Adhyaya 46

Verse 1

श्री भीष्म उवाच । नरसिंहस्य माहात्म्यं विस्तरेण त्वयेरितं । तथा भवस्य माहात्म्यं भैरवस्याभिधीयताम्

श्री भीष्म म्हणाले—नरसिंहाचे माहात्म्य आपण विस्ताराने सांगितले; तसेच भव, म्हणजेच भैरव यांचे माहात्म्यही कृपया वर्णन करा।

Verse 2

पुलस्त्य उवाच । तस्यापि देवदेवस्य शृणु त्वं कर्म चोत्तमं । आसीद्दैत्योंधको नाम भिन्नांजनचयोपमः

पुलस्त्य म्हणाले—देवाधिदेव त्या प्रभूचे एक उत्तम कर्मही ऐक. अंधक नावाचा एक दैत्य होता; तो कुटलेल्या अंजनाच्या ढिगासारखा अतिशय कृष्णवर्ण होता।

Verse 3

तपसा महता युक्तो ह्यवध्यस्त्रिदिवौकसाम् । स कदाचिन्महादेवं पार्वत्या सहितं विभुं

महान तपाने युक्त तो त्रिदिववासीयांनाही अवध्य होता. तो कधीतरी पार्वतीसहित सर्वसमर्थ महादेवाजवळ गेला.

Verse 4

क्रीडमानं तदा दृष्ट्वा हर्तुं देवीं प्रचक्रमे । एतां देवीं हराम्यद्य वियोगे मृत्युमेष्यति

तिला क्रीडेत मग्न पाहून तो देवीचे हरण करण्यास उद्यत झाला—“आज मी हिला घेऊन जाईन; विरहाने तो मृत्यूस प्राप्त होईल.”

Verse 5

ततः स्थिरा भवित्री मे भार्यैषा लोकसुंदरी । बिबौष्ठं चारुवदनं चारुकांततरं मुखं

मग तो मनात म्हणाला—“ही लोकसुंदरी माझी स्थिर पत्नी होईल.” तिचे ओठ व सुंदर वदन, आणि अधिकच मोहक मुख तो पाहात राहिला.

Verse 6

यद्येषा न भवेद्भार्या जीविते किं प्रयोजनम् । एतां मतिमथास्थाय मंत्रिभिः सह मंत्र्य च

“ही माझी पत्नी झाली नाही तर जगण्यात काय अर्थ?” असा निश्चय करून त्याने मंत्र्यांबरोबर सल्लामसलत केली.

Verse 7

चक्रे योगं ससैन्यस्य सेनापतिमभाषत । आनयस्व रथं मह्यं जैत्रं देवनिपातनम्

त्याने सैन्याची युद्धरचना केली आणि सेनापतीला म्हणाला—“माझ्यासाठी तो जयकारी रथ आण; जो देवांनाही पाडणारा आहे.”

Verse 8

जयिष्ये त्रिदशान्सर्वान्विष्णुरुद्रपुरोगमान् । हरिष्ये पर्वतसुतां तया मेऽपहृतं मनः

“विष्णु-रुद्र पुढे असले तरी मी सर्व त्रिदशांना जिंकून टाकीन. मी पर्वतसुतेचे हरण करीन—कारण तिच्यामुळेच माझे मन हरपले आहे.”

Verse 9

मंत्रिणा तस्य चाख्यातः कनकस्य वधस्सुरैः । परभार्यानुरक्तस्य कृतो देवैः सवासवैः

तेव्हा त्याच्या मंत्र्याने सांगितले की परस्त्रीसक्त झालेल्या कनकाचा वध इंद्रासह देवांनी केला आहे।

Verse 10

ततः कोपपरीतात्मा हन्मि देवान्सशंकरान् । तं हत्वा दानवं शक्रो भयादंधासुरस्य च

मग क्रोधाने व्याप्त होऊन तो म्हणाला—“शंकरासह देवांचा मी वध करीन।” परंतु तो दानव मारला गेल्यावर शक्र (इंद्र)ही अंधकासुराच्या भयाने भयभीत झाला।

Verse 11

जगाम शरणान्वेषी कैलासं शंकरालयं । दृष्ट्वा प्रणम्य देवेशं चंद्रार्द्धकृतशेखरं

शरण शोधीत तो शंकराच्या निवासस्थानी कैलासास गेला. अर्धचंद्रधारी देवेशाला पाहून त्याने नमस्कार केला।

Verse 12

भीतो विज्ञापयामास धृतसाहस्रलोचनः । अभयं देहि मे देव दानवादंधकादहं

भयभीत सहस्रनेत्रधारी (इंद्र) धैर्य एकवटून विनवू लागला—“हे देव, मला अभय द्या; मी दानव अंधकास घाबरतो।”

Verse 13

बिभेमि तस्य पुत्रोद्य मया युधि निपातितः । तद्यावन्न स जानाति हतं पुत्रं महासुरः

मी भयभीत आहे, कारण आज युद्धात मी त्याचा पुत्र पाडला आहे—तो महादानव अजून आपल्या पुत्राचा वध झाला हे जाणत नाही तोवर।

Verse 14

तावत्तत्रस्थ एवाशु हन्यतां मद्भयावहः । स्त्रीलौल्याद्दानवः क्रूरः परभार्यापहारकः

तो तिथेच उभा असतानाच, माझ्यास भयकारक त्या दानवाचा त्वरित वध व्हावा—स्त्रीलोलुप, क्रूर आणि परस्त्री-अपहरण करणारा।

Verse 15

सर्वथा घातनीयस्ते भवता सुरसत्तम । शक्रस्यैवं वचः श्रुत्वा शरण्यः शंकरस्तदा

हे देवश्रेष्ठ! तो निःसंशय तुझ्याच हातून मारला गेला पाहिजे. शक्राचे असे वचन ऐकून, शरणदाता शंकर तेव्हा (उत्तर देऊ लागला/कृती करू लागला).

Verse 16

ददावभयमेवासौ मा भैरिति शतक्रतोः । दत्ताभयोथ कैलासादाजगाम कुशस्थलीम्

त्याने शतक्रतु (इंद्र) यास ‘भिऊ नकोस’ असे म्हणत अभय दिले. अभय देऊन तो कैलासाहून कुशस्थलीस आला.

Verse 17

वृतो भूतगणैरीशो वधार्थमंधकस्य तु । कृत्वा रूपं महाकायं विश्वरूपं सुभैरवं

भूतगणांनी वेढलेला ईश्वर अंधकाच्या वधासाठी महाकाय, विश्वरूप, अत्यंत भैरव असे रूप धारण करून उभा राहिला.

Verse 18

सर्पैर्ज्वलद्भिर्धावद्भिर्भीमं भीमभुजंगवत् । जटासटाभिराकाशं फणिरत्नशिखार्चिषा

ज्वलंत व धावणाऱ्या सर्पांनी तो भीषण झाला, भयंकर भुजंगांसारखा. फणिरत्नांच्या शिखेतून निघणाऱ्या तेजाने त्याच्या जटांनी आकाश व्यापले.

Verse 19

दहन्नतीवतेजोभिः कालाग्निरिव संक्षये । मुखैर्दंष्ट्रांकुरांकैश्च द्वितीयेन्दुकलोज्ज्वलैः

तो युगान्तकाळच्या कालाग्नीप्रमाणे अत्यंत तेजाने दाहक होत होता; त्याच्या मुखांवर उगवलेल्या दंष्ट्रा होत्या आणि ती मुखे द्वितीय चंद्रकलेसारखी उज्ज्वल भासत होती।

Verse 20

पातालोदररूपाभैर्भैरवारावनादिभिः । भुजैरनेकसाहस्रैर्बहुशस्त्रकृतग्रहः

पाताळाच्या उदरासारख्या रूपछटांनी, भयानक गर्जना इत्यादींनी युक्त असा तो होता; त्याच्या अनेक सहस्र भुजा होत्या आणि अनेक शस्त्रांनी त्याची पकड अत्यंत भयंकर झाली होती।

Verse 21

बह्वाभरणभूषाढ्यै रणे घोरनिनादिभिः । सिंहचर्मपरीधानं व्याघ्रत्वगुत्तरीयकं

ते अनेक आभरणांनी भूषित होते आणि रणांगणात घोर निनाद करीत; सिंहचर्म त्यांचे परिधान होते आणि व्याघ्रचर्म त्यांचे उत्तरीय होते।

Verse 22

गजाजिनकृताटोपं पतद्भृंगरवाकुलं । ईदृग्रूपं विधायेशो दनुदैत्यभयावहं

गजचर्मासारख्या आटोपाने युक्त, उडणाऱ्या भुंग्यांच्या गुंजारवाने गजबजलेले—असे रूप धारण करून ईशाने दनुज दैत्यांना भयभीत केले।

Verse 23

अवातरन्महीं भीमो दनूनां क्षयकारकः । अंधासुरोपि दनुजः पुत्रं श्रुत्वा हतं युधि

भीम असा तो पृथ्वीवर अवतरला, दानवांच्या क्षयाचा कारणीभूत झाला; आणि दनुज अंधासुरही युद्धात पुत्र वध पावला हे ऐकून शोकाकुल झाला।

Verse 24

क्रोधेन तमसाविष्टो रणतूर्याण्यचोदयत् । संहत्यावहितः प्राप्तो यत्र ते त्रिदशाः स्थिताः

क्रोधरूपी तमाने आविष्ट होऊन त्याने रणतूर्य वाजविण्याची आज्ञा दिली; मग सैन्य एकत्र करून, सावध चित्ताने, जिथे ते त्रिदश देव उभे होते तिथे तो पोहोचला।

Verse 25

महत्या सेनया सार्द्धं रथवारणयुक्तया । ते देवा दानवान्वीक्ष्य महाहवकृतादरान्

रथ-वारणांनी युक्त अशा महती सेनेसह; दानवांना पाहून ते देव महाहवासाठी उत्सुक झाले।

Verse 26

व्यपयाततनुत्राणाः शंभुं शरणमन्वयुः । मा भैरिति च तान्देवो देवानुक्त्वा त्रिलोचनः

तनुत्राण (कवच/रक्षा) हरपल्याने ते शंभूच्या शरण गेले; तेव्हा त्रिलोचन देवांनी त्या देवांना म्हटले—“भिऊ नका।”

Verse 27

गृहीत्वा शूलमातिष्ठद्दंष्ट्रारवधरो रुषा । अंधकेनाथ रुष्टेन शतकोटिशरैर्गणाः

शूल हातात घेऊन, दंष्ट्रांचा गर्जनारव धारण करणारे (शिव) क्रोधाने उभे राहिले; मग अंधकही रुष्ट होताच गणांवर शतकोटी बाणांचा मारा झाला।

Verse 28

निहताश्चापि देवानां बहूनामेकताकृतां । सस्फुलिंगार्चिषो वह्नेर्मुंचमानः पिनाकधृक्

अनेक देवांना निहत करून जणू एकाच राशीत केले; पिनाकधारी शिव अग्नीचे स्फुलिंगयुक्त ज्वाळा उधळीत पुढे सरसावले।

Verse 29

शरैः समावृतं चक्रे अंधकं रथगं ततः । दनुनाथो रथस्थोथ शिथिलः शिथिलायुधः

मग त्याने रथावर असलेल्या अंधकाला बाणांच्या वर्षावाने सर्व बाजूंनी झाकून टाकले. तेव्हा दानवांचा स्वामी रथस्थ असूनही शिथिल झाला; बळ क्षीण झाले आणि आयुध हातात सैल पडले।

