Adhyaya 34

Verse 1

। भीष्म उवाच । कस्मिन्काले भगवता ब्रह्मणा लोककारिणा । यज्ञियैर्यष्टुमारब्धं तद्भवान्वक्तुमर्हति

भीष्म म्हणाले— लोकांचे कर्ते भगवान ब्रह्मदेव यांनी कोणत्या काळी यज्ञीय विधींनी यज्ञ करणे आरंभिले? कृपया आपण ते सांगावे.

Verse 2

किं नामान ऋत्विजस्ते ब्रह्मणा ये प्रकल्पिताः । का च वै दक्षिणा तेषां दत्ता तेन महात्मना

ब्रह्म्याने नेमलेले ते ऋत्विज कोण होते, आणि त्या महात्म्याने त्यांना कोणती दक्षिणा दिली?

Verse 3

यथाभूतं यथावृत्तं तथा त्वं मे प्रकीर्तय । सुमहत्कौतुकं जातं यज्ञं पैतामहं प्रति

जसे घडले तसेच, जसे होते तसेच मला सांग; पैतामह यज्ञाविषयी माझ्या मनात फार मोठे कुतूहल उत्पन्न झाले आहे।

Verse 4

पुलस्त्य उवाच । पूर्वमेव मया ख्यातं यदा स्वायंभुवो मनुः । सृष्ट्वा प्रजापतीन्सर्वानुक्तः सृष्टिं कुरुष्व वै

पुलस्त्य म्हणाले—मी पूर्वीच सांगितले आहे की, स्वायंभुव मनूंनी सर्व प्रजापती निर्माण केल्यावर त्यांना सांगितले गेले—‘तू सृष्टीकार्य कर.’

Verse 5

स्वयं तु पुष्करं गत्वा यज्ञस्याहृत्य विस्तरम् । ससंभारान्समानाय्य वह्न्यगारे स्थितोभवत्

मग तो तो स्वतः पुष्कराला गेला, यज्ञाचा सर्व विस्तार आणला, आवश्यक संभार गोळा करून अग्निगृहात स्थिर झाला।

Verse 6

गायंति नित्यं गंधर्वा नृत्यंत्यप्सरसां गणाः । ब्रह्मोद्गाता होताध्वर्युश्चत्वारो यज्ञवाहकाः

गंधर्व नित्य गात असतात आणि अप्सरांचे गण नृत्य करतात; ब्रह्मा, उद्गाता, होता व अध्वर्यु—हे चौघे यज्ञवाहक आहेत।

Verse 7

एकैकस्य त्रयश्चान्ये परिवाराः स्वयंकृताः । ब्रह्मा च ब्रह्मणाच्छंसी पोता चाग्नीध्र एव च

प्रत्येकासाठी आणखी तीन सेवक स्वतःच नेमले गेले—ब्रह्मा, ब्रह्मणाच्छंसी (ब्रह्माचा स्तोता), पोता आणि अग्नीध्रही।

Verse 8

आन्वीक्षिकी सर्वविद्या ब्राह्मी ह्येषा चतुष्टयी । उद्गाता च प्रत्युद्गाता प्रतिहर्ता सुब्रह्मण्यः

आन्वीक्षिकी—विचार-तर्काची विद्या—सर्व ज्ञानाचा आधार आहे; हीच ब्राह्मी चतुष्टयी: उद्गाता, प्रत्युद्गाता, प्रतिहर्ता आणि सुब्रह्मण्य।

Verse 9

चतुष्टयी द्वितीयैषा तूद्गातुश्च प्रकीर्तिता । होता च मैत्रावरुणस्तथाऽच्छावाक एव च

उद्गात्याशी संबंधित ही दुसरी चतुष्टयी सांगितली आहे—होता, मैत्रावरुण आणि अच्छावाकही।

Verse 10

ग्रावस्तुच्च चतुर्थोत्र तृतीया च चतुष्टयी । अध्वर्युश्च प्रतिष्ठाता नेष्टोन्नेता तथैव च

येथे चौथा ग्रावस्तुत आहे; आणि तिसरी चतुष्टयी अशी—अध्वर्यु, प्रतिष्ठाता, नेष्टा आणि उन्नेता।

Verse 11

चतुष्टयी चतुर्थ्येषा प्रोक्ता शंतनुनंदन । एते वै षोडश प्रोक्ता ऋत्विजो वेदचिंतकैः

हे शंतनुनंदना, ही चौथी चतुष्टयी सांगितली. वेदचिंतकांनी यांनाच सोळा ऋत्विज म्हणून घोषित केले आहे.

Verse 12

शतानि त्रीणि षष्टिश्च यज्ञाः सृष्टाः स्वयंभुवा । एतांश्चैतेषु सर्वेषु प्रवदंति सदा द्विजान्

स्वयंभू ब्रह्म्याने तीनशे साठ यज्ञांची स्थापना केली; आणि त्या सर्व यज्ञांत द्विज (ब्राह्मण) सदैव वैदिक विधींचे पठण व निरूपण करीत असतात।

Verse 13

सदस्यं केचिदिच्छंति त्रिसामाध्वर्युमेव च । ब्रह्माणं नारदं चक्रे ब्राह्मणाच्छंसि गौतमम्

काहींनी सदस्य ऋत्विजाची, तसेच त्रिसाम-निपुण अध्वर्यूचीही इच्छा केली; नारदांनी ब्रह्माला ब्रह्म-ऋत्विज नेमले आणि गौतमाला ब्राह्मणाच्छंसी ठरविले।

Verse 14

देवगर्भं च पोतारमाग्नीध्रं चैव देवलम् । उद्गातांगिरसः प्रत्युद्गाता च पुलहस्तथा

देवगर्भ व पोतार, तसेच आग्नीध्र व देवल; उद्गाता आंगिरस, प्रत्युद्गाता, आणि तसाच पुलहही (होता)।

Verse 15

नारायणः प्रतिहर्ता सुब्रह्मण्योत्रिरुच्यते । तस्मिन्यज्ञे भृगुर्होता वसिष्ठो मैत्र एव च

त्या यज्ञात नारायण प्रतिहर्ता होते; सुब्रह्मण्य म्हणून अत्रि मुनि सांगितले आहेत। त्याच यज्ञात भृगु होता होते, आणि वसिष्ठ व मैत्रही उपस्थित होते।

Verse 16

अच्छावाकः क्रतुः प्रोक्तो ग्रावस्तुच्च्यवनस्तथा । पुलस्त्योद्ध्वर्युरेवासीत्प्रतिष्ठाता च वै शिबिः

अच्छावाक म्हणून क्रतु सांगितला आहे, आणि ग्रावस्तुत म्हणून च्यवन; पुलस्त्यच अध्वर्यु होते, आणि शिबि प्रतिष्ठाता (विधी-स्थापक) होते।

Verse 17

बृहस्पतिस्तत्र नेष्टा उन्नेता शांशपायनः । धर्मः सदस्यस्तत्रासीत्पुत्रपौत्रसहायवान्

तेथे बृहस्पती नेष्टा (मुख्य याजक) होते आणि शांशपायन उन्नेता (अग्रगण्य मार्गदर्शक) होता। धर्मही पुत्र-पौत्रांच्या सहाय्यासह सभासद म्हणून तेथे उपस्थित होता।

Verse 18

भरद्वाजः शमीकश्च पुरुकुत्सो युगंधरः । एनकस्तीर्णकश्चैव केशः कुतप एव च

भरद्वाज व शमीक; पुरुकुत्स व युगंधर; तसेच एनक, तीर्णक, केश आणि कुतपही (तेथे होते)।

Verse 19

गर्गो वेदशिराश्चैव त्रिसामाद्ध्वर्यवः कृताः । कण्वादयस्तथा चान्ये मार्कंडो गंडिरेव च

गर्ग व वेदशिरा; त्रिसामाचे अध्वर्यु याजक नेमले गेले. तसेच कण्वादी इतरही—आणि मार्कंड व गंडिरही।

Verse 20

पुत्रपौत्रसमेताश्च सशिष्याः सहबांधवाः । कर्माणि तत्र कुर्वाणा दिवानिशमतंद्रिताः

ते पुत्र-पौत्रांसह, शिष्यांसह व बांधवांसह तेथे कर्मे करीत राहिले—दिवसरात्र अखंड, आळस न करता।

Verse 21

मन्वंतरे व्यतीते तु यज्ञस्यावभृथोभवत् । दक्षिणा ब्रह्मणे दत्ता प्राची होतुस्तु दक्षिणा

मन्वंतर संपल्यावर यज्ञाचे अवभृथ (समापन-स्नान) झाले. ब्रह्माला दक्षिणा दिली गेली, आणि होतृला दक्षिणा म्हणून पूर्व दिशा अर्पण झाली.

Verse 22

अद्ध्वर्यवे प्रतीची तु उद्गातुश्चोत्तरा तथा । त्रैलोक्यं सकलं ब्रह्मा ददौ तेषां तु दक्षिणाम्

अध्वर्यूस पश्चिम दिशा दिली आणि उद्गात्यास तशीच उत्तर दिशा. दक्षिणा म्हणून ब्रह्म्याने त्यांना संपूर्ण त्रैलोक्य अर्पण केले.

Verse 23

धेनूनां च शतं प्राज्ञैर्दातव्यं यज्ञसिद्धये । अष्टौ तु यज्ञवाहानां चत्वारिंशाधिकास्तथा

यज्ञसिद्धीसाठी प्राज्ञांनी शंभर दुभत्या गायी दान कराव्यात. तसेच यज्ञवाहनांसाठी अष्टचत्वारिंशत् म्हणजे अठ्ठेचाळीस दान द्यावे.

Verse 24

द्वितीयस्थानिनां चैव चतुर्विंशत्प्रकीर्तिताः । षोडशैव तृतीयानां देया वै धेनवः शुभाः

द्वितीय स्थानावरीलांसाठी चोवीस (गायी) सांगितल्या आहेत. आणि तृतीय स्थानावरीलांसाठी निश्चयाने सोळा शुभ दुभत्या गायी द्याव्यात.

Verse 25

द्वादशैव तथा चान्या आग्नीध्रादिषु दापयेत् । अनया संख्यया चैव ग्रामान्दासीरजाविकं

तसेच अग्नीध्र इत्यादींसाठी बारा (दान) व इतर वाटेही द्यावेत. आणि याच संख्येनुसार गावे, दासी व शेळ्या-मेंढ्यांचे कळपही अर्पण करावेत.

