत्या जघ्नुः प्रहरणैः शरैः । न शेकुस्ते रुजां कर्तुं नंदिनो बलशालिनः
तो त्याला आणीत असताना दैत्यांनी शस्त्रास्त्रे व बाणांनी प्रहार केला; पण त्या बलशाली नंदीला ते किंचितही वेदना देऊ शकले नाहीत।
Verse 29
देवानामग्रतो नंदी गृहीत्वा तं च कुंतले । हरस्य पुरतो हृष्टः सह तेन समाययौ
देवांच्या समोर नंदीने त्याला केसांनी धरले; मग हर्षित होऊन तो त्याला घेऊन हर (शिव) यांच्या समोर आला।
Verse 30
गृहीत्वा भार्गवं शंभुरसुराणां गुरुं रुषा । अगिलद्रौद्रमूर्तोऽसौ कालांतकसमः प्रभुः
असुरांचा गुरु भार्गव (शुक्र) याला शंभूने क्रोधाने पकडून गिळून टाकले; रौद्र रूप धारण करून तो प्रभू प्रलयकालच्या काळासारखा झाला।
Verse 31
ततो दैत्यपतिः क्रुद्धः सर्वसैन्यवृतो बली । दुद्राव शंकरं तत्र घोरैः प्रहरणादिभिः
मग क्रुद्ध झालेला बलवान दैत्यपती, सर्व सैन्याने वेढलेला, भयंकर शस्त्रास्त्रांसह तेथे शंकरावर धावून गेला।
Verse 32
त्रिदशाश्च तथा क्रुद्धास्ततो विद्याधरादयः । प्रययुः समरं तत्र दैत्यानां च भृशं रुषा
तेव्हा देवताही क्रुद्ध झाले; विद्याधर आदींसह ते दैत्यांविरुद्ध प्रचंड रोषाने तेथे युद्धासाठी निघाले।
Verse 33
एतस्मिन्नंतरे घोरं युद्धं भीष्मं समुत्थितम् । देवदानवयोरेवं सर्वलोकभयंकरम्
याच दरम्यान देव आणि दानव यांच्यात घोर, भीषण युद्ध उभे राहिले, जे सर्व लोकांना भयभीत करणारे होते।
Verse 34
ततः प्रत्ययितास्त्रैश्च देवा निघ्नंति दानवान् । दनुजा निर्जरांस्तत्र विनिघ्नंति महाहवे
तेव्हा मंत्रबलाने सिद्ध झालेल्या अस्त्रांनी देवांनी दानवांचा संहार केला; आणि त्या महायुद्धात दनुपुत्रांनीही प्रत्युत्तर देत अमर देवांना पाडले।
Verse 35
शातकुंभमयाङ्गैस्ते शरैर्वज्रसमानकैः । बिभिदू रत्नपुंखैश्च परस्परजयैषिणः
परस्परांवर विजय मिळविण्याच्या इच्छेने त्यांनी शुद्ध सुवर्णदेह, वज्रासमान वेग आणि रत्नजडित पंख असलेल्या बाणांनी एकमेकांना भेदले।
Verse 36
दीपयंति भृशं कांतैस्तद्गात्राणि नभांसि च । वीर्यवंतो महादैत्या न मोघैरस्त्रसंचयैः
त्यांचे तेजस्वी अवयव प्रखर प्रकाशाने आकाशांनाही उजळवीत होते; ते पराक्रमी महादैत्य निष्फळ अस्त्रसंचयांनी सज्ज नव्हते।
Verse 37
हत्वा च पातयामासुः काश्यपाः सुरसत्तमाः । जगद्व्याप्तं महासैन्यं बलायुधसुसंवृतम्
त्यांना ठार करून काश्यपवंशी देवश्रेष्ठांनी बल व आयुधांनी सुसज्ज, जगभर पसरलेल्या त्या महासैन्याला भूमिसात केले।
Verse 38
नीतं क्षयं सुरैः सर्वैः शस्त्रैः प्रत्ययितैः क्षणात् । स्वयं च युध्यमानेन महादेवेन यत्नतः
क्षणात सिद्ध शस्त्रांनी सज्ज सर्व देवांनी त्याला विनाशास नेले; आणि महादेव स्वतःही प्रयत्नपूर्वक प्रत्यक्ष युद्ध करीत राहिले।
Verse 39
शूलोद्धृतोपि सुचिरमविनष्टोऽथ नम्रधीः । अन्धको गणतां नीत्वा कृतो भृंगीरिटिर्द्विज
त्रिशूळावर उचलला गेला तरी तो फार काळ नष्ट झाला नाही. मग मनाने नम्र होऊन अंधकाला गणपदास नेऊन, हे द्विज, त्याला ‘भृंगीरीटि’ केले गेले.