Verse 30

निमंत्र्य दानवान्सर्वान्स योद्धुमुपचक्रमे । बहुधा तद्बलं भग्नं विविधायुधयोधिभिः

त्याने सर्व दानवांना बोलावून युद्धास आरंभ केला; पण विविध आयुधधारी वीरांनी त्या सैन्याला पुन्हा पुन्हा चिरडून टाकले।

Verse 31

युधि वीरैर्हतं देवैः स्थाणुना सख्यमाश्रितैः । दानवश्चांधकः सैन्यं भिन्नं दृष्ट्वा कृतं सुरैः

रणात स्थाणु (शिव) यांच्याशी सख्य धारण केलेल्या वीर देवांनी त्यांचा संहार केला. आणि दानव अंधकाने सुरांनी आपले सैन्य फोडलेले पाहिले।

Verse 32

आत्मानं च महेशेन निरुद्धं बाणकोटिभिः । विह्वलीभूतदेहोसौ धैर्यमालंब्य केवलम्

त्याने पाहिले की महेश्वराने कोट्यवधी बाणांनी त्याला रोखून धरले आहे. देह व्याकुळ झाला तरी तो केवळ धैर्याचा आधार घेऊन उभा राहिला।

Verse 33

पिनाकं चैव रुद्रस्य गृह्य रुद्रमताडयत् । पिनाकस्याभिघातेन रुद्रो भूमिमथागमत्

त्याने रुद्राचे पिनाक धनुष्य हातात घेऊन रुद्रावर प्रहार केला. पिनाकाच्या त्या आघाताने रुद्र मग भूमीवर पडला।

Verse 34

भूमौ निपातिते देवे चलितं भुवनत्रयं । तत्यजुः सागरा वेलां पर्वताः शिखराणि च

देव भूमीवर कोसळताच त्रैलोक्य हादरले; समुद्रांनी आपली किनाररेषा सोडली आणि पर्वतांनीही शिखरे त्यागली।

Verse 35

नक्षत्राणि वियोगीनि जग्मुर्मुक्तान्यनेकशः । पतिते भुवि देवेशे अंधको गदया पुनः

नक्षत्रांसारखी अनेक अस्त्रे सुटून विखुरत दूर निघून गेली. आणि देवेश भूमीवर पडताच अंधकाने पुन्हा गदेने प्रहार केला।

Verse 36

जघान रुषितो नागं हत्वा तं पातयद्भुवि । शिवं त्यक्त्वा नागराजः प्रपलाय्यान्यतो गतः

रागाने त्याने नागावर घाव घातला; त्यास मारून भूमीवर पाडले. शिवाला सोडून नागराज पळून जाऊन अन्यत्र निघून गेला।

Verse 37

मुहूर्त्ताच्चेतनां लब्ध्वा उत्थितः परमेश्वरः । गृहीत्वा परशुं दिव्यं दानवं नैव पश्यति

क्षणभरात शुद्धीवर येऊन परमेश्वर उठले; दिव्य परशु हातात घेऊन त्यांनी दानवाला कुठेही पाहिले नाही।

Verse 38

कृत्वा तु तामसीं मायां मायाशतविशारदः । तया विमोहिते देवे क्व नु वै दानवो गतः

मायाशतांत निपुण त्याने तामसी माया रचली; त्या मायेमुळे देव मोहित होताच दानव खरोखर कुठे गेला?

Verse 39

शंभोर्भयमथो प्राप्य किं नु पापः करिष्यति । तमसा छादिता यावद्देवा व्याकुलतां गताः

शंभू (शिव) यांच्या भयास प्राप्त होऊन तो पापी काय करणार नाही? जोवर ते तमाने आच्छादित होते, तोवर देवगण व्याकुळ व दुःखी झाले।

Verse 40

संभ्रांतमानसानीकास्तदोचुः कार्यगौरवात् । एतस्मिन्नंतरे सूर्यस्तेजोरूपो व्यवस्थितः

कार्याच्या गाम्भीर्यामुळे ज्यांची मने संभ्रांत झाली होती, ते गण तेव्हा बोलले। इतक्यात तेजोरूप सूर्य प्रकट होऊन स्थिर झाला।

Verse 41

उत्तस्थौ नररूपेण कुर्वन्वितिमिरा दिशः । नष्टे तमसि हृष्टाङ्गे खद्योते प्रकटे स्थिते

तो नररूप धारण करून उभा राहिला व दिशांना निरंधकार केले। तम नष्ट होताच खद्योताचा प्रकाश प्रकट झाला आणि त्याचे अंगांग हर्षाने रोमांचित झाले।

Verse 42

देवा मुदमवापुस्ते स्पष्टाननविलोचनाः । उद्दीप्तास्तु सुराः सर्वे गणाः स्कंदपुरोगमाः

ते देव आनंदित झाले; त्यांचे मुख व नेत्र स्वच्छ व स्पष्ट झाले। स्कंदाच्या अग्रभागी असलेले सर्व सुरगण दीप्त होऊन तेजाने प्रज्वलित झाले।

Verse 43

स्तुवंति विविधैस्तोत्रैः नररूपं दिवाकरम् । अनौपम्यं जगद्व्यापि ब्रह्मविष्णुशिवात्परम्

ते नररूप धारण केलेल्या दिवाकराची विविध स्तोत्रांनी स्तुती करतात—तो अनुपम, जगद्व्यापी आणि ब्रह्मा-विष्णु-शिव यांच्याही पलीकडचा आहे।

Verse 44

स्निग्धविद्रुमसच्छायं सिंदूरारुणसप्रभम् । प्रभासंतं तदा दृष्ट्वा पंचांगालिंगितावनिः

तेव्हा स्निग्ध प्रवाळछायेप्रमाणे दीप्त, सिंदूरारुण प्रभेने उजळलेल्या प्रभासाला पाहून, जणू पृथ्वीने आपल्या पाचही अंगांनी त्यास आलिंगन दिले।

Verse 45

पुनः प्रणामप्रवणं प्रणिधानपुरःसरम् । आलोक्य स्निग्धया दृष्ट्या देवदेवं त्रिलोचनः

पुन्हा प्रणामास प्रवण व श्रद्धापूर्ण एकाग्रतेने अग्रसर असलेल्या देवदेवाला पाहून, त्रिलोचनाने त्याच्यावर स्निग्ध, स्नेहपूर्ण दृष्टी टाकली।

Verse 46

उवाच स्निग्धगंभीर वाचा देवं शनैर्हरः । पूरयन्निव तेजोभिर्भगवान्भुवनत्रयम्

तेव्हा हर (शिव) यांनी स्निग्ध पण गंभीर वाणीने हळूहळू देवास संबोधिले, जणू भगवंत आपल्या तेजाने त्रिभुवन भरून टाकीत आहेत।

Verse 47

दैत्यमायाभिपन्नानां दर्शनाकुलचेतसाम् । प्राणिनामिदमेवैकमविसंवादि दैवतम्

दैत्यांच्या मायेत सापडलेल्या व दृश्यविभ्रमाने व्याकुळ झालेल्या प्राण्यांसाठी हेच एकमेव अविसंवादी, अचूक दैवत आहे।

Verse 48

अयमेव च संसारसागरात्सकलादपि । सत्त्वानुत्तारयन्देवः कर्णधाराय ते प्रभुः

हाच देव—तुमचा प्रभू—संसारसागरातून सर्व प्राण्यांना सर्वतोपरी पार उतरविणारा दिव्य कर्णधार आहे।

Verse 49

यजंतो जंतवो भक्त्या यं देवं विविधाः सदा । निःश्रेयसाय कल्पंते तं नतो भास्करं विभुम्

ज्याची उपासना प्राणी नाना प्रकारे सदैव भक्तिभावाने करतात, तोच परम कल्याण देतो; त्या सर्वशक्तिमान विभू भास्कराला मी नमस्कार करतो।

Verse 50

यस्तूदयाद्रिशिखरे मकुटायमानलीलागभस्तिभिरलं कुसुमप्रकाशैः । व्याप्य स्वदीधितिगणैः प्रदिशो दिशश्च देदीप्यते स सविता विभवाय लोके

जो प्रभातकाळी पूर्व पर्वतशिखरावर उदय पावून जणू मुकुटधारी भासतो, ज्याच्या क्रीडामय किरणांना पुष्पप्रकाशाची शोभा आहे, आणि जो आपल्या तेजकिरणांच्या समूहाने उपदिशा व दिशा व्यापून उजळतो—तो सविता लोकाच्या वैभवासाठी प्रकाशतो।

Verse 51

ब्रह्मेंद्ररुद्रमरुदच्युतवह्निपाथो नाथ प्रयोगनिपुणैश्च ऋषींद्रसंघैः । श्रेयोर्थिभिः प्रतिदिनं दिवसांगरागैर्दिव्यांगरागपरिलिप्त समस्तदैहैः

हे नाथ! ब्रह्मा, इंद्र, रुद्र, मरुत, अच्युत (विष्णू), अग्नी आणि जलांचा अधिपती—तसेच यज्ञप्रयोगात निपुण ऋषींद्रांचे समुदाय—परम कल्याण इच्छिणाऱ्यांकडून प्रतिदिन पूजिले जातात; त्यांच्या सर्व देहावर दिव्य अंगराग व नित्य सुगंधी लेप लावलेला असतो।

Verse 52

पूज्यं वपुस्तव सदा प्रलये हि वेदैर्गीर्भिर्विचित्रपदमंडलमंडिताभिः । ये त्वां स्तुवंति परसद्मनि सद्महीना नित्यं प्रसारितकरा भुवि ते भवंति

तुमचे स्वरूप सदैव पूज्य आहे; प्रलयकाळीही वेद विचित्र पद-छंदांनी अलंकृत स्तुतिवाणीने तुमची स्तुती करतात। जे परधामात तुमचे स्तवन करतात, ते निवासहीन असले तरी या भूमीवर नित्य हात पसरून (विनय-भक्तीने) राहतात।

Verse 53

ये दद्रुकुष्ठपिटिकादिभिरर्दितांगाः शीर्णत्वचः कुनखिनश्च्युतकेशनाशाः । देवेश तेपि तवपादनता भवंति सद्यो द्विरष्टशरदाकृतयो मनुष्याः

ज्यांचे अंग दाद, कुष्ठ, फोड इत्यादींनी पीडित आहेत, ज्यांची त्वचा झिजलेली आहे, नखे रोगट आहेत व केस गळत आहेत—हे देवेश! तेही तुमच्या चरणी नतमस्तक होताच तत्क्षणी सोळा वर्षांच्या यौवनासारखे मनुष्य होतात।

Verse 54

सामेति सामगगणा हि मखार्थकं त्वामध्वर्यवस्त्वृगिति बह्वृचमुख्यपूगाः । त्वामेवमार्यमिति कार्यविदोधिगंतुं नागाश्च वेति पितरोप्यथ सर्वगंधम्

सामगान करणारे तुला ‘साम’ म्हणतात, कारण तूच यज्ञाचा परम हेतू आहेस. अध्वर्यु यजुर्मंत्रांनी आणि बह्वृच-प्रधान ऋग्वेदी आपल्या-आपल्या रीतीने तुझीच स्तुती करतात. कर्माचे खरे प्रयोजन जाणणारे ज्ञानी तुलाच ‘आर्य’ मानतात; आणि नाग तसेच पितरही, हे सर्वगंध-स्वरूपा, तुझ्याच शरण येतात।

Verse 55

मायेति चोपनिषदर्कषडेव देवा मर्त्यास्तथा वयमिवेह उपासतेऽमी । गंधर्वकिन्नरगणाः सहचारणैस्तु रूपं तथा च भगवन्प्रतिपद्यसे त्वम्

उपनिषदांनी स्तुत केलेले ते सहा देवही येथे तुला ‘माया’ म्हणून उपासतात; मर्त्यही तसेच आणि आम्हीही तसेच पूजतो. गंधर्व-किन्नरांचे गण चारणांसह तुझी आराधना करतात; म्हणून, हे भगवन्, त्यांच्या भावानुसार तू तसाच रूप धारण करतोस।

Verse 56

येनार्चयंति सततं भवतोर्च्यमर्चिस्तेर्चिष्प्रतापितदिगंबरवित्तहीनाः । क्षुत्क्षामकंठजठराघटखर्परेण भिक्षामटंति परवेश्मसुतेर्थहीनाः

जे केवळ (अग्नीच्या) त्या ज्योतीने सतत पूज्य प्रभूची पूजा करतात, ते तिच्या उष्णतेने होरपळून दिगंबर व निर्धन होतात. भुकेने कंठ व पोट कृश होते; हातात फक्त घट व खप्पर घेऊन ते परक्यांच्या घरांत भिक्षा मागत फिरतात, खऱ्या तीर्थ-आश्रयाविना।

Verse 57

उत्फुल्लकोकनदकोशविशालनेत्रमीषद्विलासलुलिताञ्चितपिंगतारम् । कामं प्रशस्ततरसुंदरहाररम्यमुत्तुंगपीवरपयोधरभारखिन्नं

तिचे नेत्र उमललेल्या लाल कमळकळीप्रमाणे विशाल होते; किंचित् विलासाच्या लहरीने तिचे पिंगट केश शोभून दिसत होते. अत्यंत प्रशस्त व सुंदर हाराने ती रम्य भासत होती; आणि उंच, भरदार स्तनांच्या भाराने ती थोडीशी खिन्न दिसत होती।

Verse 58

रंभोपमोरु पृथुपीननितंबबिंबानद्धक्वणन्मणिरणद्रशनाकलापं । बृंदं ललाटतटकोटिपटांतलंबि हेमांचलांचितमुखं कुलपालिकानाम्

कुलाचे पालन करणाऱ्या स्त्रियांचा एक समूह दिसला—रंभेसारख्या उरू, रुंद व भरदार बिंबासारखे नितंब; कंबरपट्ट्यावरील मण्यांच्या माळा मधुर किणकिणत होत्या. कपाळाच्या कडेकडून वस्त्राचे पदर लोंबत होते, आणि सुवर्ण आंचलाने त्यांचे मुख शोभत होते।

Verse 59

कांतं गृहेषु कलगद्गदभाषितानां झंकारनूपुररवेणविरावितानाम् । तेषां कृशानुकरमिन्दुसमानकांतं यैरर्चितोसि भगवन्भवमोचनस्त्वं

हे भगवन्, भवमोचन! ज्यांच्या घरांत मधुर, किंचित् अडखळणारी वाणी आणि नूपुरांची झंकार निनादते, ते तुझी आराधना करतात; त्यांच्यासाठी तू अग्निसारखी दीप्ती व चंद्रासारखी कांती धारण करून प्रकट होतोस।

Verse 60

ब्रह्मा त्वमेव हरिरस्यनिलोऽनलोसि रुद्रोंऽतकोसि वरुणोऽस्यमराधिपोसि । सोमोसि वायुरसि भूरसि चेश्वरोसि यज्ञोसि वित्तपतिरस्यपराजितोसि

तूच ब्रह्मा, तूच हरि (विष्णू); तूच वायू आणि अग्नी आहेस। तूच रुद्र आणि अंतक (मृत्यू) आहेस; तूच वरुण आणि देवाधिपती आहेस। तूच सोम, तूच वायू, तूच पृथ्वी आणि परमेश्वर आहेस; तूच यज्ञ, तूच कुबेर (धनाधिपती) आणि तूच अपराजित आहेस।

Verse 61

ते सप्तसप्तिसुरवाहरणेन मुक्ता भूमावथेति तरसोरुतरंतरीताः । व्योमैतदंतरहितं परितो हि गत्वा गच्छंति न श्रमदं हिमनागपीमे

सात-सात अशा समूहांत देवांच्या वाहनांनी मुक्त झालेले ते वेगाने पृथ्वीवर उतरतात आणि एका प्रदेशातून दुसऱ्या प्रदेशात झपाट्याने पार करीत जातात। नंतर अडथळारहित आकाशात सर्वत्र फिरून, श्रम न होता, ते भयंकर हिमालय पर्वतात प्रवेश करतात।

Verse 62

ध्यानैकयोगनिरताश्च समाधिभावात्ध्यात्वा पदं तव तुरीयमनंतमूर्ते । मुक्तामयास्तनुभृतो न भियाभियुक्तास्तद्ब्रह्मशाश्वतमचिंत्यमनाद्यनंतं

केवळ ध्यान-योगात रत होऊन आणि समाधिभावाने, हे अनंतमूर्ते, ते तुझ्या तुरीय (परातीत) पदाचे ध्यान करतात। दुःखमुक्त झालेले देहधारी भयाने प्रेरित होत नाहीत; ते शाश्वत, अचिंत्य, अनादी व अनंत अशा ब्रह्माला प्राप्त होतात।

Verse 63

जन्मादिरोगरहितं परमं पुराणमीशं जरामरणशोकभयातिरिक्तम् । स्थूलानुभावनगणागणितं विशुद्धं वेदांतवादिभिरलं परिमन्यते यत्

ते परम पुराण ईश्वरस्वरूपच मानले जाते—जन्मादी रोगांपासून रहित, जरा-मरण, शोक व भय यांपलीकडे। ते विशुद्ध व अपरिमेय आहे; त्यातील स्थूल, प्रकट उपदेशसमूहांचीही गणना होऊ शकत नाही—म्हणून वेदान्तवादी त्यास अत्यंत मान देतात।

Verse 64

त्वामग्निपुंजवपुषं तपसां निवासं याता दिवं सुचिरकालमुपास्यभक्ताः । भानो सुरासुरसमूहशिरोनिघृष्ट पादारविंदयुगलामलचारुमूर्त्ते

हे भानो! तुझे देह अग्निपुंजासारखा, तू तपस्यांचा निवास आहेस. जे भक्त दीर्घकाळ भक्तिभावाने तुझी उपासना करतात ते स्वर्गलोकास प्राप्त होतात. देव-असुरांच्या समूहांच्या मस्तकांनी ज्यांच्या चरणकमलांना वंदन केले जाते, त्या निर्मळ व रम्य मूर्तीला नमस्कार।

Verse 65

भूतेशभूतवरदा सकृदव्ययात्मन्व्योमाट्टहाससवितर्भुवनैकदीप । ऋक्साममंत्रयजुषामधिवास नाम सृष्टिस्थितिप्रलयकारणलोकपाल

हे भूतेश! भूतांनाही वर देणारा, अव्यय आत्मस्वरूप! व्योमातील सविता, ज्याचा हास्यनाद उर्ध्वाकडे घुमतो; जगाचा एकमेव दीप! ऋक्-साम, मंत्र व यजुः यांचे अधिवास! सृष्टी-स्थिती-प्रलयाचा कारणभूत आणि लोकपाल—तुला नमस्कार।

Verse 66

दीनस्य देव कृपणस्य भवेभवे मे मग्नस्य चारुदविचार मनोरथानि । शश्वद्यतीश्वर शशी करकंकघोरोत्पातो जरामरणशोकरुगांतरस्य

हे देव! मी दीन व असहाय, जन्मोजन्मी संसारात बुडालेला आहे; तरीही माझ्या अंतःकरणात सुंदर व सूक्ष्म विचारांचे मनोरथ उठतात. हे शाश्वत यतीश्वर! चंद्राप्रमाणे जरा, मरण, शोक आणि अंतःरोगरूप भयंकर उत्पात शुभतेने दूर कर।

Verse 67

यः प्रातः सायमिदं मध्याह्ने वा पठेच्च दीप्तांशोः । सालोक्यं याति रवेः प्राप्नोति धर्मार्थकामांश्च

जो प्रातः, सायंकाळी किंवा मध्यान्ही या दीप्तांशु रवीची स्तुती पठण करतो, तो रविलोकातील सालोक्य प्राप्त करतो आणि धर्म, अर्थ व कामही मिळवतो।

Verse 68

नित्यं तस्माच्च सूर्याच्च मनसोभिहितं च यत् । नमस्ते देवदेवेश भक्तानामभयंकर

जे नित्य मनाने उच्चारले जाते आणि त्या सूर्यानेही स्तुत केले जाते—हे देवदेवेश, भक्तांना अभय देणाऱ्या! तुला पुनःपुन्हा नमस्कार।

Verse 69

सुब्रह्मण्य नमस्ते तु सर्वदेवनमस्कृत । तिग्मांशो वै नमस्तुभ्यं जगतश्चक्षुषे नमः

हे सुब्रह्मण्य! सर्व देवांनी ज्यांना नमस्कार केला आहे, त्या तुला नमस्कार. हे तिग्मांशु सूर्य! तुला नमन—जगाच्या नेत्राला नमः.

Verse 70

प्रभाकर नमस्तेस्तु भानो जय जगत्पते । अनेन दनुमुख्येन पीडितोहं जगत्पते

हे प्रभाकर! तुला नमस्कार; हे भानु! जय असो, हे जगत्पते। दनुच्या या प्रमुख पुत्रामुळे मी पीडित झालो आहे, हे जगत्पते।

Verse 71

किं करोमि कथं चैनं घातयामि दिवाकर । सूर्य उवाच । जय शूलेन पापिष्ठं मायाशतविशारदम्

“मी काय करू, आणि याला कसे मारू, हे दिवाकर?” सूर्य म्हणाला—“शूलाने त्या परम पापी, शेकडो मायांत निपुण असलेल्याला जिंक.”

Verse 72

जयं प्राप्नुहि देवेश हत्वा शूलेन चांधकम् । गृह्य शूलं ततो दूरमाक्षिप्य हर तेजसा

हे देवेश! शूलाने अंधकाचा वध करून विजय मिळव. मग शूल घेऊन, हे हर! आपल्या तेजाने तो दूर फेकून दे.

Verse 73

ततोन्धकस्त्रिशूलेनाताडयत्पापकर्मकृत् । तस्मिन्युद्धे तथा रुद्रो ह्यन्धकेनाभिपीडितः

मग पापकर्म करणारा अंधक त्रिशूलाने प्रहार करू लागला. त्या युद्धात रुद्रही अंधकामुळे अत्यंत पीडित व दबला गेला.

Verse 74

मुमोच बाणमुत्युग्रं नाम्ना पाशुपतं हि यत् । पिनाकमानम्य दोर्भ्यां पिनाकी शंकरः स्वयम्

पिनाकधारी स्वयं शंकरांनी दोन्ही भुजांनी पिनाक धनुष्य वाकवून ‘पाशुपत’ नावाचा अत्यंत उग्र बाण सोडला।

Verse 75

रुद्रबाणविनिर्भेदाद्रुधिरादन्धकस्य तु । अंधकाश्च समुत्पन्नाश्शतशोथ सहस्रशः

रुद्राच्या बाणांच्या भेदनाने अंधकाचे जे रक्त सांडले, त्यातून पुन्हा अंधक शेकडो आणि मग हजारो संख्येने उत्पन्न झाले।

Verse 76

तेषां विदार्यमाणानां रुधिरादपरे पुनः । बभूवुरंधका घोरा यैर्व्याप्तमखिलं जगत्

त्यांना विदीर्ण केले जात असताना त्यांच्या रक्तातून पुन्हा आणखी घोर अंधक निर्माण झाले; ज्यांनी अखिल जग व्यापून टाकले।

Verse 77

तं तु मायाविनं दृष्ट्वा देवदेवस्तदांधकम् । पानार्थमंधकस्यास्रं ससृजे मातृकास्तदा

तो मायावी अंधक पाहून देवदेवांनी, अंधकाचे रक्त पिण्यासाठी, त्या वेळी मातृकांची निर्मिती केली।

Verse 78

माहेश्वरीं तथा ब्राह्मीं शौरीं वा बाडवीं तथा । सौपर्णीमथ वायव्यां शंखिनीं तैत्तिरीं तथा

तेव्हा (मातृका)—माहेश्वरी, ब्राह्मी, शौरी, बाडवी; तसेच सौपर्णी, वायव्या, शंखिनी आणि तैत्तिरीही प्रकट झाल्या।

Verse 79

सौरीं सौम्यां शिवदूतीं चामुंडामथ वारुणीं । वाराहीं नारसिंहीं च वैष्णवीं च विभावरीं

त्यांनी सौरी, सौम्या, शिवदूती व चामुंडा यांचे आवाहन केले; नंतर वारुणी, वाराही, नारसिंही तसेच वैष्णवी व विभावरी यांचेही स्मरण केले।

Verse 80

शतानंदां भगानंदां पिच्छिलां भगमालिनीं । बालामतिबलां रक्तां सुरभीं मुखमंडिताम्

त्यांनी शतानंदा, भगानंदा, पिच्छिला व भगमालिनी यांचा जप केला; तसेच बाला, अतिबला, रक्त, सुरभी आणि मुखमंडिता यांचेही स्तवन केले।

Verse 81

मातृनंदां सुनंदां च बिडानीं शकुनीं तथा । रेवतीं च महापुण्यां तथैव शिखिपट्टिकां

त्यांनी मातृनंदा, सुनंदा, तसेच बिडानी व शकुनी यांचेही स्मरण केले; आणि महापुण्या रेवती व शिखिपट्टिका यांचेही।

Verse 82

शूलेन च ततो दैत्यं बिभेद त्रिपुरांतकः । निर्गतं रुधिरं तस्मात्पपुस्ता मातरस्तदा

मग त्रिपुरांतकाने शूळाने त्या दैत्याला भेदले. त्याच्यातून निघालेले रक्त त्या वेळी मातृदेवींनी प्राशन केले.

Verse 83

नीरक्तो हि तदा दैत्यश्शुष्कतां प्राप भूपते । शूले प्रोतस्तदा दैत्यो दिव्यवर्षसहस्रकम्

हे भूपते! तेव्हा तो दैत्य रक्तहीन होऊन पूर्णतः शुष्क झाला. शूळावर प्रोथित तो दैत्य एक सहस्र दिव्य वर्षे तसाच राहिला.

Verse 84

महाबलेन रुद्रेण विधृतोपि मृतो नहि । स्तुतस्तेन तदा शंभुर्भक्त्या दैत्येन सुव्रत

महाबली रुद्राने धरले तरी तो मेला नाही. तेव्हा त्या दैत्याने भक्तिभावाने शंभूची स्तुती केली, हे सुव्रत।

Verse 85

नमोस्तु शंभो भवनाशहेतो नमोस्तु ते देव वरप्रसीद । त्वं भू जलाग्नीरनभोर्कसोमयज्वाष्टमूर्तिर्भवभावनोलम्

हे शंभो, भव-नाशाचे कारण, तुला नमस्कार. हे देव, तुला नमस्कार—कृपा करून वर दे. तूच पृथ्वी, जल, अग्नी, वायू, सूर्य, सोम (चंद्र) आणि यजमान; तू अष्टमूर्ती ईश्वर, जो जगत निर्माण करून धारण करतोस।

Verse 86

त्वां वै बाणो बहुवाद्येन तोष्य प्राप्तश्चैश्यं स्वे पुरे तत्स्वरक्ष्यम् । रक्षोधीशो बाहुभिस्तोल्यशैलं युष्मत्क्रांतक्लिष्टरूपो ह्यनौषीत्

अनेक वाद्यांनी तुला संतुष्ट करून बाण आपल्या नगरात आला आणि तेथे राज्याचे ऐश्वर्य व आपल्या प्रदेशाचे रक्षणही मिळवले. पण राक्षसांचा अधिपती, बाहूंनी पर्वत उचलून, तुझ्या प्रहाराने क्लिष्ट रूप होऊनही ते सहन करीत राहिला।

Verse 87

प्राप्तोप्यैश्यं सर्वरक्षोगणानां पुत्रं चापि प्रोर्जितं शक्रबंधम् । भवभयहर हर परम उदार मम सुखकरण निखिल सुरसार

सर्व राक्षसगणांचे ऐश्वर्य मिळवूनही, आणि इंद्रबंधू म्हणून प्रसिद्ध असा पुत्र उत्पन्न करूनही—हे हर, भवभय हरिणारा, परम उदार—माझ्या सुखाचे कारण हो, हे सर्व देवांचा सार।

Verse 88

जितमरुदभिमतवितरणपार तव पदकमलमिहारणसार । तवेश पादपंकजं करोति यो नरो हृदि सदेशतस्य वांछितं ददासि भक्तिभावितः

हे ईश्वर! देवांनाही अभिमत दान देणारा, तुझे पदकमलच येथे तरण्याचे सार आहे. जो मनुष्य तुझे पादपंकज हृदयात धारण करतो, त्याला तू भक्तिभावाने प्रेरित होऊन विलंब न करता इच्छित वर देतोस।

Verse 89

मुनीश्वराः पुरा हरं भवंतमेवमादरात्प्रपूज्य लिंगरूपिणं समापिता मनोरथान् । भवोद्भवैकरूपिणं प्रपंचपंचकाकृतिं विचिंत्यवृक्षकोटरस्थ एष जीवजीवनं

प्राचीन काळी मुनीश्वरांनी अत्यंत आदराने लिंगरूप हर (शिव) यांची पूजा केली आणि त्यांच्या मनोवांछित इच्छा पूर्ण झाल्या। भव-उद्भवाचा एकमेव स्वरूप व जगाच्या पंचविध प्रपंचाचे मूर्त रूप असे त्यांचे चिंतन करून त्यांनी जाणले—“संसार-वृक्षाच्या कोटरात वसणारा तोच सर्व जीवांचा जीवनप्राण आहे।”

Verse 90

भवेद्भवाङ्घ्रिचिंतनाप्तसर्वकामईश्वर त्वदीय किंकरान्विते पदे पदे समागतः । मूढोहं नाभिजानामि त्वां स्तोतुं भक्तवत्सल

हे ईश्वर! आपल्या चरणांचे चिंतन केल्याने सर्व इच्छित फल प्राप्त होतात. आपल्या किँकरांसह मी पावलोपावली आपल्या चरणांशी आलो आहे; तरीही मी मूढ—हे भक्तवत्सल! आपली स्तुती कशी करावी हे मला कळत नाही.

Verse 91

सदीश्वरेण मनसाप्यनुकंप्यो रणं गतः । इति स्तुतो महेशस्तु भक्त्या दैत्येन सादरं

तो (दैत्य) असा होता की ईश्वराच्या मनातही त्याच्याविषयी करुणा उत्पन्न होऊ शकली असती; तरी तो रणांगणात गेला. अशा प्रकारे दैत्याने भक्तीने व आदराने महेश (शिव) यांची स्तुती केली.

Verse 92

गणेशतां ददौ तस्मै नाम भृंगीरिटीति च । एष ते महिमा भूप हरस्य भवहारिणः

त्याला त्यांनी गणेशत्व दिले आणि ‘भृंगीरिटी’ असे नावही प्रदान केले. हे भूप! भवबंधन हरिणाऱ्या हर (शिव) यांची हीच महिमा आहे.

Verse 93

कथितो विघ्नविघ्नाख्यस्तत्पराणां सुखावहः । भीष्म उवाच । मनुष्यस्यापि देवत्वं सुखं राज्यं धनं यशः

अशा रीतीने ‘विघ्न-विघ्न’ नावाने प्रसिद्ध, विघ्नांचा नाश करणारा व त्याच्यावर परायण असणाऱ्यांना सुख देणारा तो वर्णिला गेला. भीष्म म्हणाले—मनुष्यालाही देवत्व, सुख, राज्य, धन आणि यश प्राप्त होऊ शकते.

Verse 94

जयं भोग्यं तथारोग्यमायुर्विद्यां श्रियं सुतं । बंधुवर्ग शिवं सर्वं ब्रूहि मे विप्रसत्तम

हे विप्रश्रेष्ठ! विजय, भोगसुख व आरोग्य; दीर्घायुष्य, विद्या, श्री, पुत्र; तसेच बंधुवर्ग आणि सर्व शिव-मंगल—हे सर्व मला सांगावे।

Verse 95

पुलस्त्य उवाच । एभिर्गुणैर्युतः श्रीमान्सदैवब्राह्मणो भुवि । त्रैलोक्ये तु सदा मेध्यो विप्रदेवो युगेयुगे

पुलस्त्य म्हणाले—या गुणांनी युक्त तो पृथ्वीवर सदैव तेजस्वी ब्राह्मण होतो; त्रैलोक्यात तो नित्य पवित्र व पूज्य, युगायुगांत ऋषींमध्ये देवतुल्य असतो।

Verse 96

पूजयित्वा द्विजान्देवाः स्वर्गं भुंजंति चाक्षयं । धरामवंति राजानो लोकावित्तं सुखं शिवं

द्विजांचे पूजन केल्याने देव अक्षय स्वर्गसुख भोगतात; आणि राजे पृथ्वीचे रक्षण करून लौकिक संपत्ती, सुख व शिवमंगल प्राप्त करतात।

Verse 97

लोके विप्र समो नास्ति देवानामपि दैवतं । स च धर्ममयः साक्षाद्भुवि मुक्तिप्रदो भृशं

हे विप्र! लोकी त्याच्या समान कोणी नाही; तो देवांचाही देव आहे। तो साक्षात् धर्ममय असून पृथ्वीवर सामर्थ्याने मुक्ती प्रदान करतो।

Verse 98

लोकानां स गुरुः पूज्यस्तीर्थभूतोऽनघो जनः । सर्वदेवालयः सत्वो निर्मितो ब्रह्मणा पुरा

तो लोकांचा पूज्य गुरु आहे—पापरहित जन, जो स्वतः तीर्थरूप झाला आहे। तो शुद्ध सत्त्व, सर्व देवांचे आलय, प्राचीनकाळी ब्रह्म्याने निर्मिला।

Verse 99

इममर्थं पुरा पृष्टो नारदेन पितामहः । कस्मिंस्तु पूजिते ब्रह्मन्प्रसादी माधवो भवेत्

हा अर्थ पूर्वी नारदाने पितामह ब्रह्म्यास विचारला— “हे ब्रह्मन्, कोणाची पूजा केल्यास माधव (विष्णु) प्रसन्न होतो?”

Verse 100

ब्रह्मोवाच । यस्य विप्राः प्रसीदंति तस्य विष्णुः प्रसीदति । तस्माद्ब्राह्मण शुश्रूषुः परं ब्रह्माधिगच्छति

ब्रह्मा म्हणाले— ज्याच्यावर विप्र (ब्राह्मण) प्रसन्न होतात, त्याच्यावर विष्णूही प्रसन्न होतो। म्हणून जो ब्राह्मणांची श्रद्धेने शुश्रूषा करतो, तो परब्रह्मास प्राप्त होतो।

Verse 101

विष्णुर्ब्राह्मणदेहेषु सदा वसति नान्यथा । तस्माद्ब्राह्मणपूजायां विष्णुस्तुष्यति तत्क्षणात्

विष्णू सदैव ब्राह्मणांच्या देहांत वास करतो— अन्यथा नाही। म्हणून ब्राह्मणपूजेत विष्णू तत्क्षणी तुष्ट होतो।

Verse 102

विप्रान्यः पूजयेन्नित्यं दानमानार्चनादिभिः । कृतं क्रतुशतं तेन विध्युक्तं प्रियदक्षिणम्

जो नित्य दान, मान-सन्मान, अर्चन इत्यादींनी विप्रांचे पूजन करतो, त्याने विधिपूर्वक प्रिय दक्षिणेसह शंभर यज्ञ केले— असे मानले जाते।

Verse 103

ब्राह्मणस्य मुखं क्षेत्रमनूषरमकण्टकम् । वापयेत्सर्वबीजानि सा कृषिस्सार्वकालिकी

ब्राह्मणाचे मुख हे असे शेत आहे— न ऊसर, न काटेरी. त्यात सर्व बीजे पेरावीत; तीच शेती सर्वकाळ फलदायी ठरते।

Verse 104

अभिगम्य तु यद्दत्तं यच्च दानं मनोरमं । विद्यते सागरस्यांतो दानस्यांतो न विद्यते

सत्पात्राजवळ स्वतः जाऊन दिलेले मनोहर दान—सागराला अंत आहे; पण दानाच्या पुण्याला अंत नाही.

Verse 105

मनसापि न हिंसंति भूदेवमाततायिनं । मनोनुकूलतां यांति देवैरपि च दुर्लभां

ते ब्राह्मणावर आततायी असलेल्यालाही मनानेसुद्धा हिंसा करीत नाहीत; देवांनाही दुर्लभ अशी मनःशांती त्यांना प्राप्त होते.

Verse 106

गृहे यस्यागतो विद्वान्नैराश्यं नोपगच्छति । सर्वपापक्षयस्तस्य चाक्षयं स्वर्गमश्नुते

ज्याच्या घरी विद्वान अतिथी येऊन निराश होत नाही—त्याचे सर्व पाप क्षय पावतात आणि तो अक्षय स्वर्ग प्राप्त करतो.

Verse 107

काले देशे च पात्रे च विप्रे यच्चार्पयेद्वसु । तद्धनं चाक्षयं विद्धि जन्मजन्मनि तिष्ठति

योग्य काळ, योग्य देश आणि योग्य पात्र अशा विप्राला जे धन अर्पण केले जाते—ते अक्षय समजा; ते जन्मोजन्मी टिकते.

Verse 108

न च दारिद्यतामेति नातुरो न च कातरः । मनोनुकूलां प्रमदामर्चयित्वा द्विजान्लभेत्

तो दरिद्री होत नाही, आजारी होत नाही, कातरही होत नाही; मनास अनुरूप प्रिय स्त्रीचा सन्मान करून तो द्विजांचा अनुग्रह मिळवतो.

Verse 109

कृत्वा साहसकर्माणि दद्याद्विप्राय पर्वसु । तद्दानं सुगुणं प्रोक्तमभयं लाभ एव च

साहसी/कठोर कर्मे करून पर्वकाळी ब्राह्मणास दान द्यावे. ते दान अत्यंत पुण्यदायक, अभय देणारे व लाभकारक असे सांगितले आहे.

Verse 110

विप्रपादतलोद्घृष्टि क्षती भवति यः करः । स करः श्रीकरो नाम अन्यः कर्मकरः करः

ब्राह्मणाच्या पादतळाशी घासल्याने ज्याला जखम होते तोच हात ‘श्रीकर’ (मंगलकर) म्हणतात; उरलेला हात फक्त काम करणारा हात आहे.

Verse 111

विप्रपादरजः पूताः पूतास्तज्जलबिन्दुभिः । विपद्भिश्च सदा पापैर्मुक्ता यांति त्रिविष्टपम्

ब्राह्मणाच्या पादरजाने पवित्र होऊन आणि त्याच्याशी संबंधित जलकणांनीही शुद्ध होऊन, ते सदैव पाप व विपत्तींपासून मुक्त होतात व त्रिविष्टप (स्वर्ग) गाठतात.

Verse 112

विप्रपादरजः पूताः शुचयो गृह चत्वराः । पुण्यक्षेत्रसमास्ते स्युः प्रशस्ता यज्ञकर्मसु

ब्राह्मणाच्या पादरजाने पवित्र झालेले घरांचे अंगण स्वच्छ होते; ते पुण्यक्षेत्रासमान मानले जाते आणि यज्ञकर्मासाठी प्रशस्त ठरते.

Verse 113

आदौ ब्रह्ममुखाद्विप्रः समुद्भूतः पुरानघः । वेदास्तत्रैव संजाताः सृष्टिसंस्थिति हेतवः

आदिकाळी ब्रह्माच्या मुखातून, हे प्राचीन निष्पाप ब्राह्मणा, (प्रथम) विप्र उत्पन्न झाला. त्याच ठिकाणी वेदही उत्पन्न झाले, जे सृष्टी व स्थितीचे कारण आहेत.

Verse 114

तस्माद्विप्रमुखे वेदाश्चार्पिताः पुरुषेण हि । पूजार्थं सर्वलोकानां सर्वयज्ञार्थतो ध्रुवम्

म्हणून पुरुषोत्तमाने विप्रांमध्ये श्रेष्ठ अशा ब्राह्मणाकडे वेद अर्पण केले—सर्व लोकांच्या पूजेसाठी व सर्व यज्ञांच्या प्रयोजनासाठी निश्चयाने सिद्ध साधन म्हणून।

Verse 115

पितृयज्ञे विवाहे च वह्निकार्येषु शांतिषु । प्रशस्ता ब्राह्मणा नित्यं सर्व स्वस्त्ययनेषु च

पितृयज्ञ, विवाह, अग्निकार्य व शांतिकर्मांत—तसेच सर्व स्वस्त्ययन व मंगलकर्मांत—ब्राह्मण नित्य प्रशस्त व अत्यंत शुभ मानले जातात।

Verse 116

देवा भुंजंति हव्यानि बलिप्रेतादयोऽसुराः । पितरश्चैव कव्यानि विप्रस्यैव मुखाद्र्धुवम्

देव हव्याचा भोग घेतात, बलि-प्रेतादि असुर आपला भाग घेतात, आणि पितर कव्याचा—हे सर्व निश्चयाने विप्राच्या मुखाद्वारेच होते।

Verse 117

देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च यो दद्याद्यज्ञकर्मसु । दानं होमं बलिं चैव विना विप्रेण निष्फलम्

यज्ञकर्मांत देवांना व पितरांना जे दान, होम व बलि अर्पण केले जाते—ते विप्राविना केले तर निष्फळ ठरते।

Verse 118

भुंजंति चासुरास्तत्र प्रेता दैत्याश्च राक्षसाः । तस्माद्ब्राह्मणमाहूय तेषु कर्माणि कारयेत्

तेथे असुर, प्रेत, दैत्य व राक्षसही (अर्पणाचा) भाग घेतात; म्हणून ब्राह्मणाला बोलावून त्या कर्मांचे विधिपूर्वक अनुष्ठान करावे।

Verse 119

काले देशे च पात्रे च लक्षकोटिगुणं भवेत् । श्रद्धया च द्विजं दृष्ट्वा प्रकुर्यादभिवादनम्

योग्य काळी, योग्य देशी व योग्य पात्रास केलेले दान‑पुण्य लक्ष‑कोटी पट फळ देते. आणि श्रद्धेने द्विज (ब्राह्मण) पाहताच त्यास आदराने अभिवादन करावे.

Verse 120

दीर्घायुस्तस्य वाक्येन चिरंजीवी भवेन्नरः । अनभिवादनाद्विप्र द्वेषादश्रद्धयापि च

त्याच्या वचनाने मनुष्य दीर्घायुषी होतो, जणू चिरंजीवच होतो. पण हे विप्र, अभिवादन न केल्याने, द्वेषाने आणि अश्रद्धेनेही ते फळ नष्ट होते.

Verse 121

आयुः क्षीणं भवेत्पुंसां भूतिनाशश्च दुर्गतिः । आयुर्वृद्धिर्यशोवृद्धिर्वृद्धिर्विद्या धनस्य च

माणसांचे आयुष्य क्षीण होते, संपत्ती नष्ट होते आणि दुर्गतिचा प्रसंग येतो. (उलट) आयुष्य वाढते, यश वाढते आणि विद्या व धन यांचीही वाढ होते.

Verse 122

पूजयित्वा द्विजान्श्रेष्ठो भवेन्नास्त्यत्र संशयः । न विप्रपादोदककर्दमानि न वेदशास्त्रप्रतिघोषितानि

द्विजांचे (ब्राह्मणांचे) पूजन केल्याने मनुष्य निःसंशय श्रेष्ठ होतो. पण केवळ विप्राच्या पादोदकाच्या चिखलात लोळणे, किंवा वेद‑शास्त्रांचे फक्त मोठ्याने पठण करणे याने खरी श्रेष्ठता सिद्ध होत नाही.

Verse 123

स्वाहा स्वधा स्वस्तिविवर्जितानि श्मशानतुल्यानि गृहाणि तानि । नारद उवाच । कश्च पूज्यतमो विप्रो ह्यपूज्यो वाथ को भवेत्

‘स्वाहा’, ‘स्वधा’ आणि ‘स्वस्ति’ यांपासून वंचित असलेली घरे स्मशानासारखी होतात. नारद म्हणाले—कोणता ब्राह्मण सर्वाधिक पूज्य आहे, आणि कोण (उलट) अपूज्य ठरतो?

Verse 124

विप्रस्य लक्षणं ब्रूहि याथातथ्यं गुरोरपि । ब्रह्मोवाच । पूज्यः श्रोत्रियको नित्यं सदाचारसमन्वितः

“विप्राचे लक्षण यथातथ्य सांग, आणि गुरूचेही.” ब्रह्मदेव म्हणाले—“जो वेदज्ञ श्रोत्रिय, नित्य पूज्य आणि सदाचारयुक्त असतो, तोच (श्रेष्ठ) होय.”

Verse 125

सद्वृत्तः कलुषैर्मुक्तस्तीर्थभूतो जनोऽनघः । नारद उवाच । जातः कः श्रोत्रियस्तात सत्कुले वाप्यसत्कुले

सद्वृत्त व कलुषमुक्त मनुष्य तीर्थस्वरूप—निष्पाप—होतो. नारद म्हणाले—“तात, श्रोत्रिय कोण होतो? सत्कुळात जन्मलेला, की असत्कुळात जन्मलेलाही?”

Verse 126

सदसत्कर्मकर्ता वा कः पूज्यो भुवि बाडवः । ब्रह्मोवाच । सत्श्रोत्रियकुले जातो ह्यक्रियो नैव पूजितः

“हे बाडव, पृथ्वीवर पूज्य कोण—सत्कर्म करणारा की असत्कर्म करणारा?” ब्रह्मदेव म्हणाले—“श्रोत्रिय कुळात जन्मला तरी जो अकर्मठ (कर्तव्यपालन न करणारा) आहे, तो पूज्य नाही.”

Verse 127

असत्क्षेत्रकुले पूज्यो व्यास वैभांडकौ यथा । क्षत्रियाणां कुले जातो विश्वामित्रोस्ति मत्समः

अयोग्य देश वा कुळातही कोणी पूज्य होऊ शकतो—जसे व्यास आणि वैभांडक. तसेच क्षत्रिय कुळात जन्मूनही विश्वामित्र माझ्यासमान झाला.

Verse 128

वेश्यापुत्रो वसिष्ठश्च अन्ये सिद्धा द्विजादयः । तस्मात्सच्छोत्रियादीनां शृणु पुत्रक लक्षणम्

वसिष्ठ हा वेश्येचा पुत्र होता; तसेच ब्राह्मणादी अन्य सिद्धही झाले. म्हणून, पुत्रका, खरे श्रोत्रिय इत्यादींची लक्षणे ऐक.

Verse 129

धरायां तीर्थभूतानां सर्वपापहराय च । जन्मना ब्राह्मणो ज्ञेयः संस्कारैर्द्विज उच्यते

पृथ्वीवर ते तीर्थस्वरूप व सर्व पापांचा नाश करणारे आहेत। जन्माने मनुष्य ब्राह्मण ओळखला जातो; संस्कारांनी तो ‘द्विज’ म्हणविला जातो।

Verse 130

विद्यया याति विप्रत्वं त्रिभिः श्रोत्रियलक्षणम् । विद्यापूतो मंत्रपूतो वेदपूतस्तथैव च

विद्येने मनुष्य विप्रत्व प्राप्त करतो; आणि श्रोत्रियाची लक्षणे तीन—विद्येने पवित्र, मंत्राने पवित्र, तसेच वेदाने पवित्र।

Verse 131

तीर्थस्नानादिभिर्मेध्यो विप्रः पूज्यतमः स्मृतः । नारायणे सदा भक्तः शुद्धांतःकरणस्तथा

तीर्थस्नान इत्यादींनी विप्र शुद्ध होतो आणि तो अत्यंत पूज्य मानला आहे—विशेषतः तो सदैव नारायणभक्त व अंतःकरणाने निर्मळ असेल तर।

Verse 132

जितेंद्रियो जितक्रोधस्समः सर्वजनेषु च । गुरुदेवातिथेर्भक्तः पित्रोः शुश्रूषणे रतः

जो इंद्रियजयी, क्रोधजयी व सर्वांप्रती समभावी; गुरु, देव व अतिथी यांचा भक्त आणि आई-वडिलांच्या सेवेत रत असतो।

Verse 133

परदारे मनो यस्य कदाचिन्नैव मोदते । पुराणकथको नित्यं धर्माख्यानस्य संततिः

ज्याचे मन कधीही परस्त्रीमध्ये रममाण होत नाही, तोच नित्य खरा पुराणकथक—धर्मकथनाची परंपरा अखंड धारण व प्रवाहित करणारा।

Verse 134

अस्यैव दर्शनान्नित्यमश्वमेधादिजं फलम् । संलापे गतिमेत्यस्य भागीरथ्या प्लवस्य च

या पवित्र स्थान/वस्तूचे केवळ दर्शन घेतल्याने नित्य अश्वमेधादी महायज्ञांचे फळ प्राप्त होते. येथे संवाद केल्याने भागीरथी (गंगा) व प्लव यांच्याशी संबंधित शुभ गती मिळते.

Verse 135

व्रतैश्च विविधैः पूतो नित्यस्नानद्विजार्चनैः । मित्रामित्रे दयालुः स्यात्समः सर्वजनेषु च

विविध व्रतांनी पवित्र होऊन, नित्यस्नान व द्विज (ब्राह्मण) पूजनाने शुद्ध होऊन, मनुष्याने मित्र-शत्रू दोघांवरही दया करावी आणि सर्वांप्रती समभाव ठेवावा.

Verse 136

परस्वं न हरेद्यस्तु तृणमप्यटवीगतम् । कामक्रोधादिनिर्मुक्त इंद्रियैरजितः पुमान्

जो परधन घेत नाही—अरण्यात पडलेले तृणही उचलत नाही—जो काम, क्रोध इत्यादींपासून मुक्त आहे आणि ज्याच्या इंद्रियांना विषयांनी जिंकलेले नाही, तोच खरा संयमी पुरुष होय.

Verse 137

परदारान्न गृह्णाति मनसापि गृहागतान् । नारद उवाच । गायत्र्या लक्षणं किं वा प्रत्येकाक्षरजं गुणम्

तो परस्त्रीला—ती घरी आली तरी—मनानेही स्वीकारत नाही. नारद म्हणाले: “गायत्रीचे लक्षण काय? किंवा तिच्या प्रत्येक अक्षरापासून कोणता गुण उत्पन्न होतो?”

Verse 138

कुक्षिचरणगोत्राणां तस्या ब्रूहि सुनिश्चयम् । ब्रह्मोवाच । छंदो गायत्री गायत्र्याः सविता देवता ध्रुवम्

तिच्या कुक्षी, चरण आणि गोत्र यांचा निश्चयपूर्वक निर्णय सांग. ब्रह्मा म्हणाले: “तिचे छंद गायत्री आहे; आणि गायत्रीची देवता निश्चयच सविता आहे.”

Verse 139

शुक्लवर्णात्वग्निमुखा विश्वामित्र ऋषिस्तथा । ब्रह्मणश्शिरआरूढा शिखा विष्णु हृदि स्थिता

श्वेतवर्ण व अग्निमुखी, ज्याचा ऋषी विश्वामित्र—ती शिखा ब्रह्मदेवाच्या मस्तकी आरूढ होऊन विष्णूच्या हृदयात प्रतिष्ठित आहे।

Verse 140

उपनयने नियोगः स्यात्सांख्यायन सगोत्रजा । त्रैलोक्यचरणा ज्ञेया पृथिवीकुक्षि संस्थिता

उपनयनकाळी, हे सांख्यायन, विधीनुसार सगोत्रजेसह नियोग करावा. ती ‘त्रैलोक्यचरणा’ म्हणून ज्ञात असून पृथ्वीच्या कुक्षीत स्थित आहे।

Verse 141

चतुर्विंशतिस्थाने च पादादौ मस्तकांतके । चतुर्विंशत्यक्षरं न्यस्य ब्रह्मलोकं स विंदति

पायांपासून आरंभ करून मस्तकापर्यंत चोवीस स्थानी चोवीस अक्षरांचा न्यास केल्यास तो ब्रह्मलोक प्राप्त करतो।

Verse 142

प्रत्यर्णदेवतां ज्ञात्वा विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् । अपरं च प्रवक्ष्यामि गायत्र्या लक्षणं ध्रुवं

प्रत्येक अक्षराची अधिष्ठात्री देवता जाणून साधक विष्णुसायुज्य प्राप्त करतो. आता मी गायत्रीची ध्रुव लक्षणे पुढे सांगतो।

Verse 143

सप्तपंच तथा ब्रह्म यजुरष्टादशाक्षरम् । ज्वलनादिहकारांतं जले स्थित्वा शतं जपेत्

‘सप्तपंच’ तसेच ‘ब्रह्म’ मंत्रासह, ‘ज्वलन’पासून आरंभ व ‘हकारा’पर्यंत समाप्त होणारा अठरा-अक्षरी यजुर्मंत्र जलात उभे राहून शंभर वेळा जपावा।

Verse 144

उपपातककोट्या तु तथातिपातकैरपि । ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्मुक्ता यांति ममालयं

असंख्य उपपातक व महापातक, ब्रह्महत्या इत्यादी पापांपासून जे मुक्त होतात, ते माझ्या धामास जातात।

Verse 145

ओंअग्नेर्वाक्पुंसि यजुर्वेदेन जुष्टात्सोमं पिब स्वाहा । विष्णुमंत्रं महामंत्रं तथा माहेश्वरस्य च

“ॐ। हे अग्ने! वाणी व प्राणशक्तीत, यजुर्वेदाने पवित्र होऊन, सोम पान कर—स्वाहा।” तसेच विष्णुमंत्र, महामंत्र आणि माहेश्वर (शिव) मंत्रही वापरावेत।

Verse 146

देवीसूर्यगणेशानां तथा क्रतुभुजां सुत । यस्य कस्य कुले जातो गुणवानेव तैर्गुणैः

हे यज्ञभोजकांच्या पुत्रा! जो कोणत्याही कुळात जन्मला तरी देवी, सूर्य व गणेश यांच्या त्या गुणांनी तो खरोखर गुणवान होतो।

Verse 147

साक्षाद्ब्रह्ममयो विप्रः पूजनीयः प्रयत्नतः । दानं दद्याच्च विधिवत्सदा पर्वणि पर्वणि

विप्र हा साक्षात् ब्रह्मस्वरूप आहे; म्हणून त्याची प्रयत्नपूर्वक पूजा करावी। तसेच प्रत्येक पर्वकाळी विधिपूर्वक दान नेहमी द्यावे।

Verse 148

अक्षयं लभते दाता जन्मकोटिशतान्प्रति । स्वाध्यायनिरतो विप्रो यः पठेत्पाठयेत्परान्

दाता कोट्यवधी जन्मांपर्यंत अक्षय फल मिळवतो। स्वाध्यायात रत ब्राह्मण जो हे पठण करतो किंवा इतरांना पठण करवतो, तोही तेच पुण्यफल पावतो।

Verse 149

धर्मं च श्रावयेल्लोके सदाचारं श्रुतिं स्मृतिं । पुराणसंहितां नूनं तथैव धर्मसंहितां

लोकांत धर्म श्रवण करावा—सदाचार, श्रुती व स्मृती यांचे; तसेच निश्चयाने पुराणसंहिता आणि धर्मसंहिताही।

Verse 150

श्रावयित्वा तु लोकेषु श्रावयित्वा द्विजातिषु । उर्व्यां विष्णुसमः सोपि पूजनीयो नरैः सुरैः

लोकांत याचे श्रवण करवून आणि द्विजांतही श्रवण करवून, तो पृथ्वीवर विष्णुसमान होतो व मनुष्यांकरिता व देवांकरिता पूजनीय ठरतो।

Verse 151

यद्बलं चाक्षयं तस्य तीर्थभूतानघस्य च । समानमर्चनं कृत्वा नरो यात्यच्युतालयं

त्या अर्चनाचे बल (पुण्य) अक्षय आहे आणि ते तीर्थभूत निष्पाप पुरुषाचेच; तसाच अर्चनविधी करून मनुष्य अच्युताच्या धामास जातो।

Verse 152

कदाचित्क्रियते पापं विप्रः पापैर्न लिप्यते । चांडालस्य गृहे निष्ठौ भास्करज्वलनौ यथा

कधी कधी पाप केले तरी ब्राह्मण पापांनी लिप्त होत नाही; जसे चांडाळाच्या घरी असले तरी सूर्य व अग्नी मलिन होत नाहीत।

Verse 153

याजनाध्यापनाद्यौनात्तथैवासत्प्रतिग्रहात् । विप्राणां न भवेद्दोषो ज्वलनार्कसमा द्विजाः

याजन, अध्यापन, मैथुन तसेच अयोग्य दान-ग्रहण यांमुळेही विप्रांना दोष होत नाही; हे द्विजहो, ते अग्नी व सूर्याप्रमाणे आहेत।

Verse 154

तान्प्रतिग्रहजान्दोषान्प्राणायाम व्यवस्थिताः । नाशयंतीह पापानि वायुर्मेघमिवांबरे

प्राणायामाच्या शिस्तीत स्थित होऊन ते दान-ग्रहणातून उत्पन्न दोष इथेच नष्ट करतात; जसा आकाशातील मेघ वारा दूर करतो, तशी पापेही नाहीशी करतात।

Verse 155

गायत्रीं यो जपेन्नित्यं प्राणायामसमन्वितां । प्रत्यक्षरामरैर्युक्तां स्वाङ्गे विन्यस्य तामपि

जो नित्य प्राणायामासह गायत्रीचा जप करतो, स्वांगांवर तिचा न्यास करून, आणि ‘राम’ या प्रत्यक्ष अक्षरांशीही तिला संयुक्त करतो।

Verse 156

सर्वपापाद्विनिर्मुक्तो जन्मकोटिकृतादपि । ब्रह्मणः पदवीं प्राप्य स गच्छेत्प्रकृतेः परम्

तो सर्व पापांपासून—कोट्यवधी जन्मांत केलेल्या पापांपासूनही—मुक्त होतो; ब्रह्मपद प्राप्त करून नंतर प्रकृतीच्या पलीकडे जातो।

Verse 157

प्राणायामयुतां तस्माद्गायत्रीं जप नारद । नारद उवाच । प्राणायामाः कथं ब्रह्मन्प्रत्येकाक्षरदेवताः

म्हणून, हे नारद, प्राणायामयुक्त गायत्रीचा जप कर. नारद म्हणाले—हे ब्रह्मन्, प्राणायाम कसा करावा? आणि प्रत्येक अक्षराची अधिष्ठात्री देवता कोण?

Verse 158

तेषां न्यासं तथांगेषु वद तात यथाक्रमम् । ब्रह्मोवाच । गुददेशेत्वपानस्याद्धृदि प्राणोस्ति देहिनः

हे तात, त्यांचा न्यासही अंगांवर यथाक्रम सांग. ब्रह्मा म्हणाले—गुदप्रदेशी अपान असतो; आणि देहधारीच्या हृदयात प्राण प्रतिष्ठित असतो।

Verse 159

तस्माद्गुदं समाकुंच्य प्राणेन सह योजयेत् । पूरकेण तदा पुत्र कृत्वा कुंभकमुत्तमं

म्हणून गुदप्रदेश आकुंचित करून तो प्राणासह योजावा. मग, हे पुत्रा, पूरक करून उत्तम कुंभक (श्वासरोध) करावा.

Verse 160

प्राणायामत्रयं कृत्वा गायत्रीं संजपेदिद्वजः । अनेनैव जपेद्यस्तु महापातकसंचयः

त्रिविध प्राणायाम करून द्विजाने विधिपूर्वक गायत्रीचा जप करावा. याच प्रकारे जप केल्यास महापातकांचा संचयही नष्ट होऊन शुद्धी होते.

Verse 161

सकृदुच्चारितेनैव क्षयं यात्युपपातकं । प्रतिवर्णस्वरं ज्ञात्वा विन्यस्येद्यः कलेवरे

हे एकदाच उच्चारले तरी उपपातक (लघुपाप) नष्ट होतात. जो प्रत्येक वर्णाचा स्वर जाणून देहात विधिपूर्वक न्यास करतो, तो अशी शुद्धी प्राप्त करतो.

Verse 162

स जनो ब्रह्मतामेति फलं वक्तुं न शक्नुमः । प्रत्यक्षरस्य यद्दैवं शृणु पुत्र वदाम्यहं

असा जन ब्रह्मत्वास प्राप्त होतो; त्याचे फळ आम्ही सांगू शकत नाही. पण, हे पुत्रा, प्रत्यक्ष अक्षराचे जे दैवी सामर्थ्य आहे ते ऐक—मी सांगतो.

Verse 163

यज्जप्त्वा च पुनर्मातुस्तनं न पिबति द्विजः । आग्नेयं प्रथमं ज्ञेयं वायव्यं तु द्वितीयकम्

ज्याचा जप केल्यावर द्विज पुन्हा आईचे स्तन्य पित नाही (म्हणजे पुनर्जन्मात पडत नाही). पहिले ‘आग्नेय’ आणि दुसरे ‘वायव्य’ असे जाणावे.

Verse 164

तृतीयं सूर्यदैवत्यं चतुर्थं वैयतं तथा । पंचमं यमदैवत्यं वारुणं षष्ठमुच्यते

तिसरे सूर्यदेवतेचे अधिष्ठान आहे; चौथे वैयत (आकाश/वायू) देवतेचे आहे. पाचवे यमदेवाधीन असून सहावे वरुणदेवतेचे असे म्हटले आहे.

Verse 165

सप्तमं बार्हस्पत्यं तु पार्जन्यं चाष्टमं विदुः । ऐन्द्रं च नवमं ज्ञेयं गांधर्वं दशमं तथा

सातवे बार्हस्पत्य (बृहस्पतीचे) असे विद्वान म्हणतात; आठवे पार्जन्य (पर्जन्याचे) असे सांगतात. नववे ऐन्द्र (इंद्राचे) जाणावे आणि दहावे गांधर्व (गंधर्वांचे) तसेच.

Verse 166

पौष्णमेकादशं विद्धि मैत्रं द्वादशकं स्मृतं । त्वाष्ट्रं त्रयोदशं ज्ञेयं वासवं तु चतुर्दशं

अकरावे पौष्ण (पूषा देवाचे) असे जाण; बारावे मैत्र (मित्रदेवाचे) असे स्मरणात आहे. तेरावे त्वाष्ट्र (त्वष्टा देवाचे) जाणावे आणि चौदावे वासव (इंद्राचे) आहे.

Verse 167

मारुतं पंचदशकं सौम्यं षोडशकं स्मृतं । आंगिरसं सप्तदशं वैश्वदेवमतः परं

पंधरावे मारुत (मरुतांचे) असे स्मरणात आहे; सोळावे सौम्य (सोमाचे) असे कथिले आहे. सतरावे आंगिरस आहे आणि त्यानंतर वैश्वदेव (सर्वदेवमय) येते.

Verse 168

आश्विनं चैकोनविंशं प्राजापत्यं तु विंशकं । सर्वदेवमयं ज्ञेयमेकविंशकमक्षरं

एकोणवीस अक्षरांचे आश्विन असे म्हणतात आणि वीस अक्षरांचे प्राजापत्य. परंतु एकवीस अक्षरांचे रूप सर्वदेवमय—सर्व देवांनी युक्त—असे जाणावे.

Verse 169

रौद्रं द्वाविंशकं ज्ञेयं ब्राह्मं ज्ञेयमतः परं । वैष्णवं तु चतुर्विंशमेता अक्षरदेवताः

द्वाविंशक रौद्र असे जाणावे, त्यानंतरचे ब्राह्म; आणि चतुर्विंशक वैष्णव. या अक्षरांच्या अधिष्ठात्री देवता आहेत.

Verse 170

जपकाले तु संचिंत्य तासु सायुज्यतां व्रजेत् । ज्ञात्वा तु देवतास्तस्य वाङ्मयं विदितं भवेत्

जपकाळी त्या देवतांचे चिंतन केल्यास साधक त्यांच्याशी सायुज्य (एकत्व) प्राप्त करतो. आणि त्या मंत्राची देवता जाणल्यावर त्याचे वाङ्मय स्वरूप यथार्थपणे कळते.

Verse 171

सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मणः पदवीं व्रजेत् । गायत्रीं विन्यसेत्पूर्वं शरीरे चात्मनो बुधः

सर्व पापांपासून मुक्त होऊन तो ब्रह्माची पदवी (अवस्था/मार्ग) प्राप्त करतो. प्रथम बुद्धिमान साधकाने आपल्या देहात व आत्म्यात गायत्रीचा विन्यास करावा.

Verse 172

चतुर्विंशति स्थानेषु आपादमस्तकेषु च । तत्कारं विन्यसेद्योगी पदांगुष्ठे विचक्षणः

पायापासून मस्तकापर्यंतच्या चोवीस स्थानांत योगीने त्या अक्षराचा विन्यास करावा; विशेषतः विचक्षण साधकाने तो पादांगुष्ठात (मोठ्या पायाच्या अंगठ्यात) स्थापन करावा.

Verse 173

सकारं गुल्फदेशे तु विकारं जंघयोर्न्यसेत् । तुकारं जानुमध्ये च वकारं चोरुदेशतः

‘स’ अक्षर गुल्फदेशी (घोट्याजवळ), ‘वि’ अक्षर जंघांवर (पिंडऱ्यांवर), ‘तु’ अक्षर जानुमध्ये, आणि ‘व’ अक्षर ऊरुदेशी (मांड्यांवर) विन्यसेत्।

Verse 174

रेकारं गुह्यदेशे तु णिकारं वृषणे न्यसेत् । यंकारं कटिदेशे तु भकारं नाभिमण्डले

गुह्यप्रदेशी ‘र’ वर्णाचा न्यास करावा, वृषणांवर ‘ण’ वर्ण स्थापावा। कटिप्रदेशी ‘य’ आणि नाभिमंडळी ‘भ’ वर्णाचा न्यास करावा।

Verse 175

गोकारं जठरे न्यस्य देकारं स्तनयोर्न्यसेत् । वकारं हृदये न्यस्य स्यकारं करदेशतः

जठरात ‘गो’ वर्णाचा न्यास करावा, दोन्ही स्तनांवर ‘दे’ वर्ण स्थापावा। हृदयात ‘व’ वर्ण ठेवून, करप्रदेशी ‘स्य’ वर्णाचा न्यास करावा।

Verse 176

धीकारं वदने न्यस्य मकारं तालुके न्यसेत् । हिकारं नासिकाग्रे च धिकारं चक्षुषोर्न्यसेत्

मुखात ‘धी’ वर्णाचा न्यास करावा, तालूवर ‘म’ वर्ण स्थापावा। नासिकाग्रे ‘हि’ आणि दोन्ही नेत्रांवर ‘धि’ वर्णाचा न्यास करावा।

Verse 177

योकारं तु भ्रुवोर्मध्ये योकारं च ललाटके । नःकारं तु मुखे पूर्वे प्रकारं दक्षिणे मुखे

भ्रुवोर्मध्ये ‘यो’ वर्णाचा न्यास करावा आणि ललाटावरही ‘यो’ वर्ण स्थापावा। मुखाच्या पूर्वभागी ‘नः’ व मुखाच्या दक्षिणभागी ‘प्र’ वर्णाचा न्यास करावा।

Verse 178

चोकारं पश्चिमे न्यस्य दकारं चोत्तरे न्यसेत् । यात्कारं मूर्ध्नि विन्यस्य सर्वव्यापी व्यवस्थितः

पश्चिम दिशेस ‘चो’ वर्णाचा न्यास करावा, उत्तर दिशेस ‘द’ वर्ण स्थापावा। नंतर मस्तकशिखरी ‘यात्’ वर्ण विन्यस्त करून सर्वत्र स्थित सर्वव्यापी प्रभूचे ध्यान करावे।

Verse 179

एतान्विन्यस्य धर्मात्मा ब्रह्मविष्णुशिवात्मकः । महायोगी महाज्ञानी परं निर्वाणकं व्रजेत्

हे सर्व विधिपूर्वक न्यास करून धर्मात्मा—जो ब्रह्मा-विष्णु-शिवस्वरूप आहे—महायोगी व महाज्ञानी होऊन परम निर्वाणपदास प्राप्त होतो।

Verse 180

संध्याकाले पुनर्न्यासं शृणु त्वं तद्यथार्थतः । ओंभूरिति हृदये न्यस्य ओंभुवश्शिरसि न्यसेत्

संध्याकाळी पुनर्न्यास यथार्थ रीतीने ऐक. ‘ॐ भूः’ हृदयात न्यास करून ‘ॐ भुवः’ शिरावर न्यास करावा।

Verse 181

ओंस्वः शिखायै तत्सवितुर्वरेण्यमिति कलेवरे । ओंभर्गो देवस्य धीमहीति नेत्रयोः

‘ॐ स्वः’ शिखेत; ‘तत्सवितुर्वरेण्यम्’ देहात; आणि ‘ॐ भर्गो देवस्य धीमहि’ नेत्रांत न्यास करावा।

Verse 182

ओंधियो यो नः प्रचोदयादिति करयोर्न्यसेत् । ओंआपो ज्योती रसोमृतं ब्रह्म भूर्भुवःस्वरोम् । इत्युदकस्पर्शमात्रेण पापात्पूतो व्रजेद्धरिं

‘धियो यो नः प्रचोदयात्’ असा जप करून दोन्ही हातांत न्यास करावा. नंतर ‘ॐ आपो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवःस्वरोम्’ म्हणत जलस्पर्शमात्रे पापशुद्ध होऊन हरिसमीप जावे।

Verse 183

ओंभूः ओंभुवः ओंस्वः ओंमहः ओंजनः ओंतपः ओंसत्यम् । ओंतत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । ओंआपो ज्योती रसोमृतं ब्रह्म भूर्भुवःस्वरोम् । इति सव्याहृति सप्रणवां द्वादश ओंकारां संध्याकाले कुंभकेन वारत्रयं जप्त्वा । सूर्योपस्थाने सावित्रीं चतुर्विंशत्यक्षरां जप्त्वा । महाविद्याधिको भवति ब्रह्मत्वं लभते

‘ॐ भूः, ॐ भुवः, ॐ स्वः; ॐ महः, ॐ जनः, ॐ तपः, ॐ सत्यम्। ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं… धियो यो नः प्रचोदयात्। ॐ आपो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवःस्वरोम्।’—अशा प्रकारे प्रणवयुक्त व्याहृतींसह द्वादश ‘ॐ’कारांचा मंत्र संध्याकाळी कुम्भकासह तीनदा जपून, आणि सूर्योपस्थानी चोवीस अक्षरी सावित्री जपल्याने साधक महाविद्येचा अधिकारी होतो व ब्रह्मत्व (ब्रह्मसाक्षात्कार) प्राप्त करतो।

Verse 184

षट्कुक्षिलक्षणां पुत्र गायत्रीं शृणु यत्नतः । यां ज्ञात्वा तु परं ब्रह्मस्थानं गच्छति वै द्विजः

पुत्रा, षट् विभागलक्षणी गायत्री यत्नपूर्वक ऐक; तिचे यथार्थ ज्ञान झाल्यावर द्विज परम ब्रह्मधामास प्राप्त होतो।

Verse 185

ओंतत्सवितुर्वरेणियं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात्

ॐ। आम्ही देव सविताच्या वरेण्य तेजाचे ध्यान करतो; तो आमच्या बुद्धींना प्रेरणा देवो।

Verse 186

अथ गायत्री पंचशीर्षलक्षणम् । ओंभूः ओंभुवः ओंस्वः ओंमहः ओंजनः ओंतपः ओंसत्यम् । ओंतत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात्

आता ‘पंचशीर्ष’ लक्षणी गायत्री—ॐ भूः, ॐ भुवः, ॐ स्वः, ॐ महः, ॐ जनः, ॐ तपः, ॐ सत्यम्; आणि—ॐ आम्ही देव सविताच्या वरेण्य तेजाचे ध्यान करतो, तो आमच्या बुद्धींना प्रेरणा देवो।

Verse 187

सव्याहृतिं तु गायत्रीं पुनर्न्यासं तु कारयेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुसायुज्यतां व्रजेत्

व्याहृतींसह गायत्रीचा पुनर्न्यास करावा; तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन विष्णुसायुज्याला प्राप्त होतो।

Verse 188

ओंभूः पादाभ्याम् ओंभुवः जानुभ्याम् ओंस्वः कट्याम् ओंमहः नाभौ ओंजनः हृदये न्यसेत् ओंतपः करयोः ओंसत्यं ललाटे । ओंतत्सवितुर्वरेणियं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । इति शिखायाम्

‘ॐ भूः’ पायांवर, ‘ॐ भुवः’ गुडघ्यांवर, ‘ॐ स्वः’ कटिवर, ‘ॐ महः’ नाभीवर, ‘ॐ जनः’ हृदयात न्यास करावा; ‘ॐ तपः’ दोन्ही हातांवर, ‘ॐ सत्यम्’ ललाटावर। नंतर—ॐ आम्ही देव सविताच्या वरेण्य तेजाचे ध्यान करतो; तो आमच्या बुद्धींना प्रेरणा देवो—असा शिखेत (न्यास) करावा।

Verse 189

एवं विप्रो न जानाति स एव ब्राह्मणाधमः । न तस्य क्षीयते पाप्मा भवेद्भूरिप्रतिग्रहः

जो विप्र असे जाणत नाही, तोच ब्राह्मणांतील अधम होय। त्याचे पाप क्षीण होत नाही; उलट तो अतिप्रतिग्रह करणारा बनतो।

Verse 190

इमां यो वेत्ति गायत्रीं सर्वबीजसमन्विताम् । स वेत्ति चतुरो वेदान्योगज्ञानं जपत्रयम्

जो सर्वबीजसमन्वित या गायत्रीला यथार्थ जाणतो, तो चारही वेद, योगज्ञान आणि जपाची त्रिविध साधना जाणतो.

Verse 191

य एनां नैव जानाति स शूद्रात्परतः स्मृतः । तस्यापूतस्य विप्रस्य न देयं पितृपार्वणम्

जो हिला मुळीच जाणत नाही, तो शूद्रापेक्षाही नीच मानला आहे. त्या अपवित्र ब्राह्मणाला पितृ-पार्वणातील श्राद्धभाग देऊ नये.

Verse 192

न स्नानफलदः कश्चित्सर्वं च निष्फलं भवेत् । विद्या वित्तं तथा जन्म द्विजत्वं कारणं यतः

कोणीही स्नानफळ देणारा होत नाही; सर्व काही निष्फळ होते—विद्या, धन आणि जन्मही—कारण केवळ ‘द्विजत्व’ हेच कारण नाही.

Verse 193

निष्फलं सकलं तस्य मेध्यं पुष्पं यथाऽशुचौ । चतुर्वेदाश्च गायत्री पुरा वै तुलिता मया

त्याच्यासाठी सर्व काही निष्फळ होते—जसे अशुचि ठिकाणी ठेवलेले मेध्य पुष्प निष्प्रभ होते. पूर्वी मी चार वेद आणि गायत्री यांचे तुलनात्मक तोल केले होते.

Verse 194

चतुर्वेदात्परा गुर्वी गायत्री मोक्षदा स्मृता । दशभिर्जन्मजनितं शतेन च पुरा कृतम्

चतुर्वेदांहूनही श्रेष्ठ व पूज्य गायत्री मोक्षदायिनी मानली आहे। तिच्या जपाने दहा जन्मांचे पाप नष्ट होते आणि फार पूर्वी—शतकांपूर्वी—केलेले पापही दूर होते।

Verse 195

त्रियुगं तु सहस्रेण गायत्री हंति किल्बिषम् । गायत्रीमक्षमालायां सायं प्रातश्च यो जपेत्

गायत्रीचा सहस्र जप केल्याने तीन युगांचे संचित पाप नष्ट होते. जो संध्याकाळी व पहाटे माळेवर गायत्री जपतो, तो शुद्ध होतो.

Verse 196

चतुर्णामपि वेदानां फलं प्राप्नोत्यसंशयम् । त्रिसंध्यं यो जपेन्नित्यं गायत्रीं हायनं द्विजः

जो द्विज एक वर्षभर दररोज त्रिसंध्येला गायत्री जपतो, तो निःसंशय चारही वेदांचे फळ प्राप्त करतो.

Verse 197

तस्य पापं क्षयं याति जन्मकोटिसमुद्भवम् । गायत्र्युच्चारमात्रेण पापकूटात्पुनाति च

त्याचे कोट्यवधी जन्मांतील संचित पाप क्षय पावते. केवळ गायत्रीच्या उच्चारमात्राने तो पापांच्या ढिगाऱ्यातूनही पवित्र होतो.

Verse 198

स्वर्गापवर्गमाप्नोति जप्त्वा नित्यं द्विजोत्तमः । वासुदेवस्य मंत्राणि जपेद्यस्तु दिनेदिने

हे द्विजोत्तम! जो दिनोदिन निरंतर वासुदेवांचे मंत्र जपतो, तो स्वर्ग आणि अपवर्ग—दोन्ही प्राप्त करतो.

Verse 199

प्रणमेच्च हरेः पादौ स गच्छेदपवर्गिताम् । वासुदेवस्य स्तोत्राणि मुखे चापि कथोत्तमा

हरिच्या चरणांना नमस्कार करावा; त्याने मोक्षप्राप्ती होते. तसेच मुखी वासुदेवाची स्तोत्रे आणि उत्तम पवित्र कथा असाव्यात.

Verse 200

पंकस्य लवमात्रं तु तस्य देहे न तिष्ठति । वेदशास्त्रावगाहेन त्रिस्रोतः स्नानजं फलम्

त्याच्या देहावर मलिनतेचा कणभरही ठरत नाही. वेद-शास्त्रांत अवगाहन केल्याने त्रिस्रोत-स्नानाचेच फळ मिळते.