Verse 26

सहस्रभोज्यं दातव्यं स्नात्वा चावभृथे क्रतौ । यजमानेन सर्वस्वं देयं स्वायंभुवोब्रवीत्

यज्ञातील अवभृथ-स्नान झाल्यावर हजार जणांना भोजन द्यावे. यजमानाने आपले सर्वस्व दान करावे—असे स्वायंभुव म्हणाले.

Verse 27

अद्ध्वर्यूणां सदस्यानां स्वेच्छया दानमिष्यते । विष्णुं चाहूय वै ब्रह्मा वाक्यमाह मुदान्वितः

अध्वर्यु पुरोहित व यज्ञसभेतील सदस्य यांस स्वेच्छेने दान देणे प्रशस्त आहे। मग विष्णूंना आवाहन करून आनंदित ब्रह्मदेव हे वचन बोलले।

Verse 28

अभिप्रसाद्य सावित्रीं त्वमिहानय सुव्रत । त्वयि दृष्टे न सा कोपं करिष्यति शुभानना

सावित्रीला नीट प्रसन्न करून तिला येथे आण, हे सुव्रत। तुला पाहताच ती शुभमुखी देवी राग करणार नाही.

Verse 29

स्निग्धैः सानुनयैर्वाक्यैर्हेतुयुक्तैर्विशेषतः । त्वं सदा मधुराभाषी जिह्वा ते स्रवतेमृतम्

स्नेहयुक्त, विनवणीचे—विशेषतः युक्तियुक्त—वचन तू बोलतोस. तू सदैव मधुरभाषी आहेस; तुझ्या जिभेतून जणू अमृत झरते.

Verse 30

यः करोति न ते वाक्यं त्रैलोक्ये न स दृश्यते । गंधर्वैः सहितो गत्वा प्रियां मम समानय

जो तुझे वचन मानत नाही, असा कोणी त्रैलोक्यात दिसत नाही. म्हणून गंधर्वांसह जाऊन माझी प्रिया परत आण.

Verse 31

त्वया प्रसादिता साद्ध्वी तुष्टा सा त्वेष्यति ध्रुवम् । विलंबो न त्वया कार्यो व्रज माधव माचिरम्

तुझ्यामुळे ती साध्वी प्रसन्न झाली आहे; तुष्ट होऊन ती नक्कीच तुझ्याकडे येईल. विलंब करू नकोस—हे माधव, त्वरित जा, उशीर नको.

Verse 32

लक्ष्मीस्ते पुरतो यातु सावित्र्याः सदनं शुभा । तस्यास्त्वं पदवीं गच्छ सांत्वयस्व प्रियां मम

शुभ लक्ष्मी तुझ्या पुढे पुढे सावित्रीच्या पवित्र सदनास जावो। तूही तिच्या पावलांवर पाऊल ठेवून माझ्या प्रियेला सांत्वन कर।

Verse 33

न च ते विप्रियं देवि विविक्तं कर्तुमीहते । मुखं प्रेक्ष्य सदा कालं वर्तते तव सुंदरि

देवि, तो एकांतातही तुला अप्रिय होईल असे काही करावयास इच्छित नाही. सुंदरी, तो सदैव तुझे मुख पाहतच काळ घालवितो.

Verse 34

एवंविधानि वाक्यानि मधुराणि बहूनि च । देवी श्रावयितव्या सा यथातुष्टाऽचिराद्भवेत्

अशा प्रकारची अनेक मधुर वचने देवीला ऐकवावीत, ज्यायोगे ती लवकरच प्रसन्न होईल.

Verse 35

एवमुक्तस्तदा विष्णुर्ब्रह्मणा लोककारिणा । जगाम त्वरितो भूत्वा सावित्री यत्र तिष्ठति

लोककल्याणकारी ब्रह्माने असे सांगितल्यावर विष्णू त्वरित निघाले आणि जिथे सावित्री होती तिथे गेले.

Verse 36

दूरादेवागच्छमानं पत्न्या सह च केशवम् । उत्तस्थौ सत्वरा भूत्वा विष्णुना चाभिवंदिता

दूरून पत्नीसमवेत केशव येताना पाहून ती तत्काळ उठून उभी राहिली; आणि तिने विधिपूर्वक विष्णूचे अभिवादन केले.

Verse 37

नमस्ते देवदेवेशि ब्रह्मपत्नि नमोस्तु ते । त्वां नमस्कृत्य सर्वो हि जनः पापात्प्रमुच्यते

हे देवदेवेश्वरी देवी, हे ब्रह्मपत्नी, तुला नमस्कार असो. जो कोणी तुला नमस्कार करतो, तो निश्चयच पापातून मुक्त होतो.

Verse 38

पतिव्रता महाभागा ब्रह्मणस्त्वं हृदि स्थिता । अहर्निशं चिंतयंस्त्वां प्रसादं तेभिकांक्षति

हे महाभागा पतिव्रता, तू ब्रह्माच्या हृदयात वसतेस. तो अहोरात्र तुझे चिंतन करून तुझ्या प्रसादाची आकांक्षा करतो.

Verse 39

सखीं चैनां प्रियां पृच्छ लक्ष्मीं भृगुसुतां सतीम् । यदि च श्रद्दधा नासि वाक्यादस्मात्सुलोचने

आणि तुझी प्रिय सखी—भृगुपुत्री सती लक्ष्मी—हिला विचार. हे सुलोचने, माझ्या या वचनावर श्रद्धा नसेल तर तिलाच विचार.

Verse 40

एवमुक्त्वा ततः शौरिः सावित्र्याश्चरणद्वयम् । उभाभ्यां चैव हस्ताभ्यां क्षम देवि नमोस्तु ते

असे बोलून शौरिने दोन्ही हातांनी सावित्रीचे दोन्ही चरण धरले आणि म्हणाला—“देवी, मला क्षमा करा; तुला नमस्कार असो.”

Verse 41

जगद्वंद्ये जगन्मातरिति स्पृष्ट्वाऽभ्यवन्दत । संकोच्य पादौ सा देवी स्वकरेण करौ हरेः

“जगद्वंद्या, जगन्माता” असे म्हणत तिने स्पर्श करून वंदन केले. मग त्या देवीने पाय आवरून आपल्या हाताने हरीचे दोन्ही हात धरले.

Verse 42

गृहीत्वोवाच तं विष्णुं सर्वं क्षान्तं मयाच्युत । इयं लक्ष्मीः सदा वत्स हृदये ते निवत्स्यति

त्याचा हात धरून ती विष्णूंना म्हणाली—“हे अच्युत! माझ्याकडून जे काही झाले ते सर्व तू क्षमा केलेस. वत्सा, ही लक्ष्मी सदैव तुझ्या हृदयात वास करील.”

Verse 43

विना त्वया न चान्यत्र रतिं यास्यति कर्हिचित् । भृगोः पत्न्यां समुत्पन्ना पत्न्येषा तव सुव्रता

तुझ्याविना ती कधीही अन्यत्र प्रेम नेणार नाही. भृगूच्या पत्नीपासून उत्पन्न झालेली ही सुव्रता नारी तुझीच पत्नी आहे.

Verse 44

देवदानवयत्नेन संभूता चोदधौ पुनः । भगवान्यत्र तत्रैषा अवतारं च कुर्वती

देव व दानव यांच्या संयुक्त प्रयत्नाने ती पुन्हा क्षीरसागरात प्रकट झाली. ती भगवती जिथे-तिथे, जेव्हा-तेव्हा आवश्यकतेनुसार अवतार धारण करीत राहते.

Verse 45

देवत्वे देवदेहा वै मानुषत्वे च मानुषी । त्वत्सहाया न संदेहो दांपत्यव्रतिनी चिरम्

देवत्वात माझे देह दिव्य असेल आणि मानुषत्वात मानवी. यात संशय नाही—मी तुझी सहचरी राहीन व दीर्घकाळ दांपत्यव्रत निष्ठेने पाळीन.

Verse 46

यन्मया चात्र कर्त्तव्यं प्रभोतन्मां वदस्व वै । विष्णुरुवाच । यज्ञावसानं संजातं प्रेषितोहं तवांतिकं

“हे प्रभो, येथे मला काय करावे? ते मला सांगा.” विष्णू म्हणाले—“यज्ञाचा अवसान झाला आहे; तुझ्या सान्निध्यात मला पाठविले आहे.”

Verse 47

सावित्रीमानय क्षिप्रं मया स्नानं समाचरेत् । आगच्छ त्वरिता देवि याहि तत्र मुदान्विता

सावित्रीला लवकर आण, म्हणजे मी स्नानविधीचे अनुष्ठान करू शकेन। हे देवी, त्वरेने ये; आनंदाने भरून तिकडे जा।

Verse 48

पश्यस्व स्वपतिं गत्वा देवैः सर्वैस्समन्वितम् । लक्ष्मीरुवाच । आर्ये उत्तिष्ठ शीघ्रं त्वं याहि यत्र पितामहः

जाऊन आपल्या पतीला पाहा, जो सर्व देवांसह आहे. लक्ष्मी म्हणाली—आर्ये, लवकर उठ; जिथे पितामह (ब्रह्मा) आहेत तिथे जा.

Verse 49

विना त्वया न यास्यामि स्पृष्टौ पादौ मया तव । उत्थाप्य साग्रहीद्धस्तं दक्षिणा दक्षिणे करे

तुझ्याविना मी जाणार नाही; मी तुझे चरण स्पर्श केले आहेत. त्याला उठवून तिने त्याचा हात घट्ट धरला—आपल्या उजव्या हाताने त्याचा उजवा हात।

Verse 50

चिरायमाणां सावित्रीं ज्ञात्वा देवः पितामहः । समीपस्थं महादेवमिदमाह तदा वचः

सावित्री उशिरा येत आहे हे जाणून देव पितामह (ब्रह्मा) यांनी जवळ उभ्या महादेवांना तेव्हा हे वचन सांगितले.

Verse 51

गच्छ त्वमनया सार्द्धं पार्वत्याऽसुरदूषण । गौरी त्वदग्रतो यातु पश्चात्त्वं गच्छ शंकर

हे असुरदूषण, तू या पार्वतीसह जा. गौरी तुझ्या पुढे जाऊ दे; आणि तू, हे शंकरा, तिच्या मागून जा.

Verse 52

प्रतिबोध्यानय यथा शीघ्रमायाति तत्कुरु । एवमुक्तौ तदा तौ तु पार्वतीपरमेश्वरौ

त्याला जागवून लवकर इथे आणा—तो त्वरित यावा असे जे आवश्यक ते करा। असे सांगितल्यावर त्या वेळी पार्वती व परमेश्वर (शिव) यांनी तसेच केले।

Verse 53

गत्वादिष्टौ दंपती तां प्रोचतुर्ब्रह्मणः प्रियाम् । बृहत्कृत्यं त्वया तत्र करणीयं पतिव्रते

आज्ञेनुसार ते दांपत्य तिथे जाऊन ब्रह्मदेवाच्या प्रियेला म्हणाले—“हे पतिव्रते, तिथे तुझ्याकडून एक महान कार्य करावयाचे आहे।”

Verse 54

पृच्छस्वेमां वरारोहां गौरीं पर्वतनंदिनीम् । लक्ष्मीं चैतां विशालाक्षीमिंद्राणीं वा शुभानने

हे शुभानने, या वरारोहा गौरी—पर्वतनंदिनी—हिला विचार; किंवा या विशालाक्षी लक्ष्मीला; अथवा इंद्राणीला विचार।

Verse 55

यासां वा श्रद्धधासि त्वं पृच्छ देवि नमोस्तु ते । आशीर्वादस्तया दत्तो देवदेवस्य शूलिनः

हे देवी, ज्यांच्यावर तुझी श्रद्धा आहे त्यांनाच विचार; तुला नमस्कार असो। त्यांच्याचकडून देवदेव शूलिन (शिव) यांनाही आशीर्वाद मिळाला होता।

Verse 56

शरीरार्धे च ते गौरी सदा स्थास्यति शंकर । अनया शोभसे देव त्वया त्रैलोक्यसुंदर

हे शंकर, गौरी सदैव तुझ्या शरीराच्या अर्धभागी वास करील। तिच्यासह, हे देव, तू शोभून दिसतोस; आणि तुझ्यामुळे ती त्रैलोक्यसुंदरी ठरते।

Verse 57

सुखभागि जगत्सर्वं त्वया नाथेन शत्रुहन् । एवं ब्रुवंती सावित्री गृहीता ब्रह्मणः प्रिया

हे शत्रुहन् नाथा! तू स्वामी असता सर्व जगत् सुखाचा भागी होते. असे म्हणत ब्रह्माची प्रिया सावित्री (पत्नी म्हणून) स्वीकारली गेली.

Verse 58

गौर्य्या च वामहस्ते तु लक्ष्म्या वै दक्षिणे करे । अभिवंद्य तु तां देवीं शंकरो वाक्यमब्रवीत्

डाव्या हातात गौरी आणि उजव्या करात लक्ष्मी धारण करून, त्या देवीला वंदन करून शंकराने हे वचन उच्चारले.

Verse 59

एह्यागच्छ महाभागे यत्र तिष्ठति ते पतिः । तत्र गच्छ वरारोहे स्त्रीणां भर्ता परागतिः

ये, हे महाभागे! जिथे तुझा पती आहे तिथे जा. हे वरारोहे, तिकडेच जा; कारण स्त्रियांसाठी पतीच परम गती (आश्रय) आहे.

Verse 60

बृहदाग्रहणे देवि प्रणयाद्गंतुमर्हसि । लक्ष्मीश्चैषा पार्वती च स्थिता देवि तवाग्रतः

हे देवी! प्रेमामुळे त्या महान आलिंगन-ग्रहणासाठी तू जाणे उचित आहे. आणि हे देवी, ही लक्ष्मी व पार्वतीही तुझ्या समोर उभ्या आहेत.

Verse 61

एतयोर्वचसा देवि आवयोश्च शुभानने । मानभंगो न ते कर्तुं यज्यते ब्रह्मणः प्रिये

हे देवी, हे शुभानने! या दोघींच्या वचनाने आणि आमच्याही वचनाने, हे ब्रह्माची प्रिये, तुझा मानभंग करणे आम्हांस योग्य नाही.

Verse 62

अस्मदभ्यर्थिता देवि तत्र याहि मुदान्विता । गौर्युवाच । अहं च ते प्रिया देवि सर्वदा वदसि स्वयम्

हे देवी, आमच्या विनंतीने तू आनंदाने तेथे जा. गौरी म्हणाली—हे देवी, मीही तुझी प्रिया आहे; हे तू स्वतः नेहमी म्हणतेस.

Verse 63

लक्ष्मीश्च ते करे लग्ना दक्षिणे च मया धृता । एह्यागच्छ महाभागे यत्र तिष्ठति ते पतिः

लक्ष्मी तुझ्या हाताला लागलेली आहे आणि मी तुझा उजवा हात धरला आहे. हे महाभागे, ये—जिथे तुझा पती उभा आहे तिकडे जाऊया.

Verse 64

नीता सा तु तदा ताभ्यां देवी सा मध्यतः कृता । पुरस्सरौ विष्णुरुद्रौ शक्राद्याश्च तथा सुराः

तेव्हा ती देवी त्या दोघांनी नेली आणि तिला मध्यभागी ठेवले. पुढे विष्णू व रुद्र होते; तसेच इंद्रादी इतर देवही होते.

Verse 65

गंधर्वाप्सरसश्चैव त्रैलोक्यं सचराचम् । तत्रायाता च सा देवी सावित्री ब्रह्मणः प्रिया

गंधर्व-अप्सरांसह, चराचरसहित त्रैलोक्य तेथे जमले. तेव्हा ब्रह्म्याची प्रिया देवी सावित्रीही तेथे आली.

Verse 66

सावित्रीं सुमुखीं दृष्ट्वा सर्वलोकपितामहः । गायत्र्या सहितो ब्रह्मा इदं वचनमब्रवीत्

सुमुखी सावित्रीला पाहून, सर्वलोकांचे पितामह ब्रह्मा गायत्रीसह हे वचन बोलला.

Verse 67

एषा देवी कर्मकरी अहं ते वशगस्थितः । समादिश वरारोहे यत्ते कार्यं मया त्विह

ही देवी दासीभावे सेवेस तत्पर आहे; मीही तुझ्या अधीन स्थित आहे. हे वरारोहे, आज्ञा कर—इथे जे काही कार्य तू माझ्याकडून करवू इच्छितेस ते मी करीन.

Verse 68

एवमुक्ता च सा देवी स्वयं देवेन ब्रह्मणा । त्रपयाधोमुखी देवी न च किंचिदवोचत

स्वतः देव ब्रह्म्याने असे म्हटल्यावर ती देवी लज्जेने मुख खाली घालून राहिली; तिने काहीच उत्तर दिले नाही.

Verse 69

पादयोः पतिता देवी गायत्री ब्रह्मचोदिता । कृतवत्यपराधं ते क्षम देवि नमोस्तु ते

ब्रह्माच्या प्रेरणेने देवी गायत्री तुझ्या चरणांवर पडली व म्हणाली—“मी तुझ्याविरुद्ध अपराध केला आहे. हे देवी, मला क्षमा कर; तुला नमस्कार असो.”

Verse 70

आलिंग्य सादरं कंठे सा परिष्वज्य पीडितां । गायत्रीं सांत्वयामास मान्यश्चैष पतिर्मम

तिने आदराने गळ्यात आलिंगन देऊन, व्याकुळ गायत्रीला घट्ट मिठी मारली व तिला धीर दिला—“माझा हा पती खरोखर मान्य आहे.”

Verse 71

कर्त्तव्यं वचनं तस्य स्त्रीणां प्राणेश्वरः पतिः । उक्तं भगवता पूर्वं सृष्टिकाले विरिंचिना

स्त्रियांसाठी पती हा प्राणांचा स्वामी; त्याचे वचन पाळणे हेच कर्तव्य. सृष्टीच्या आरंभी भगवंत विरिंची (ब्रह्मा) यांनी हे पूर्वीच सांगितले आहे.

Verse 72

न च स्त्रीणां पृथग्यज्ञो न व्रतं नाप्युपोषणम् । भर्ता यद्वदते वाक्यं तत्तु कुर्यादकुत्सया

स्त्रियांसाठी स्वतंत्र यज्ञ नाही, स्वतंत्र व्रत नाही, तसेच स्वतंत्र उपवासही नाही. पती जे वचन सांगेल ते तिने तिरस्कार न करता श्रद्धेने करावे.

Verse 73

भर्तृनिंदां या कुरुते स्वसृनिंदां तथैव च । परिवादं प्रलापं वा नरकं सा तु गच्छति

जी स्त्री पतीची निंदा करते, तसेच स्वतःच्या बहिणीचीही निंदा करते, आणि निंदा-परिवाद वा दुष्ट प्रलाप करते—ती निश्चयच नरकास जाते.

Verse 74

पत्यौ जीवति या नारी उपवासव्रतं चरेत् । आयुष्यं हरते भर्तुर्मृता नरकमिच्छति

पती जिवंत असताना जी स्त्री उपवास-व्रत करते, ती पतीचे आयुष्य हरते; आणि मृत्यूनंतर नरकास जाते.

Verse 75

एवं ज्ञात्वा त्वया भर्तुर्न कार्यं विप्रियं सति । न चास्य दक्षिणं त्वंगं त्वया सेव्यं कथंचन

हे सती, हे जाणून तू पतीला अप्रिय असे काहीही करू नकोस; आणि कोणत्याही प्रकारे त्याच्या उजव्या अंग/उजव्या बाजूस सेवा-उपस्थिती करू नकोस.

Verse 76

सर्वकार्ये त्वहं चास्य दक्षिणं पक्षमाश्रिता । सव्यं त्वमायेस्साध्वि पार्श्वे नारदपुष्करौ

“प्रत्येक कार्यात मीच याच्या उजव्या पक्षास आश्रय घेऊन उभी असते; तू, हे साध्वी, डाव्या पक्षास ये. दोन्ही पार्श्वांस नारद व पुष्कर उभे आहेत.”

Verse 77

ब्रह्मस्थानानि चान्यानि स्थितान्यायतनानि च । लभे वै शोभमानेह यावत्सृष्टिः प्रजायते

येथील तेजस्वी ब्रह्मस्थाने व इतर प्रतिष्ठित पवित्र आयतने यांचे पुण्यफल मला येथे प्राप्त होवो, जोवर सृष्टी उत्पन्न होत राहील।

Verse 78

भवत्या च मया चैव स्थातव्यं च न संशयः । पुष्करे ब्रह्मणः पार्श्वे वामं च त्वं समाश्रय

तू आणि मी येथेच राहिले पाहिजे—यात संशय नाही। पुष्करात ब्रह्मदेवाच्या पार्श्वभागी तू डाव्या बाजूस स्थान घे.

Verse 79

अनेन चोपदेशेन सुखं तिष्ठ मयान्विता । गायत्र्युवाच । एवमेतत्करिष्यामि तव निर्देशकारिका

“या उपदेशानुसार, माझ्यासह सुखाने येथे राहा।” गायत्री म्हणाली—“असेच करीन; तुमच्या निर्देशाप्रमाणेच वागेन।”

Verse 80

तवैवाज्ञा मया कार्या त्वं मे प्राणसमा सखी । अहं ते त्वनुजा देवि सदा मां पातुमर्हसि

मला केवळ तुझी आज्ञाच पाळायची आहे। तू माझी प्राणासमान सखी आहेस। हे देवी, मी तुझी अनुजा; कृपा करून सदैव माझे रक्षण कर.

Verse 81

देवदेवस्तदा ब्रह्मा पुष्करे विष्णुना सह । स्नानावसाने देवानां सर्वेषां प्रददौ वरान्

तेव्हा देवाधिदेव ब्रह्मदेवाने पुष्करात विष्णूसह स्नानसमाप्तीला सर्व देवांना वरदान दिले.

Verse 82

देवानां च पतिं शक्रं ज्योतिषां च दिवाकरं । नक्षत्राणां तथा सोमं रसानां वरुणं तथा

देवांचा अधिपती शक्र (इंद्र), ज्योतींमध्ये दिवाकर (सूर्य); नक्षत्रांचा अधिपती सोम (चंद्र) आणि रस/जलतत्त्वाचा अधिपती वरुण—असे (नियुक्त केले)।

Verse 83

प्रजापतीनां दक्षं च नदीनां चैव सागरं । कुबेरं च धनाध्यक्षं तथा चक्रे च रक्षसां

प्रजापतींमध्ये दक्ष, नद्यांमध्ये सागर; धनाचा अध्यक्ष म्हणून कुबेर, आणि राक्षसांचाही एक अधिपती (त्याने) नेमला।

Verse 84

भूतानां चैव सर्वेषां गणानां च पिनाकिनम् । मानवानां मनुं चैव पक्षिणां गरुडं तथा

सर्व भूतांमध्ये (एकास) प्रधान, गणांमध्ये पिनाकधारी (शिव); मानवांमध्ये मनु, आणि पक्ष्यांमध्ये गरुड—असेही (श्रेष्ठ ठरविले)।

Verse 85

ऋषीणां च वसिष्ठं च ग्रहाणां च प्रभाकरं । एवमादीनि वै दत्वा देवदेवः पितामहः

ऋषींमध्ये वसिष्ठ, आणि ग्रहांमध्ये प्रभाकर (सूर्य) (नेमला)। अशा प्रकारे इत्यादी पदे देऊन देवदेव पितामह (ब्रह्मा) (पुढे प्रवृत्त झाला)।

Verse 86

विष्णुं च शंकरं चैव ब्रह्मा प्रोवाच सादरम् । पृथिव्याः सर्वतीर्थेषु भवंतौ पूज्यसत्तमौ

ब्रह्म्याने विष्णू व शंकर यांना सादर म्हणाले—“पृथ्वीवरील सर्व तीर्थांत तुम्ही दोघेही परम पूज्य व श्रेष्ठ आहात।”

Verse 87

भवद्भ्यां न विना तीर्थं पुण्यतामेति कर्हिचित् । लिंगं वा प्रतिमा वापि दृश्यते यत्रकुत्रचित्

तुम्हा दोघांशिवाय कोणतेही तीर्थ कधीही पुण्यत्वास पोहोचत नाही; जिथे कुठेही लिंग किंवा प्रतिमा दिसली तरीही।

Verse 88

तत्तीर्थं पुण्यतां याति सर्वमेव फलप्रदं । मानवा ह्युपहारैश्च ये करिष्यंति पूजनं

ते तीर्थ अधिक पुण्यवान होते आणि सर्वथा फलदायी ठरते, जेव्हा मानव तेथे उपहारांसह पूजन करतात।

Verse 89

युष्माकं मां पुरस्कृत्य तेषां रोगभयं कुतः । येषु राष्ट्रेषु युष्माकमुत्सवाः पूजनादिकाः

जे मला अग्रस्थानी ठेवतात, त्यांना रोगभय कसे असेल? ज्या राष्ट्रांत तुमचे उत्सव, पूजन इत्यादी विधिपूर्वक चालतात.

Verse 90

प्रवर्त्स्यंति क्रियाः सर्वा यत्फलं तेषु तच्छृणु । नाधयो व्याधयश्चैव नोपसर्गा न क्षुद्भयं

सर्व क्रिया विधिपूर्वक प्रवर्ततील; त्यांचे फळ ऐका—न मनोव्यथा, न रोग, न उपसर्ग, आणि न भुकेचे भय.

Verse 91

विप्रयोगो न चापीष्टैरनिष्टैर्नापि संगतिः । नाक्षिरोगः शिरार्तिर्वा पित्तशूल भगंदराः

इष्टजनांपासून वियोग नाही आणि अनिष्टांशी संगही नाही; न नेत्ररोग, न शिरदुखी, न पित्तशूल व न भगंदरादी व्याधी.

Verse 92

नाभिचारं भयं तत्रापस्मारो न विषूचिका । वृद्धिर्निकामतस्तस्मिन्सम्यग्बुद्धिरनुत्तमा

तेथे अभिचाराचे भय उत्पन्न होत नाही; अपस्मार वा विषूचिका होत नाही. त्या स्थानी इच्छेप्रमाणे समृद्धी मिळते आणि अनुपम सम्यक्-बुद्धी प्राप्त होते.

Verse 93

आरोग्यं सर्वतश्चैव दीर्घायुश्च प्रजाधनं । नाकाले भविता मृत्युर्गावो नाल्पपयोमुचः

तेथे सर्वत्र आरोग्य, दीर्घायुष्य आणि प्रजा व धनाची समृद्धी होते. अकाली मृत्यू होत नाही आणि गायी अल्प दूध देत नाहीत.

Verse 94

नाकालफलिता वृक्षा नोत्पातभयमण्वपि । एतच्छ्रुत्वा ततो विष्णुर्ब्रह्माणं स्तोतुमुद्यतः

वृक्ष अकाली फळ देत नसत आणि उत्पातांचे किंचितही भय नव्हते. हे ऐकून विष्णू तेव्हा ब्रह्म्याची स्तुती करण्यास उद्यत झाले.

Verse 95

विष्णुरुवाच । नमोस्त्वनंताय विशुद्धचेतसे स्वरूपरूपाय सहस्रबाहवे । सहस्ररश्मिप्रभवाय वेधसे विशालदेहाय विशुद्धकर्मणे

विष्णू म्हणाले— अनंत, विशुद्ध चित्त असणाऱ्यास नमस्कार; स्वरूपस्वरूप, सहस्रबाहू प्रभूस नमस्कार। सहस्र किरणांचा उद्गम, वेधस (स्रष्टा) यास नमस्कार; विशाल देहधारी, विशुद्ध कर्मधारी यास नमस्कार।

Verse 96

समस्तविश्वार्तिहराय शंभवे समस्तसूर्यानलतिग्मतेजसे । नमोस्तु विद्यावितताय चक्रिणे समस्तधीस्थानकृते सदा नमः

समस्त विश्वाची आर्तता हरिणाऱ्या शंभूस नमस्कार, ज्यांचे तीक्ष्ण तेज सर्व सूर्य व अग्नींसमान आहे. चक्रधारी, सर्व विद्येच्या विस्तारस्वरूपास नमस्कार; सर्व बुद्धीच्या आधारस्थानास सदा नमस्कार।

Verse 97

अनादिदेवाच्युत शेखरप्रभो भाव्युद्भवद्भूतपते महेश्वर । महत्पते सर्वपते जगत्पते भुवस्पते भुवनपते सदा नमः

हे अनादिदेव, हे अच्युत, हे शेखरप्रभो! हे महेश्वरा, भविष्य-उद्भव-भूत सर्वांचा अधिपती! हे महत्पते, सर्वपते, जगत्पते, भुवस्पते, भुवनपते—तुला सदैव नमस्कार।

Verse 98

यज्ञेश नारायण जिष्णु शंकर क्षितीश विश्वेश्वर विश्वलोचन । शशांकसूर्याच्युतवीरविश्वप्रवृत्तमूर्तेमृतमूर्त अव्यय

हे यज्ञेश, हे नारायण, हे जिष्णु, हे शंकर! हे क्षितीश, हे विश्वेश्वर, हे विश्वलोचन! चंद्र-सूर्यासारखा तेजस्वी, हे अच्युत, हे विश्ववीर—जगत् प्रवृत्त करणारी मूर्ती, अमृतस्वरूप, अव्यय प्रभो!

Verse 99

ज्वलद्धुताशार्चि निरुद्धमंडल प्रदेशनारायण विश्वतोमुख । समस्तदेवार्तिहरामृताव्यय प्रपाहि मां शरणगतं तथा विभो

हे नारायण! ज्वलंत अग्निशिखांनी वेढलेल्या मंडलप्रदेशाचे, हे विश्वतोमुख! समस्त देवांची आर्तता हरिणारे, अमृतस्वरूप, अव्यय प्रभो—मी शरण आलो आहे; हे विभो, माझे रक्षण कर।

Verse 100

वक्त्राण्यनेकानि विभो तवाहं पश्यामि यज्ञस्य गतिं पुराणम् । ब्रह्माणमीशं जगतां प्रसूतिं नमोस्तु तुभ्यं प्रपितामहाय

हे विभो! मी तुझे अनेक मुख पाहतो; यज्ञाची प्राचीन गती व परम परिणतीही पाहतो. तूच ब्रह्मा—जगांचा ईश्वर, जगत्‌प्रसवाचा कारण. हे प्रपितामहा, तुला नमस्कार असो।

Verse 101

संसारचक्रक्रमणैरनेकैः क्वचिद्भवान्देववराधिदेवः । तत्सर्वविज्ञानविशुद्धसत्वैरुपास्यसे किं प्रणमाम्यहं त्वाम्

संसारचक्राच्या अनेक फेऱ्यांनंतर कधी तरी जीव तुला प्राप्त करतो—देवश्रेष्ठांचाही अधिदेव. पूर्ण ज्ञानाने शुद्ध झालेल्या सत्त्ववानांची तुझी उपासना होते; मग मी तुला प्रणाम का करू नये?

Verse 102

एवं भवंतं प्रकृतेः पुरस्ताद्यो वेत्त्यसौ सर्वविदां वरिष्ठः । गुणान्वितेषु प्रसभं विवेद्यो विशालमूर्तिस्त्विह सूक्ष्मरूपः

जो तुम्हांला प्रकृतीच्या पूर्वी विद्यमान जाणतो, तो सर्व जाणणाऱ्यांत श्रेष्ठ आहे। गुणयुक्त प्राण्यांत तुम्ही प्रबळपणे अनुभूत होता; येथे तुमचे रूप विराट दिसते, तरी तुमचे तत्त्व सूक्ष्मच आहे।

Verse 103

वाक्पाणिपादैर्विगतेन्द्रियोपि कथं भवान्वै सुगतिस्सुकर्मा । संसारबंधे निहितेंद्रियोपि पुनः कथं देववरोसि वेद्यः

वाणी, हात व पाय नसतानाही तुम्ही कसे सुकर्मयुक्त, सुगतीस्वरूप आहात? आणि इंद्रिये संसारबंधनात गुंतलेली असतानाही तुम्ही पुन्हा कसे देवांतील श्रेष्ठ, जाणण्याजोगे आहात?

Verse 104

मूर्त्तादमूर्त्तं न तु लभ्यते परं परं वपुर्देवविशुद्धभावैः । संसारविच्छित्तिकरैर्यजद्भिरतोवसीयेत चतुर्मुख त्वम्

मूर्तातून परम अमूर्त मिळत नाही; देवाप्रती विशुद्ध भावाने आराधना करणाऱ्यांनाच परम स्वरूप प्राप्त होते। म्हणून, हे चतुर्मुखा! जे यजन-पूजनाने संसाराचा छेद करतात, त्यांच्याबरोबरच तू निवास कर.

Verse 105

परं न जानंति यतो वपुस्ते देवादयोप्यद्भुतरूपधारिन् । विभोवतारेग्रतरं पुराणमाराधयेद्यत्कमलासनस्थम्

हे अद्भुत रूप धारण करणाऱ्या! देवतादि देखील तुमचे परम स्वरूप पूर्ण जाणत नाहीत. म्हणून, हे विभो! तुमच्या अवतारांमध्ये अग्रतम असे जे पुराण—कमलासनस्थ (ब्रह्मा) वर प्रतिष्ठित—त्याची आराधना करावी.

Verse 106

न ते तत्त्वं विश्वसृजोपि योनिमेकांततो वेत्ति विशुद्धभावः । परं त्वहं वेद्मि कथं पुराणं भवंतमाद्यं तपसा विशुद्धम्

विश्वस्रष्टाही विशुद्ध भावाचा असून तुमचे तत्त्व व मूळ कारण एकांततः जाणत नाही. मग मी कसा जाणू, हे पुराणपुरुषा! तपाने विशुद्ध, आद्य अशा तुम्हांला मी कसा समजू?

Verse 107

पद्मासनो वै जनकः प्रसिद्ध एवं प्रसिद्धिर्ह्यसकृत्पुराणात् । संचिंत्य ते नाथ विभुं भवंतं जानाति नैवं तपसाविहीनः

जनक ‘पद्मासन’ म्हणून ख्यात आहेत; आणि ही कीर्ती पुराणांत वारंवार सांगितली आहे. तरी हे नाथ, विभु असलेल्या आपले खरे ज्ञान गहन चिंतनानेच होते; तपश्चर्याविहीन मनुष्य असे जाणू शकत नाही.

Verse 108

अस्मादृशैश्च प्रवरैर्विबोध्यं त्वां देवमूर्खाः स्वमतिं विभज्य । प्रबोद्धुमिच्छन्ति न तेषु बुद्धिरुदारकीर्तिष्वपि वेदहीनाः

हे देव, आपण आमच्यासारख्या प्रवर जनांकडूनच बोध्य आहात; पण मूर्ख लोक आपापली मते विभागून आपल्यालाच उपदेश करू पाहतात. त्यांच्यात खरी बुद्धी नाही; उदात्त कीर्ती बोलले तरी ते वेदज्ञानहीनच असतात.

Verse 109

जन्मांतरैर्वेद विवेकबुद्धिभिर्भवेद्यथा वा यदि वा प्रकाशः । तल्लाभलुब्धस्य न मानुषत्वं न देवगंधर्वपतिः शिवः स्यात्

अनेक जन्मांतरी कोणी वेद-विवेकबुद्धी मिळवो वा आत्मप्रकाश प्राप्त करो; पण जो त्या प्राप्तीच्या लाभाला लोभतो, त्याच्यात खरे मानुषत्व राहत नाही. असा मनुष्य देव-गंधर्वांचा अधिपती, शुभ शिव होऊ शकत नाही.

Verse 110

न विष्णुरूपो भगवान्सुसूक्ष्मः स्थूलोसि देवः कृतकृत्यतायाः । स्थूलोपि सूक्ष्मः सुलभोसि देव त्वद्बाह्यकृत्या नरकेपतंति

हे प्रभो, आपण विष्णुरूपाने प्रकट नसतानाही परम सूक्ष्म आहात; आणि हे देव, स्थूल (सगुण) होऊनही जीवांना कृतकृत्य करता. आपण स्थूल असूनही सूक्ष्म, सूक्ष्म असूनही सुलभ; पण जे केवळ बाह्य कर्मांत गुंतलेले, भक्तिहीन आहेत, ते नरकात पडतात.

Verse 111

विमुच्यते वा भवति स्थितेस्मिन्दस्रेन्दुवह्न्यर्कमरुन्महीभिः । तत्वैः स्वरूपैः समरूपधारिभिरात्मस्वरूपे वितत स्वभावः

या स्थितीत जीव बंधनातून मुक्त होतो किंवा सत्यस्वरूपास प्राप्त होतो; कारण अश्विनीकुमार, चंद्र, अग्नी, सूर्य, वायू आणि पृथ्वी—या तत्त्वांचे स्वस्वरूप समरूप धारण करून आत्मस्वरूपात त्याचा स्वभाव विस्तारतो.

Verse 112

इति स्तुतिं मे भगवन्ह्यनंत जुषस्व भक्तस्य विशेषतश्च । समाधियुक्तस्य विशुद्धचेतसस्त्वद्भावभावैकमनोनुगस्य

हे भगवन् अनंत! माझी ही स्तुती स्वीकारा—विशेषतः तुमच्या भक्ताची. मी समाधियुक्त, विशुद्धचित्त आणि केवळ तुमच्या भाव-चिंतनात एकाग्र मन असलेला आहे.

Verse 113

सदा हृदिस्थो भगवन्नमस्ते नमामि नित्यं भगवन्पुराण । इति प्रकाशं तव मे तदीशस्तवं मया सर्वगतिप्रबुद्ध

हे भगवन्, तुम्ही सदैव माझ्या हृदयात वसता—तुम्हाला नमस्कार. हे दिव्य पुराण! मी तुम्हाला नित्य प्रणाम करतो. हे स्वामी, सर्व मार्गांचे ज्ञान जागृत असलेल्या माझ्याद्वारे ही तुमची स्तुती प्रकट होवो.

Verse 114

संसारचक्रे भ्रमणादियुक्ता भीतिं पुनर्नः प्रतिपालयस्व

संसारचक्रात भटकण्यात बांधलेले आम्ही भयभीत आहोत; हे प्रभो, पुन्हा आमचे रक्षण करा.

Verse 115

ब्रह्मोवाच । सर्वज्ञस्त्वं न संदेहो प्रज्ञाराशिश्च केशव । देवानां प्रथमः पूज्यः सर्वदा त्वं भविष्यसि

ब्रह्मा म्हणाले—हे केशवा! तू सर्वज्ञ आहेस, यात संशय नाही; तू प्रज्ञेचा महासागर आहेस. देवांमध्ये तू सदैव प्रथम व पूज्य राहशील.

Verse 116

नारायणादनंतरं रुद्रो भक्त्या विरिंचनम् । तुष्टाव प्रणतो भूत्वा ब्रह्माणं कमलोद्भवम्

नारायणानंतर रुद्र भक्तिभावाने विरिंच (ब्रह्मा) या कमलोत्पन्न प्रभूला नम्र होऊन प्रणाम करून त्यांची स्तुती करू लागला.

Verse 117

नमः कमलपत्राक्ष नमस्ते पद्मजन्मने । नमः सुरासुरगुरो कारिणे परमात्मने

हे कमलपत्राक्षा! तुला नमस्कार; हे पद्मजन्मा! तुला नमस्कार। देव-असुरांचे गुरु, सर्वकर्ता परमात्मा, तुला नमस्कार।

Verse 118

नमस्ते सर्वदेवेश नमो वै मोहनाशन । विष्णोर्नाभिस्थितवते कमलासन जन्मने

हे सर्वदेवेशा! तुला नमस्कार; हे मोह-नाशका! तुला निश्चय नमस्कार। विष्णूच्या नाभिस्थ पद्मावर जन्मलेल्या कमलासनास नमस्कार।

Verse 119

नमो विद्रुमरक्तांग पाणिपल्लवशोभिने । शरणं त्वां प्रपन्नोस्मि त्राहि मां भवसंसृतेः

हे विद्रुमासारख्या रक्त अंगांचे, कोवळ्या पल्लवासारख्या शोभिवंत करांचे! तुला नमस्कार। मी तुझ्या शरण आलो आहे; मला भवसंसाराच्या फेर्‍यातून तार.

Verse 120

पूर्वं नीलांबुदाकारं कुड्मलं ते पितामह । दृष्ट्वा रक्तमुखं भूयः पत्रकेसरसंयुतम्

हे पितामहा! पूर्वी मी तुझी ती कळी निळ्या मेघासारख्या आकाराची पाहिली; नंतर पुन्हा लाल मुखाची, पाकळ्या व केसरांनी युक्त अशी पाहिली.

Verse 121

पद्मं चानेकपत्रान्तमसंख्यातं निरंजनम् । तत्र स्थितेन त्वयैषा सृष्टिश्चैव प्रवर्तिता

आणि ते पद्म असंख्य पाकळ्यांनी युक्त, अपरिमित व निर्मळ होते. त्यावर तू स्थित असल्याने, तुझ्याच द्वारा ही सृष्टी प्रवर्तित झाली.

Verse 122

त्वां मुक्त्वा नान्यतस्त्राणं जगद्वंद्य नमोस्तु ते । सावित्रीशापदग्धोहं लिंगं मे पतितं क्षितौ

तुझ्यावाचून मला दुसरे कोणतेही रक्षण नाही. हे जगद्वंद्य, तुला नमस्कार असो. सावित्रीच्या शापाने दग्ध होऊन मी नष्ट झालो; माझे लिंग पृथ्वीवर पडले आहे.

Verse 123

इदानीं कुरु मे शांतिं त्राहि मां सह भार्यया । ब्रह्मा वै पातु मे पादौ जंघे वै कमलासनः

आता मला शांती दे; पत्नीसमवेत माझे रक्षण कर. ब्रह्मा माझे पाय राखो, आणि कमलासन माझ्या जंघा राखो.

Verse 124

विरिंचो मे कटिं पातु सृष्टिकृद्गुह्यमेव च । नाभिं पद्मनिभः पातु जठरं चतुराननः

विरिंच (ब्रह्मा) माझी कटी राखो, आणि सृष्टिकर्ता माझे गुप्तांगही राखो. पद्मनिभ माझी नाभी राखो, आणि चतुरानन माझे उदर राखो.

Verse 125

उरस्तु विश्वसृक्पातु हृदयं पातु पद्मजः । सावित्रीपतिर्मे कंठं हृषीकेशो मुखं मम

विश्वसृक माझे उर राखो; पद्मज माझे हृदय राखो. सावित्रीपति माझा कंठ राखो, आणि हृषीकेश माझे मुख राखो.

Verse 126

पद्मवर्णश्च नयने परमात्मा शिरो मम । एवं न्यस्य गुरोर्नाम शंकरो नामशंकरः

माझ्या नेत्रांत पद्मवर्ण विराजो; माझ्या शिरी परमात्मा स्थित होवो. अशा रीतीने न्यास करून गुरुनाम धारण केल्यास तो ‘शंकर’—नामाचा पावनकर्ता—होतो.

Verse 127

नमस्ते भगवन्ब्रह्मन्नित्युक्त्वा विरराम ह । ततस्तुष्टो हरं ब्रह्मा वाक्यमेतदुवाच ह

असे म्हणत—“हे भगवन् ब्रह्मन्, तुला नमस्कार”—तो शांत झाला। मग हर (शिव) यांच्यावर प्रसन्न होऊन ब्रह्मदेवांनी हे वचन उच्चारले।

Verse 128

कं ते कामं करोम्यद्य पृच्छ मां यद्यदिच्छसि । रुद्र उवाच । यदि प्रसन्नो मे नाथ वरदो यदि वा मम

“आज तुझी कोणती इच्छा पूर्ण करू? जे हवे ते मला विचार.” रुद्र म्हणाले—“हे नाथ, जर आपण माझ्यावर प्रसन्न असाल, जर मला वर देणार असाल, तर माझ्यासाठी…”

Verse 129

तदेकं मे वद विभो यस्मिन्स्थाने भवान्स्थितः । केषुकेषु च स्थानेषु त्वां पश्यंति सदा द्विजाः

हे विभो, आपण ज्या एका स्थानी वास करता ते मला सांगा; आणि कोणकोणत्या स्थानी द्विजजन आपले सदा दर्शन घेतात?

Verse 130

नाम्ना च केन ते स्थानं शोभते धरणीतले । तन्मे वदस्व सर्वेश तव भक्तिरतस्य च

आणि धरणीतलावर आपले ते पावन स्थान कोणत्या नावाने शोभते? हे सर्वेश, भक्तिरत मला तेही सांगा।

Verse 131

ब्रह्मोवाच । पुष्करेहं सुरश्रेष्ठो गयायां च चतुर्मुखः । कान्यकुब्जे देवगर्भो भृगुकक्षे पितामहः

ब्रह्मदेव म्हणाले—“पुष्कर येथे मी ‘सुरश्रेष्ठ’, आणि गया येथे ‘चतुर्मुख’ आहे। कान्यकुब्ज येथे ‘देवगर्भ’, व भृगुकक्ष येथे ‘पितामह’ म्हणून ओळखला जातो।”

Verse 132

कावेर्य्यां सृष्टिकर्ता च नंदिपुर्य्यां बृहस्पतिः । प्रभासे पद्मजन्मा च वानर्यां च सुरप्रियः

कावेरीती तो सृष्टिकर्ता; नंदिपुरीत बृहस्पती। प्रभासे पद्मजन्मा, आणि वानरीत सुरप्रिय म्हणून पूज्य।

Verse 133

द्वारवत्यां तु ऋग्वेदी वैदिशे भुवनाधिपः । पौंड्रके पुंडरीकाक्षः पिंगाक्षो हस्तिनापुरे

द्वारवतीत ते ऋग्वेदी; विदिशेत भुवनाधिप। पौंड्रदेशी पुण्डरीकाक्ष, आणि हस्तिनापुरे पिंगाक्ष म्हणून ओळखले जातात।

Verse 134

जयंत्यां विजयश्चास्मि जयंतः पुष्करावते । उग्रेषु पद्महस्तोहं तमोनद्यां तमोनुदः

जयंत्यां मी विजय; पुष्करावते जयंत. उग्रांमध्ये मी पद्महस्त, आणि तमोनदीती तमोनुद—अंधकारहर।

Verse 135

अहिच्छन्ने जया नंदी कांचीपुर्यां जनप्रियः । ब्रह्माहं पाटलीपुत्रे ऋषिकुंडे मुनिस्तथा

अहिच्छन्ने मी जया; कांचीपुरीत नंदी, जनप्रिय. पाटलीपुत्रे मी ब्रह्मा, आणि ऋषिकुंडेही मुनिरूपाने विराजमान।

Verse 136

महितारे मुकुंदश्च श्रीकंठः श्रीनिवासिते । कामरूपे शुभाकारो वाराणस्यां शिवप्रियः

महितारे ते मुकुंद; श्रीनिवासे श्रीकंठ. कामरूपे शुभाकार, आणि वाराणसीत शिवप्रिय म्हणून पूजिले जातात।

Verse 137

मल्लिकाक्षे तथा विष्णुर्महेंद्रे भार्गवस्तथा । गोनर्दे स्थविराकार उज्जयिन्यां पितामहः

मल्लिकाक्ष येथे तो विष्णुरूपाने पूजिला जातो; महेंद्र येथे भार्गवरूपाने। गोनर्द येथे वृद्ध तपस्वीच्या रूपात, आणि उज्जयिनी येथे पितामह (ब्रह्मा) म्हणून स्मरणीय आहे।

Verse 138

कौशांब्यां तु महाबोधिरयोध्यायां च राघवः । मुंनींद्रश्चित्रकूटे तु वाराहो विंध्यपर्वते

कौशांबी येथे महाबोधीचे पावन सान्निध्य आहे; अयोध्येत राघव (श्रीराम)। चित्रकूटात मुनींद्र, आणि विंध्य पर्वतावर वराहरूप प्रतिष्ठित आहे।

Verse 139

गंगाद्वारे परमेष्ठी हिमवत्यपि शंकरः । देविकायां स्रुचाहस्तः स्रुवहस्तश्चतुर्वटे

गंगाद्वार येथे परमेष्ठी (ब्रह्मा) विराजमान; हिमवत येथे शंकर (शिव)। देविकेत तो स्रुचा (हवन-करछी) हातात धरीतो, आणि चतुर्वट येथे स्रुव (आहुतीचा चमचा) हातात धरीतो।

Verse 140

वृंदावने पद्मपाणिः कुशहस्तश्च नैमिषे । गोप्लक्षे चैव गोपीन्द्रः सचंद्रो यमुनातटे

वृंदावनात तो पद्मपाणी; नैमिषात कुशहस्त। गोप्लक्ष येथे गोपींद्र, आणि यमुनेच्या तटी तो सचंद्र म्हणून प्रतिष्ठित आहे।

Verse 141

भागीरथ्यां पद्मतनुर्जलानंदो जलंधरे । कौंकणे चैव मद्राक्षः कांपिल्ये कनकप्रियः

भागीरथी (गंगा) तटी तो पद्मतनू; जलंधर येथे जलानंद। कोंकणात मद्राक्ष, आणि कांपिल्य येथे कनकप्रिय म्हणून प्रतिष्ठित आहे।

Verse 142

वेंकटे चान्नदाता च शंभुश्चैव क्रतुस्थले । लंकायां च पुलस्त्योहं काश्मीरे हंसवाहनः

वेंकटात मी अन्नदाता; क्रतुस्थळी शंभू; लंकेत पुलस्त्य; आणि काश्मीरात हंसवाहन म्हणून ओळखला जातो।

Verse 143

वसिष्ठश्चार्बुदे चैव नारदश्चोत्पलावते । मेलके श्रुतिदाताहं प्रपाते यादसांपतिः

अर्बुदात वसिष्ठ; उत्पलावतात नारद। मेलकेत मी श्रुतीदाता; आणि प्रपातात जलचरांचा अधिपती।

Verse 144

सामवेदस्तथा यज्ञे मधुरे मधुरप्रियः । अंकोटे यज्ञभोक्ता च ब्रह्मवादे सुरप्रियः

यज्ञात मी सामवेद; मधुरतेत मधुरप्रिय। अंकोटात यज्ञभोक्ता; आणि ब्रह्मवादात देवांचा प्रिय।

Verse 145

नारायणश्च गोमंते मायापुर्यां द्विजप्रियः । ऋषिवेदे दुराधर्षो देवायां सुरमर्दनः

गोमंतात मी नारायण; मायापुरात द्विजप्रिय। ऋषिवेदात दुर्धर्ष; आणि देवायात देवशत्रूंचा मर्दनकर्ता।

Verse 146

विजयायां महारूपः स्वरूपो राष्ट्रवर्द्धने । पृथूदरस्तु मालव्यां शाकंभर्यां रसप्रियः

विजयेत मी महारूप; राष्ट्रवर्द्धनेत स्वरूप। मालव्यात पृथूदर; आणि शाकंभर्येत रसप्रिय।

Verse 147

पिंडारके तु गोपालः शंखोद्धारेंगवर्द्धनः । कादंबके प्रजाध्यक्षो देवाध्यक्षः समस्थले

पिंडारक येथे तो गोपाल; शंखोद्धार येथे अंगवर्धन. कादंबक येथे प्रजाध्यक्ष, आणि समस्थळ येथे देवाध्यक्ष म्हणून पूजिला जातो.

Verse 148

गंगाधरो भद्रपीठे जलशाप्यहमर्बुदे । त्र्यंबके त्रिपुराधीशः श्रीपर्वते त्रिलोचनः

भद्रपीठ येथे मी गंगाधर; अर्बुद येथे मी जलशाप्य म्हणून ओळखला जातो. त्र्यंबक येथे मी त्रिपुराधीश, आणि श्रीपर्वतावर मी त्रिलोचन आहे.

Verse 149

महादेवः पद्मपुरे कापाले वैधसस्तथा । शृंगिबेरपुरे शौरिर्नैमिषे चक्रपाणिकः

पद्मपुरात तो महादेव; कापालात तसेच वैधस. शृंगिबेरपुरात शौरि, आणि नैमिषात चक्रपाणि म्हणून पूजिला जातो.

Verse 150

दंडपुर्यां विरूपाक्षो गौतमो धूतपापके । हंसनाथो माल्यवति द्विजेंद्रो वलिके तथा

दंडपुरीत विरूपाक्ष; धूतपापकेत गौतम. माल्यवतीत हंसनाथ, आणि वलिकेत तसेच द्विजेंद्र म्हणून पूजिला जातो.

Verse 151

इंद्रपुर्यां देवनाथो द्यूतपायां पुरंदरः । हंसवाहस्तु लंबायां चंडायां गरुडप्रियः

इंद्रपुरीत तो देवनाथ; द्यूतपायांत पुरंदर. लंबायांत हंसवाह, आणि चंडायांत गरुडप्रिय म्हणून स्तुत्य आहे.

Verse 152

महोदये महायज्ञः सुयज्ञो यज्ञकेतने । सिद्धिस्मरे पद्मवर्णः विभायां पद्मबोधनः

महोदय येथे ते ‘महायज्ञ’ म्हणून प्रसिद्ध आहेत, आणि यज्ञकेतने येथे ‘सुयज्ञ’। सिद्धिस्मर येथे ‘पद्मवर्ण’ व विभा येथे ‘पद्मबोधन’ म्हणून पूजिले जातात।

Verse 153

देवदारुवने लिंगं महापत्तौ विनायकः । त्र्यंबको मातृकास्थाने अलकायां कुलाधिपः

देवदारुवनात ते लिंगरूपाने प्रतिष्ठित आहेत; महापत्ती येथे विनायक. मातृकास्थानी त्र्यंबक, आणि अलका येथे कुलाधिप म्हणून स्मरणीय आहेत।

Verse 154

त्रिकूटे चैव गोनर्दः पाताले वासुकिस्तथा । पद्माध्यक्षश्च केदारे कूष्मांडे सुरतप्रियः

त्रिकूट येथे ते ‘गोनर्द’ म्हणून प्रसिद्ध; पाताळात तसेच ‘वासुकी’। केदारात ‘पद्माध्यक्ष’ आणि कूष्मांडात ‘सुरतप्रिय’ म्हणून स्मरणीय आहेत।

Verse 155

कुंडवाप्यां शुभांगस्तु सारण्यां तक्षकस्तथा । अक्षोटे पापहा चैव अंबिकायां सुदर्शनः

कुंडवापी येथे ते ‘शुभांग’ म्हणून प्रसिद्ध; सारण्यां येथे ‘तक्षक’। अक्षोट येथे ‘पापहा’ आणि अंबिका येथे ‘सुदर्शन’ म्हणून पूजिले जातात।

Verse 156

वरदायां महावीरः कांतारे दुर्गनाशनः । अनंतश्चैव पर्णाटे प्रकाशायां दिवाकरः

वरदा येथे ते ‘महावीर’ म्हणून प्रसिद्ध; कांतरात ‘दुर्गनाशन’। पर्णाट येथे ‘अनंत’ आणि प्रकाशा येथे ‘दिवाकर’ (सूर्य) म्हणून स्मरणीय आहेत।

Verse 157

विराजायां पद्मनाभः स्वरुद्रश्च वृकस्थले । मार्कंडो वटके चैव वाहिन्यां मृगकेतनः

विराजामध्ये पद्मनाभ विराजमान; वृकस्थळी स्वरुद्र स्थित. वटकात मार्कंडेय, आणि वाहिनीत मृगकेतना विराजतो.

Verse 158

पद्मावत्यां पद्मगृहो गगने पद्मकेतनः । अष्टोत्तरं स्थानशतं मया ते परिकीर्तितम्

पद्मावतीत पद्मगृह, आणि गगनात पद्मकेतना. अशा रीतीने मी तुला अष्टोत्तर शत पवित्र स्थानांचे वर्णन केले.

Verse 159

यत्र वै मम सांनिध्यं त्रिसंध्यं त्रिपुरांतक । एतेषामपि यस्त्वेकं पश्यते भक्तिमान्नरः

हे त्रिपुरांतक! जिथे त्रिसंध्येला माझे सान्निध्य असते—त्यांपैकी भक्तिमान नर जो एकाचेही श्रद्धेने दर्शन करतो (तो फल पावतो).

Verse 160

स्थानं सुविरजं लब्ध्वा मोदते शाश्वतीः समाः । मानसं वाचिकं चैव कायिकं यच्च दुष्कृतम्

अतिनिर्मळ स्थान प्राप्त करून तो शाश्वत वर्षे आनंदित राहतो; आणि मनाने, वाणीने व देहाने केलेले जे दुष्कृत्य आहे (ते नष्ट होते).

Verse 161

तत्सर्वं नाशमायाति नात्र कार्या विचारणा । यस्त्वेतानि च सर्वाणि गत्वा मां पश्यते नरः

ते सर्व नष्ट होते—यात विचार करण्याचे कारण नाही. परंतु जो नर ही सर्व स्थाने गाठून माझे दर्शन करतो…

Verse 162

भवते मोक्षभागी च यत्राहं तत्र वै स्थितः । पुष्पोपहारैर्धूपैश्च ब्राह्मणानां च तर्पणैः

तूही मोक्षाचा भागी होशील; जिथे तू वास करतोस तिथे मी निश्चयाने स्थित असतो—पुष्पोपहार, धूप आणि ब्राह्मणांचे तर्पण करून पूजिला गेलो असता।

Verse 163

ध्यानेन च स्थिरेणाशु प्राप्यते परमेश्वरः । तस्य पुण्यफलं चाग्र्यमंते मोक्षफलं तथा

स्थिर ध्यानाने लवकरच परमेश्वराची प्राप्ती होते. त्यातून उत्पन्न पुण्यफळ सर्वोत्तम असून शेवटी तेच मोक्षरूप फळही देते.

Verse 164

स ब्रह्मलोकमासाद्य तत्कालं तत्र तिष्ठति । पुनः सृष्टौ भवेद्देवो वैराजानां महातपाः

तो ब्रह्मलोकास जाऊन त्या कालपर्यंत तिथे राहतो; आणि पुनः सृष्टी आरंभली की तो महातपस्वी वैराजांमध्ये देवस्वरूप होतो.

Verse 165

ब्रह्महत्यादि पापानि इहलोके कृतान्यपि । अकामतः कामतो वा तानि नश्यंति तत्क्षणात्

ब्रह्महत्या इत्यादी पापे, या लोकी केली असली तरी—अकस्मात् किंवा जाणूनबुजून—ती तत्क्षणी नष्ट होतात.

Verse 166

इहलोके दरिद्रो यो भ्रष्टराज्योथवा पुनः । स्थानेष्वेतेषु वै गत्वा मां पश्यति समाधिना

या लोकी जो दरिद्री आहे किंवा राज्यभ्रष्ट झाला आहे, तो या पवित्र स्थानी जाऊन समाधीने माझे दर्शन करतो.

Verse 167

कृत्वा पूजोपहारं च स्नानं च पितृतर्पणम् । कृत्वा पिंडप्रदानं च सोचिराद्दुःखवर्जितः

पूजा व उपहार अर्पण करून, स्नान व पितृतर्पण करून आणि पिंडदानही केल्याने तो दीर्घकाळ दुःखवर्जित राहतो।

Verse 168

एकच्छत्रो भवेद्राजा सत्यमेतन्न संशयः । इह राज्यानि सौभाग्यं धनं धान्यं वरस्त्रियः

तो एकच्छत्र राजा होईल—हे सत्य आहे, यात संशय नाही। या लोकी तो राज्ये, सौभाग्य, धन, धान्य आणि उत्तम स्त्रिया प्राप्त करील।

Verse 169

भवंति विविधास्तस्य यैर्यात्रा पुष्करे कृता । इदं यात्राविधानं यः कुरुते कारयेत वा

ज्यांनी पुष्करची यात्रा केली आहे, त्यांना विविध फळे व समृद्धी प्राप्त होते। जो हे यात्राविधान स्वतः करतो किंवा करवितो, तोही त्या फळाचा भागी होतो।

Verse 170

शृणोति वा स पापैस्तु सर्वैरेव प्रमुच्यते । अगम्यागमनं येन कृतं जानाति मानवः

जो हे ऐकतो तो सर्व पापांतून मुक्त होतो। ज्याने अगम्यगमनाचा अपराध केला आहे असे जाणणारा मनुष्यही (हे ऐकून) त्या पापातून सुटतो।

Verse 171

ब्रह्मक्रियाया लोपेन बहुवर्षकृतेन च । यात्रां चेमां सकृत्कृत्वा वेदसंस्कारमाप्नुयात्

ब्रह्मक्रियांचा लोप अनेक वर्षे झाला असला तरी, ही यात्रा एकदाच केल्याने वेदसंस्काररूप शुद्धि-दीक्षा प्राप्त होते।

Verse 172

किमत्र बहुनोक्तेन इदमस्तीह शंकर । अप्राप्यं प्राप्यते तेन पापं चापि विनश्यति

हे शंकरा, येथे अधिक बोलून काय उपयोग? याद्वारे अप्राप्य गोष्टीही प्राप्त होतात आणि पापाचाही नाश होतो.

Verse 173

सर्वयज्ञफलैस्तुल्यं सर्वतीर्थफलप्रदम् । सर्वेषां चैव वेदानां समाप्तिस्तेन वै कृता

हे सर्व यज्ञांच्या फळासमान आहे, सर्व तीर्थांचे पुण्य देणारे आहे आणि याद्वारेच सर्व वेदांची पूर्तता होते.

Verse 174

यैः कृत्वा पुष्करे संध्यां सावित्री समुपासिता । स्वपत्नीहस्तदत्तेन पौष्करेण जलेन तु

ज्यांनी पुष्कर क्षेत्री संध्या करून, आपल्या पत्नीच्या हाताने दिलेल्या पुष्कर जलाने सावित्रीची उपासना केली आहे—

Verse 175

भृंगारेण वरेणैव मृण्मयेनापि शंकर । आनीय तज्जलं पुण्यं संध्योपास्तिर्दिनक्षये

हे शंकरा, उत्तम कलशात किंवा मातीच्या भांड्यातही ते पवित्र जल आणून दिवसाच्या शेवटी संध्या उपासना करावी.

Verse 176

समाधिना समाधेया सप्राणायामपूर्विका । तस्यां कृतायां यत्पुण्यं तच्छृणुष्व हराद्य मे

प्राणायामपूर्वक समाधीद्वारे हे साध्य करावे. हे हरा, ते केले असता जे पुण्य मिळते, ते आज माझ्याकडून ऐक.

Verse 177

तेन द्वादशवर्षाणि भवेत्संध्या सुवंदिता । अश्वमेधफलं स्नाने दाने दशगुणं तथा

त्या आचरणाने बारा वर्षे संध्यावंदन उत्तम रीतीने सिद्ध होते. स्नानाने अश्वमेधयज्ञाचे फळ मिळते आणि दानानेही तसेच दहापट फळ प्राप्त होते.

Verse 178

उपवासेप्यनंतं च स्वयं प्रोक्तं मयानघ । सावित्र्याः पुरतो यस्तु दंपत्योर्भोजनं ददेत्

हे निष्पाप! उपवासाच्या दिवशीही ‘अनंत’ व्रत मी स्वतः सांगितले आहे. परंतु जो सावित्रीच्या सान्निध्यात दांपत्याला भोजन देतो—

Verse 179

तेनाहं भोजितस्तत्र भवामीह न संशयः । द्वितीयं भोजयेद्यस्तु भोजितस्तेन केशवः

त्यामुळे तेथे मीच भोजित झालो असे मानले जाते—यात संशय नाही. आणि जो दुसरे भोजन घालतो, त्याने केशव (विष्णु) भोजित होतो.

Verse 180

लक्ष्मीसहायो वरदो वरांस्तस्य प्रयच्छति । उमासहायस्तार्तीये भोजितोसि न संशयः

लक्ष्मीसह वरद भगवान त्याला इच्छित वर देतात. आणि तिसऱ्या वेळी उमासह भगवानही तुझ्याकडून भोजित झाले आहेत—यात संशय नाही.

Verse 181

अथवा या कुमारीणां भक्त्या दद्याच्च भोजनम् । तस्याः कुले भवेद्वंध्या न कदाचिच्च दुर्भगा

किंवा जी स्त्री भक्तीने कुमारिकांना भोजन देते, तिच्या कुळात कधीही वंध्यत्व येत नाही आणि ती कधीही दुर्भागी ठरत नाही.

Verse 182

न कन्या जननी क्वापि न भर्तुर्या न वल्लभा । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सावित्र्यग्रे तु भोजनम्

कन्या कुठेही जननीसमान मानली जात नाही; ती पतीची पत्नी वा प्रिया असेही नाही. म्हणून सर्व प्रयत्नांनी प्रथम सावित्रीदेवीसमोरच भोजन अर्पण करावे.

Verse 183

पारत्रमैहिकं वापि कामयद्भिर्नरैः सदा । दातव्यं सर्वदा भीष्म कटुतैलविवर्जितम्

हे भीष्म! जे पुरुष परलोक वा इहलोकाचे कल्याण इच्छितात, त्यांनी नेहमी कटु तेलरहित वस्तूचेच दान करावे.

Verse 184

न चाम्लं न च वै क्षारं स्त्रीणां भोज्यं कदाचन । भक्ष्यं पंचप्रकारं च रसैः सर्वैस्सुसंस्कृतम्

स्त्रियांना कधीही आंबट किंवा क्षारयुक्त भोजन देऊ नये; त्याऐवजी सर्व रसांनी सुसंस्कृत असे पाच प्रकारचे भक्ष्य द्यावे.

Verse 185

घृतपूर्यः सुपक्वाश्च बहुक्षीरसमन्विताः । शिखरिणी तथा पेया दधिक्षीरसमन्विता

घृताने भरलेल्या, नीट शिजलेल्या व भरपूर दुधयुक्त पूऱ्या होत्या; तसेच दही-दुधाने युक्त शिखरिणी आणि पेया ही होती.

Verse 186

आह्लादकारिणी पुंसां स्त्रीणां चातीव वल्लभा । धनधान्यां जनोपेतं नारीणां च शताकुलम्

ती पुरुषांना आनंद देणारी आणि स्त्रियांना अत्यंत प्रिय होती; धन-धान्याने समृद्ध, जनसमुदायाने वेढलेली, आणि नारींच्या शेकडो कुलांनी युक्त होती.

Verse 187

पूपकं शष्कुलं तस्यां जायते नात्र संशयः । न ज्वरो न च संतापो न दुःखं न वियोगिता

त्या अवस्थेत/स्थानी पूपक व शष्कुल उत्पन्न होतात—यात संशय नाही। तेथे न ज्वर, न संताप; न दुःख, न वियोग।

Verse 188

असौ तारयते स्वानां कुलानामेकविंशतिं । बंधुभिश्च सुतैश्चैव दासीदासैरनंतकैः

असा पुरुष आपल्या कुळाच्या एकवीस पिढ्यांचा उद्धार करतो—बंधू व पुत्रांसह, तसेच असंख्य दासी-दासांसह।

Verse 189

पूरितं च कुलं तस्याः पूरिकां या प्रदास्यति । एधते च चिरं कालं पुत्रपौत्रसमन्वितम्

जी स्त्री पूरिकेचे दान करते, तिचे कुळ परिपूर्ण होते; पुत्र-पौत्रांनी युक्त होऊन दीर्घकाळ समृद्ध होते।

Verse 190

कुलं च सकलं तस्य शष्कुलं यः प्रयच्छति । पुत्रिण्यो वै दुहितरो बंधुभिः सहितं कुलम्

जो शष्कुलाचे दान करतो, त्याचे संपूर्ण कुळ समृद्ध होते; कन्या पुत्रवती होतात, आणि बंधूं सहित सर्व कुटुंब वाढते-फुलते।

Verse 191

शिखरिणीप्रदात्रीणां युवतीनां न संशयः । मोदते तु कुलं तस्याः सर्वसिद्धिप्रपूरितम्

शिखरिणीचे दान करणाऱ्या युवतींबाबत संशय नाही; तिचे कुळ सर्व सिद्धींनी परिपूर्ण होऊन आनंदित होते।

Verse 192

मोदकानां प्रदानेन एवमाह प्रजापतिः । एतदेव तु गौरीणां भोजनं हर शस्यते

मोदकदानाच्या प्रसंगी प्रजापती म्हणाला—हेच भोजन गौरींसाठी हर (शिव) यांनी प्रशंसिले आहे।

Verse 193

सुभगा पुत्रिणी साध्वी धनऋद्धिसमन्विता । सहस्रभोजिनी शंभो जन्मजन्म भविष्यति

हे शंभो! ती सुभाग्यवती, पुत्रवती, साध्वी, धन-समृद्धियुक्त आणि सहस्रांना भोजन देणारी—जन्मोजन्मी अशीच होईल।

Verse 194

पूपानि चैव पुण्यानि कृतानि मधुराणि च । द्राक्षारसप्रधानं च गुडखंडसमन्वितम्

पुण्यस्वरूप गोड पूपही तयार केले; द्राक्षारसप्रधान पेय होते आणि सोबत गूळ व खांडाचे तुकडे होते।

Verse 195

शारदेन तु धान्येन कृत्वा खंडं विमिश्रितत् । स्त्रीणां चैव तु पेयानि भक्ष्याणि च द्विजन्मनाम्

शरदऋतूतील धान्य घेऊन खांड मिसळून गोड मिश्रण करावे; स्त्रियांसाठी पेये आणि द्विजांसाठी भक्ष्य-नैवेद्य तयार करावे।

Verse 196

इह चाविकवासांसि वर्षायोग्यानि सर्वशः । यानियानि च पेयानि तानि योग्यानि दापयेत्

येथे पावसाळ्यास योग्य अशी लोकरी वस्त्रे सर्व प्रकारे द्यावीत; आणि जी जी योग्य पेये असतील तीही तृप्तिदायक पेये द्यावीत।

Verse 197

प्रतिपूज्य विधानेन वसुदानैः सकंचुकैः । कुंकुमेनानुलिप्तांग्यः स्रग्दामभिरलंकृताः

विधिपूर्वक त्यांचे प्रतिपूजन करून, धन व वस्त्रांचे दानही केले. त्यांच्या अंगांना कुंकुमाचा लेप लावून, हार‑माळा व पुष्पमाळांनी त्यांना अलंकृत केले.

Verse 198

दत्वा तूपानहावङ्घ्र्योर्नारिकेलं करे तथा । अक्ष्णोश्चैवांजनं दत्वा सिंदूरं चैव मस्तके

पायांसाठी पादुका (पादत्राणे) दिली आणि हातात नारळही दिला. डोळ्यांसाठी अंजन दिले तसेच मस्तक/मांगात सिंदूरही अर्पण केला.

Verse 199

गुडं फलानि हृद्यानि वांछितानि मृदूनि च । हस्ते दत्वा सपात्राणि प्रणिपत्य विसर्जयेत्

गूळ व मनोहर फळे—इच्छित व कोमल (मधुर) अर्पणे—योग्य पात्रांसह त्यांच्या हातात द्यावीत. नंतर प्रणाम करून आदराने निरोप घ्यावा.

Verse 200

स्वयं भुंजीत वै पश्चात्सबंधुर्बालकैः सह । अथवा नैव संपत्तिस्तीर्थे दानं च भाजनम्

प्रथम आपल्या आश्रितांना—स्वजन व बालकांसह—भोजन घालावे, मग स्वतः भोजन करावे. अन्यथा संपत्ती निष्फळ; तीर्थी ती केवळ दानासाठीच उरते आणि मनुष्य दानाचा ‘पात्र’ ठरतो.