Verse 40
ततो देवान्समाभाष्य शुक्रमुद्गीर्णवान्शिवः । भूमौ निपतितो गर्भस्ततो भौम इति स्मृतः
मग शिवाने देवांना संबोधून आपले शुक्र उत्सर्जित केले. तो गर्भ भूमीवर पडला, म्हणून तो ‘भौम’ (भूमिज) म्हणून प्रसिद्ध झाला.
Verse 41
शुक्रश्शिवं समाभाष्य गतो दैत्यान्मुदान्वितः । एवं भौमस्समुत्पन्नो हरांशो भूसमुद्भवः
शिवाशी संवाद करून शुक्र आनंदाने दैत्यांकडे गेला. अशा रीतीने भौम उत्पन्न झाला—हराचा (शिवाचा) अंश, भूमीतून उद्भवलेला.
Verse 42
तस्य पूजा चतुर्थ्यां तु भौमवारे च सुव्रतैः । दशाद्यरिष्टे च तथा गोचरेऽनिष्टराशिगे
सुव्रतांनी त्याची पूजा चतुर्थीला व भौमवारी (मंगळवारी) करावी; तसेच अशुभ दशा इत्यादी अरिष्टकाळात आणि गोचरात अनिष्ट राशी असता देखील करावी.
Verse 43
त्रिकोणे मंडले चैव रक्तपुष्पानुलेपनैः । एवं वै पूजितो भौमः प्रयच्छति मतिं धनम्
त्रिकोण मांडलात लाल पुष्पांच्या अनुलेपनाने अशी पूजा केल्यास भौम (मंगळ) बुद्धी व धन प्रदान करतो.
Verse 44
पुत्रान्सुखंयशश्चैवकिंभूयःश्रोतुमिच्छसि । व्यास उवाच । एतद्वः कथितं शिष्या धर्माख्यानं शुभावहम्
“पुत्रांनो, सुख आणि यशही—आणखी काय ऐकावयास इच्छिता?” व्यास म्हणाले—“हे शिष्यो, तुम्हांला हे शुभ व कल्याणकारी धर्माख्यान सांगितले आहे।”
Verse 45
यच्छ्रुत्वा न पुनर्भूयो जायते म्रियतेपि वा । द्विजातीनां पुण्यदं च संसेव्यं च शुभेप्सुभिः
जे ऐकले असता पुन्हा जन्म होत नाही, पुन्हा मृत्यूही येत नाही; हे द्विजांना पुण्य देणारे असून शुभ इच्छिणाऱ्यांनी याचे सेवन करावे।
Verse 46
यथासुखं च गच्छध्वं कृतकृत्या ममाज्ञया । ब्रह्मोवाच । एवं विश्राव्य भगवान्व्यासः सत्यवतीसुतः
“माझ्या आज्ञेने तुमचे कर्तव्य पूर्ण झाले; आता जसे सुख होईल तसे जा।” ब्रह्मदेव म्हणाले. असे सांगून सत्यवतीपुत्र भगवान व्यास (पुढे तसेच वागले)।
Verse 47
निर्णीय धर्मं विविधं शम्याप्रासमगात्सुत । त्वमपि श्रद्धया वत्स ज्ञात्वा तत्त्वं यथासुखम्
हे पुत्रा, विविध धर्मांचा निर्णय करून तो शम्याप्रासास गेला. तूही वत्सा, श्रद्धेने तत्त्व जाणून, जसे सुख होईल तसे निवास कर।
Verse 48
विहरस्व यथाकालं गायमानो हरिं मुदा । लोकान्धर्मं चोपदिशन्प्रीणयन्जगतां गुरुम्
योग्य काळी विहार कर, आनंदाने हरिचे गान करीत; लोकांना धर्माचा उपदेश देऊन जगद्गुरूला प्रसन्न कर।
Verse 49
पुलस्त्य उवाच । इत्युक्तः प्रययौ भूप नारदो गंधमादनम् । नारायणं मुनिवरं द्रष्टुं बदरिकाश्रमे
पुलस्त्य म्हणाले—हे राजन्, असे ऐकून नारद गंधमादनास निघून गेले; बदरी-आश्रमात मुनिवर नारायणांचे दर्शन घेण्यासाठी गेले।
Verse 81
इति श्रीपाद्मपुराणे प्रथमे सृष्टिखंडे भौमोत्पत्तिपूजनं नामैकाशीतितमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणाच्या प्रथम सृष्टिखंडात ‘भौमोत्पत्ती व पूजन’ नावाचा एक्याऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला।