Adhyaya 17

Verse 1

भीष्म उवाच । तस्मिन्यज्ञे किमाश्चर्यं तदासीद्द्विजसत्तम । कथं रुद्रः स्थितस्तत्र विष्णुश्चापि सुरोत्तमः

भीष्म म्हणाले—हे द्विजश्रेष्ठ! त्या यज्ञात कोणते आश्चर्य घडले? तेथे रुद्र कसा स्थित होता, आणि देवोत्तम विष्णूही कसा उपस्थित होता?

Verse 2

गायत्र्या किं कृतं तत्र पत्नीत्वे स्थितया तया । आभीरैः किं सुवृत्तज्ञैर्ज्ञात्वा तैश्च कृतं मुने

तेथे पत्नीपदात स्थित गायत्रीने काय केले? आणि हे मुने! सुवृत्त जाणणाऱ्या आभीरांनी हे कळल्यावर काय केले?

Verse 3

एतद्वृत्तं समाचक्ष्व यथावृत्तं यथाकृतम् । आभीरैर्ब्रह्मणा चापि ममैतत्कौतुकं महत्

हे वृत्तांत जसा घडला, जसा केला गेला—तसाच मला सांगावा. आभीरांनी आणि ब्रह्म्यानेही जे केले, त्याविषयी माझे मोठे कुतूहल आहे.

Verse 4

पुलस्त्य उवाच । तस्मिन्यज्ञे यदाश्चर्यं वृत्तमासीन्नराधिप । कथयिष्यामि तत्सर्वं शृणुष्वैकमना नृप

पुलस्त्य म्हणाले—हे नराधिप! त्या यज्ञात जे आश्चर्य घडले ते सर्व मी सांगतो. हे नृप! एकचित्त होऊन ऐक.

Verse 5

रुद्रस्तु महदाश्चर्यं कृतवान्वै सदो गतः । निंद्यरूपधरो देवस्तत्रायाद्द्विजसन्निधौ

रुद्राने खरोखर एक महान् अद्भुत कृत्य केले आणि मग तेथून निघून गेला। निंद्य असे रूप धारण करून तो देव तेथे द्विजाच्या सान्निध्यात आला।

Verse 6

विष्णुना न कृतं किंचित्प्राधान्ये स यतः स्थितः । नाशं तु गोपकन्याया ज्ञात्वा गोपकुमारकाः

विष्णूने काहीच केले नाही, कारण तो आपल्या प्रधानत्वात स्थित होता. परंतु गोपकन्येचा नाश कळताच गोपकुमार…

Verse 7

गोप्यश्च तास्तथा सर्वा आगता ब्रह्मणोंतिकम् । दृष्ट्वा तां मेखलाबद्धां यज्ञसीमव्यस्थिताम्

आणि त्या सर्व गोपीही तशाच प्रकारे ब्रह्म्याच्या जवळ आल्या. तिला मेखला बांधलेली व यज्ञसीमेवर उभी पाहून,

Verse 8

हा पुत्रीति तदा माता पिता हा पुत्रिकेति च । स्वसेति बान्धवाः सर्वे सख्यः सख्येन हा सखि

तेव्हा माता आक्रोशली—“हाय मुली!” आणि पिता—“हाय माझ्या लहान मुली!” सर्व नातेवाईक “बहिण!” म्हणत विलाप करू लागले, आणि तिच्या सख्या सख्यांसह—“हाय सखि!” असे म्हणाल्या।

Verse 9

केन त्वमिह चानीता अलक्तांका तु संदरी । शाटीं निवृत्तां कृत्वा तु केन युक्ता च कंबली

हे अलक्तरंजित पावलांची सुंदरी! तुला इथे कोणी आणले? आणि शाटी/वरचे वस्त्र काढून टाकून, हा कंबळ तुला कोणी पांघरवला?

Verse 10

केन चेयं जटा पुत्रि रक्तसूत्रावकल्पिता । एवंविधानि वाक्यानि श्रुत्वोवाच स्वयं हरिः

हे पुत्री, ही जटा लाल सूत्राने कोणी गुंफून सजविली आहे? असे शब्द ऐकून स्वयं हरिने उत्तर दिले।

Verse 11

इह चास्माभिरानीता पत्न्यर्थं विनियोजिता । ब्रह्मणालंबिता बाला प्रलापं मा कृथास्त्विह

आम्ही तिला येथे आणून पत्नीभावासाठी नेमले आहे. ही बाळा ब्रह्म्याने स्वीकारली आहे—इथे व्यर्थ प्रलाप करू नकोस।

Verse 12

पुण्या चैषा सुभाग्या च सर्वेषां कुलनंदिनी । पुण्या चेन्न भवत्येषा कथमागच्छते सदः

ही पुण्यवती व सुभाग्यवती आहे, सर्व कुलांची नंदिनी आहे. जर ती पुण्यवती नसती, तर ही सभेत वारंवार कशी येईल?

Verse 13

एवं ज्ञात्वा महाभाग न त्वं शोचितुमर्हसि । कन्यैषा ते महाभागा प्राप्ता देवं विरिंचनम्

हे महाभाग, हे जाणून तू शोक करू नकोस. तुझी ही पुण्यशील कन्या देव विरिंची (ब्रह्मा) यांना प्राप्त झाली आहे।

Verse 14

योगिनो योगयुक्ता ये ब्राह्मणा वेदपारगाः । न लभंते प्रार्थयन्तस्तां गतिं दुहिता गता

योगयुक्त योगी आणि वेदपारंगत ब्राह्मणही प्रयत्न करून ती गती मिळवत नाहीत; पण ही दुहिता ती गती प्राप्त करून गेली।

Verse 15

धर्मवंतं सदाचारं भवंतं धर्मवत्सलम् । मया ज्ञात्वा ततः कन्या दत्ता चैषा विरंचये

तुम्ही धर्मवान, सदाचारी व धर्मवत्सल आहात असे जाणून मी ही कन्या विरंचि (ब्रह्मा) यांस विवाहार्थ अर्पण केली आहे।

Verse 16

अनया तारितो गच्छ दिव्यान्लोकान्महोदयान् । युष्माकं च कुले चापि देवकार्यार्थसिद्धये

हिच्यामुळे तारला जाऊन तुम्ही दिव्य, महोदय लोकांना जा; आणि तुमच्या वंशात व कुलात देवकार्याची सिद्धी होवो।

Verse 17

अवतारं करिष्येहं सा क्रीडा तु भविष्यति । यदा नंदप्रभृतयो ह्यवतारं धरातले

मी येथे अवतार धारण करीन; तीच माझी (दिव्य) लीला होईल—जेव्हा नंद आदी प्रकट होतील आणि धरातलावर माझे अवतरण होईल।

Verse 18

करिष्यंति तदा चाहं वसिष्ये तेषु मध्यतः । युष्माकं कन्यकाः सर्वा वसिष्यंति मया सह

तेव्हा मीही त्यांच्या मध्यात वास करीन; आणि तुमच्या सर्व कन्या माझ्यासहच निवास करतील।

Verse 19

तत्र दोषो न भविता न द्वेषो न च मत्सरः । करिष्यंति तदा गोपा भयं च न मनुष्यकाः

तेथे कोणताही दोष नसेल—ना द्वेष, ना मत्सर। तेव्हा गोप योग्य रीतीने वागतील आणि मनुष्यही निर्भय होतील।

Verse 20

न चास्या भविता दोषः कर्मणानेन कर्हिचित् । श्रुत्वा वाक्यं तदा विष्णोः प्रणिपत्य ययुस्तदा

या कर्मामुळे तिच्यावर कधीही दोष येणार नाही. तेव्हा विष्णूचे वचन ऐकून त्यांनी नमस्कार करून तेथून प्रस्थान केले.

Verse 21

एवमेष वरो देव यो दत्तो भविता हि मे । अवतारः कुलेस्माकं कर्तव्यो धर्मसाधनः

असेच होवो, हे देव! मला दिलेला हा वर निश्चयच सफल होईल. धर्मसाधनेसाठी आमच्या कुळात अवतार घ्यावा लागेल.

Verse 22

भवतो दर्शनादेव भवामः स्वर्गवासिनः । शुभदा कन्यका चैषा तारिणी मे कुलैः सह

तुमच्या दर्शनमात्राने आम्ही स्वर्गवासी होतो. ही कन्या शुभदायिनी असून माझ्या सर्व कुळासह माझा उद्धार करील.

Verse 23

एवं भवतु देवेश वरदानं विभो तव । अनुनीतास्तदा गोपाः स्वयं देवेन विष्णुना

असेच होवो, हे देवेश! हे विभो, तुझे वरदान पूर्ण होवो. तेव्हा स्वयं भगवान विष्णूंनी गोपांना शांत केले.

Verse 24

ब्रह्मणाप्येवमेवं तु वामहस्तेन भाषितम् । त्रपान्विता दर्शने तु बंधूनां वरवर्णिनी

याच प्रकारे ब्रह्म्यानेही डाव्या हाताने तसेच सांगितले. आणि ती सुंदरवर्णी स्त्री लज्जायुक्त होऊन आपल्या बंधूंसमोर प्रकट झाली.

Verse 25

कैरहं तु समाख्याता येनेमं देशमागताः । दृष्ट्वा तु तांस्ततः प्राह गायत्री गोपकन्यका

“मला ‘कैरह’ असे नाव पडले आहे—कारण माझ्यामुळेच ते या देशात आले।” त्यांना पाहून गोपकन्या गायत्री तेव्हा बोलली।

Verse 26

वामहस्तेन तान्सर्वान्प्राणिपातपुरःसरम् । अत्र चाहं स्थिता मातर्ब्रह्माणं समुपागता

मी डाव्या हाताने त्यांना सर्वांना प्रणामपूर्वक पुढे आणले। आणि आता, हे माता, मी येथे उभी आहे—ब्रह्माजवळ येऊन पोहोचले आहे।

Verse 27

भर्ता लब्धो मया देवः सर्वस्याद्यो जगत्पतिः । नाहं शोच्या भवत्या तु न पित्रा न च बांधवैः

मला पती म्हणून देव—सर्वांचा आद्य, जगत्पती—प्राप्त झाला आहे। म्हणून मी दयेची पात्र नाही; ना तुझ्याकडून, ना पित्याकडून, ना बांधवांकडून।

Verse 28

सखीगणश्च मे यातु भगिन्यो दारकैः सह । सर्वेषां कुशलं वाच्यं स्थितास्मि सह दैवतैः

माझ्या सख्या परत जावोत, आणि माझ्या भगिनीही त्यांच्या लेकरांसह। सर्वांना माझे कुशल सांगावे; मी येथे देवतांसह स्थित आहे।

Verse 29

गतेषु तेषु सर्वेषु गायत्री सा सुमध्यमा । ब्रह्मणा सहिता रेजे यज्ञवाटं गता सती

ते सर्वजण गेल्यावर ती सुमध्यमा गायत्री—सती, पवित्र—ब्रह्मासह यज्ञवाटेत गेली आणि तेजस्वीपणे शोभून दिसली।

Verse 30

याचितो ब्राह्मणैर्ब्रह्मा वरान्नो देहि चेप्सितान् । यथेप्सितं वरं तेषां तदा ब्रह्माप्ययच्छत

ब्राह्मणांनी ब्रह्मदेवांना विनंती केली—“आम्हांस इच्छित वर द्या।” तेव्हा ब्रह्मदेवांनीही त्यांच्या इच्छेप्रमाणेच वर प्रदान केला।

Verse 31

तया देव्या च गायत्र्या दत्तं तच्चानुमोदितम् । सा तु यज्ञे स्थिता साध्वी देवतानां समीपगा

ते अर्पण देवी गायत्रीने दिले आणि ते विधिपूर्वक अनुमोदित झाले। मग ती साध्वी यज्ञात स्थिर राहून देवांच्या सान्निध्यात राहिली।

Verse 32

दिव्यंवर्षशतं साग्रं स यज्ञो ववृधे तदा । यज्ञवाटं कपर्दी तु भिक्षार्थं समुपागतः

शंभर (आणि अधिक) दिव्य वर्षे तो यज्ञ वाढतच राहिला. तेव्हा कपर्दी—जटाधारी शिव—भिक्षेसाठी यज्ञवाटेत आला।

Verse 33

बृहत्कपालं संगृह्य पंचमुण्डैरलंकृतः । ऋत्विग्भिश्च सदस्यैश्च दूरात्तिष्ठन्जुगुप्सितः

मोठे कपालपात्र हातात घेऊन, पाच मुंडांनी अलंकृत होऊन, तो दूर उभा राहिला; ऋत्विज व सभासदांनी त्याला तिरस्काराने पाहिले।

Verse 34

कथं त्वमिह संप्राप्तो निंदितो वेदवादिभिः । एवं प्रोत्सार्यमाणोपि निंद्यमानः स तैर्द्विजैः

“वेदवाद्यांनी निंदित असतानाही तू इथे कसा आलास?” असे म्हणत हाकलले जात असूनही तो त्या द्विजांकडून सतत निंदिला जात राहिला।

Verse 35

उवाच तान्द्विजान्सर्वान्स्मितं कृत्वा महेश्वरः । अत्र पैतामहे यज्ञे सर्वेषां तोषदायिनि

महेश्वर स्मित करून त्या सर्व द्विजांना म्हणाले—“येथे पितामह ब्रह्म्याच्या या आदियज्ञात, जो सर्वांना तृप्ती देणारा आहे—…”

Verse 36

कश्चिदुत्सार्य तेनैव ऋतेमां द्विजसत्तमाः । उक्तः स तैः कपर्दी तु भुक्त्वा चान्नं ततो व्रज

एकाला दूर करून—मला वगळून, हे द्विजश्रेष्ठांनो—त्यांनी कपर्दीला सांगितले: “अन्न भोगून मग निघून जा.”

Verse 37

कपर्दिना च ते उक्ता भुक्त्वा यास्यामि भो द्विजाः । एवमुक्त्वा निषण्णः स कपालं न्यस्य चाग्रतः

कपर्दीने असे सांगितल्यावर ते म्हणाले—“हे द्विजांनो, भोजन करून आम्ही निघू.” असे म्हणून तो बसला आणि समोर कपालपात्र ठेवले.

Verse 38

तेषां निरीक्ष्य तत्कर्म चक्रे कौटिल्यमीश्वरः । मुक्त्वा कपालं भूमौ तु तान्द्विजानवलोकयन्

त्यांचे वर्तन पाहून ईश्वराने एक युक्ती केली; कपालपात्र भूमीवर टाकून तो त्या द्विजांकडे पाहत राहिला.

Verse 39

उवाच पुष्करं यामि स्नानार्थं द्विजसत्तमाः । तूर्णं गच्छेति तैरुक्तः स गतः परमेश्वरः

तो म्हणाला—“हे द्विजश्रेष्ठांनो, स्नानासाठी मी पुष्करास जातो.” त्यांनी “लवकर जा” असे म्हटल्यावर तो परमेश्वर निघून गेला.

Verse 40

वियत्स्थितः कौतुकेन मोहयित्वा दिवौकसः । स्नानार्थं पुष्करं याते कपर्दिनि द्विजातयः

तो आकाशात स्थित होऊन कौतुकाने देवांना मोहवित होता; आणि कपर्दी शिव स्नानार्थ पुष्करास गेल्यावर द्विज ब्राह्मणही तेथे गेले।

Verse 41

कथं होमोत्र क्रियते कपाले सदसि स्थिते । कपालांतान्यशौचानि पुरा प्राह प्रजापतिः

सभेत बसून कवटीत येथे होम कसा करावा? पूर्वी प्रजापतीने सांगितले होते की कवटीशी संबंधित/कवटीपासून बनलेले पदार्थ अशुचि असतात।

Verse 42

विप्रोभ्यधात्सदस्येकः कपालमुत्क्षिपाम्यहं । उद्धृतं तु सदस्येन प्रक्षिप्तं पाणिना स्वयम्

तेव्हा सभेतील एका सदस्याने ब्राह्मणांना म्हटले—“मी ही कवटी उचलून फेकून देतो.” पण त्याच सदस्याने ती उचलून आपल्या हातानेच दूर फेकली।

Verse 43

तावदन्यत्स्थितं तत्र पुनरेव समुद्धृतम् । एवं द्वितीयं तृतीयं विंशतिस्त्रिंशदप्यहो

तेवढ्यात तिथे पडलेले दुसरेही पुन्हा उचलले गेले. असे दुसऱ्यांदा, तिसऱ्यांदा—अहो, वीस-तीस वेळाही घडले।

Verse 44

पंचाशच्च शतं चैव सहस्रमयुतं तथा । एवं नांतः कपालानां प्राप्यते द्विजसत्तमैः

पन्नास, शंभर, हजार आणि दहा हजारही—अशा रीतीने या कवट्यांचा अंत श्रेष्ठ द्विजांनाही गाठता आला नाही।

Verse 45

नत्वा कपर्दिनं देवं शरणं समुपागताः । पुष्करारण्यमासाद्य जप्यैश्च वैदिकैर्भृशम्

कपर्दिन देव शंकराला नमस्कार करून शरण गेलेले ते पुष्कर-अरण्यात पोहोचले आणि तेथे वैदिक मंत्रांचा भरपूर जप व पाठ केला।

Verse 46

तुष्टुवुः सहिताः सर्वे तावत्तुष्टो हरः स्वयम् । ततः सदर्शनं प्रादाद्द्विजानां भक्तितः शिवः

ते सर्वजण एकत्र स्तुती करू लागले; तेव्हा स्वयं हर (शिव) प्रसन्न झाले. मग द्विजांच्या भक्तीने प्रेरित होऊन शिवांनी त्यांना शुभ दर्शन दिले.

Verse 47

उवाच तांस्ततो देवो भक्तिनम्रान्द्विजोत्तमान् । पुरोडाशस्य निष्पत्तिः कपालं न विना भवेत्

मग देवांनी भक्तीने नम्र झालेल्या श्रेष्ठ द्विजांना सांगितले— ‘पुरोडाशाची विधिपूर्वक सिद्धी कपाल (मृत्तिकापात्र) शिवाय होत नाही.’

Verse 48

कुरुध्वं वचनं विप्राः भागः स्विष्टकृतो मम । एवं कृते कृतं सर्वं मदीयं शासनं भवेत्

हे विप्रहो, माझे वचन पाळा— स्विष्टकृत् हवनातील माझा भाग आहे. असे केल्यास सर्व कार्य सिद्ध होईल आणि माझी आज्ञा पूर्ण होईल.

Verse 49

तथेत्यूचुर्द्विजाश्शंभुं कुर्मो वै तव शासनम् । कपालपाणिराहेशो भगवंतं पितामहम्

‘तथास्तु,’ असे द्विजांनी शंभूला म्हटले— ‘आम्ही तुमची आज्ञा पाळू।’ मग कपालपाणी महेश्वरांनी भगवंत पितामह (ब्रह्मा) यांना संबोधिले.

Verse 50

वरं वरय भो ब्रह्मन्हृदि यत्ते प्रियं स्थितम् । सर्वं तव प्रदास्यामि अदेयं नास्ति मे प्रभो

हे ब्रह्मन्! तुझ्या हृदयात जे प्रिय आहे तो वर माग. मी तुला सर्व काही देईन; हे प्रभो, माझ्याकडे अदेय असे काहीच नाही.

Verse 51

ब्रह्मोवाच । न ते वरं ग्रहीष्यामि दीक्षितोहं सदः स्थितः । सर्वकामप्रदश्चाहं यो मां प्रार्थयते त्विह

ब्रह्मा म्हणाले—मी तुझा वर स्वीकारणार नाही; मी दीक्षित असून सदैव व्रतात स्थित आहे. जो येथे माझी प्रार्थना करतो, त्याला मी सर्व कामना प्रदान करतो.

Verse 52

एवं वदंतं वरदं क्रतौ तस्मिन्पितामहम् । तथेति चोक्त्वा रुद्रः स वरमस्मादयाचत

अशा रीतीने त्या यज्ञात वरदाता पितामह बोलत असता रुद्राने ‘तथास्तु’ म्हटले आणि मग त्यांच्याकडून एक वर मागितला.

Verse 53

ततो मन्वंतरेतीते पुनरेव प्रभुः स्वयम् । ब्रह्मोत्तरं कृतं स्थानं स्वयं देवेन शंभुना

नंतर मन्वंतर संपल्यावर प्रभू स्वतः—देव शंभूने—‘ब्रह्मोत्तर’ नावाचे पवित्र स्थान स्वतःच पुन्हा स्थापित केले.

Verse 54

चतुर्ष्वपि हि वेदेषु परिनिष्ठां गतो हि यः । तस्मिन्काले तदा देवो नगरस्यावलोकने

जो चारही वेदांत परिनिष्ठा व सिद्धीला पोहोचला होता, त्या वेळी देव नगराचे अवलोकन करण्यास निघाला.

Verse 55

संभाषणे द्विजानां तु कौतुकेन सदो गतः । तेनैवोन्मत्तवेषेण हुतशेषे महेश्वरः

कौतुकाने महेश्वर द्विजांच्या संभाषणाच्या सभेत गेले; आणि त्याच उन्मत्त-वेषात यज्ञाच्या हुतशेष-स्थानी स्थिर राहिले।

Verse 56

प्रविष्टो ब्रह्मणः सद्म दृष्टो देवैर्द्विजोत्तमैः । प्रहसंति च केप्येनं केचिन्निर्भर्त्सयंति च

ब्रह्माच्या सद्मात प्रवेश करताच देव व श्रेष्ठ द्विजांनी त्यांना पाहिले; काही हसले, तर काहींनी त्यांना धारेवर धरले।

Verse 57

अपरे पांसुभिः सिञ्चन्त्युन्मत्तं तं तथा द्विजाः । लोष्टैश्च लगुडैश्चान्ये शुष्मिणो बलगर्विताः

काही द्विज त्या उन्मत्तावर धूळ उडवीत; तर काही क्रोधी, बलगर्वित लोक लोष्ट व लगुडांनी प्रहार करीत।

Verse 58

प्रहरन्ति स्मोपहासं कुर्वाणा हस्तसंविदम् । ततोन्ये वटवस्तत्र जटास्वागृह्य चांतिकम्

ते उपहास करीत, हातांनी गुप्त संकेत देत, त्याला मारू लागले; मग तिथले इतर वटव त्याच्या जटा धरून त्याला जवळ ओढून आणू लागले।

Verse 59

पृच्छंति व्रतचर्यां तां केनैषा ते निदर्शिता । अत्र वामास्त्रियः संति तासामर्थे त्वमागतः

ते त्या व्रतचर्येबद्दल विचारतात: “ही तुला कोणी दाखविली?” येथे वाममार्गिणी स्त्रिया आहेत; तू त्यांच्याच हेतुने आला आहेस।

Verse 60

केनैषा दर्शिता चर्या गुरुणा पापदर्शिना । येनचोन्मत्तवद्वाक्यं वदन्मध्ये प्रधावसि

हा आचार तुला कोणी दाखविला—पापदृष्टी असलेल्या गुरूने काय? ज्यामुळे तू उन्मत्तासारखी वाणी बोलत लोकांच्या मध्ये इकडे-तिकडे धावतोस।

Verse 61

शिश्नं मे ब्रह्मणो रूपं भगं चापि जनार्दनः । उप्यमानमिदं बीजं लोकः क्लिश्नाति चान्यथा

“माझे शिश्न ब्रह्माचे रूप आहे आणि माझा भगच जनार्दन (विष्णु) आहे. हे बीज पेरले गेले तर लोक धारण होतो; अन्यथा तो क्लेश पावतो.”

Verse 62

मयायं जनितः पुत्रो जनितोनेन चाप्यहम् । महादेवकृते सृष्टिः सृष्टा भार्या हिमालये

“माझ्यापासून हा पुत्र जन्मला आणि याच्यापासून मीही उत्पन्न झाले. ही सृष्टी महादेवाने केली; आणि हिमालयात पत्नीची सृष्टी झाली.”

Verse 63

उमादत्ता तु रुद्रस्य कस्य सा तनया वद । मूढा यूयं न जानीथ वदतां भगवांस्तु वः

“‘उमादत्ता’ रुद्राची—ती कोणाची कन्या आहे? सांगा. तुम्ही मूढ आहात, जाणत नाही; म्हणून तुमच्यासाठी भगवानच सांगोत.”

Verse 64

ब्रह्मणा न कृता चर्या दर्शिता नैव विष्णुना । गिरिशेनापि देवेन ब्रह्मवध्या कृतेन तु

हा आचार ब्रह्माने केला नाही, विष्णूनेही दाखविला नाही; देव गिरीशाने (शिवाने) सुद्धा नाही—कारण त्याने ब्रह्महत्येचे पाप केले होते.

Verse 65

कथंस्विद्गर्हसे देवं वध्योस्माकं त्वमद्य वै । एवं तैर्हन्यमानस्तु ब्राह्मणैस्तत्र शंकरः

“तू देवाची निंदा कशी करतोस? आज तू निश्चयच आमच्याकडून वध्य आहेस.” असे म्हणत तेथील ब्राह्मणांनी मारले, तरी शंकर (शिव) ते सर्व सहन करीत राहिला.

Verse 66

स्मितं कृत्वाब्रवीत्सर्वान्ब्राह्मणान्नृपसत्तम । किं मां न वित्थ भो विप्रा उन्मत्तं नष्टचेतनम्

हसत राजश्रेष्ठाने सर्व ब्राह्मणांना म्हटले— “हे विप्रहो, मला ओळखत नाही का? मी उन्मत्त झालो असून माझी शुद्ध हरपली आहे.”

Verse 67

यूयं कारुणिकाः सर्वे मित्रभावे व्यवस्थिताः । वदमानमिदं छद्म ब्रह्मरूपधरं हरम्

तुम्ही सर्व करुणावंत आणि मित्रभावाने स्थित आहात. ऐका— हरिने छद्मरूपाने ब्रह्माचे रूप धारण करून हे वचन उच्चारले.

Verse 68

मायया तस्य देवस्य मोहितास्ते द्विजोत्तमाः । कपर्दिनं निजघ्नुस्ते पाणिपादैश्च मुष्टिभिः

त्या देवाच्या मायेमुळे मोहित झालेले ते द्विजश्रेष्ठ कपर्दी (शिव) याला हातपायांनी व मुठींनी मारू लागले.

Verse 69

दंडैश्चापि च कीलैश्च उन्मत्तवेषधारिणम् । पीड्यमानस्ततस्तैस्तु द्विजैः कोपमथागमत्

उन्मत्ताचा वेष घेतलेल्या त्याला दांड्यांनी व कीलांनीही मारले. त्या द्विजांच्या छळाने पीडित होऊन तो मग क्रोधाने भरून आला.

Verse 70

ततो देवेन ते शप्ता यूयं वेदविवर्जिताः । ऊर्ध्वजटाः क्रतुभ्रष्टाः परदारोपसेविनः

मग देवाने त्यांना शाप दिला—“तुम्ही वेदवर्जित व्हाल; उंच जटा धारण कराल, यज्ञकर्मातून भ्रष्ट व्हाल आणि परस्त्रीसेवनात आसक्त राहाल।”

Verse 71

वेश्यायां तु रता द्यूते पितृमातृविवर्जिताः । न पुत्रः पैतृकं वित्तं विद्यां वापि गमिष्यति

जे वेश्येवर आसक्त व जुगारात रत आहेत आणि आई-वडिलांचा मान सोडला आहे—त्यांचा पुत्र ना पैतृक धन मिळवील, ना विद्या प्राप्त करील।

Verse 72

सर्वे च मोहिताः संतु सर्वेंद्रियविवर्जिताः । रौद्रीं भिक्षां समश्नंतु परपिंडोपजीविनः

ते सर्व मोहित होवोत आणि सर्व इंद्रियशक्तीपासून वंचित होवोत; परक्या पिंडावर जगून ते भयानक भिक्षाच भक्षण करो।

Verse 73

आत्मानं वर्तयंतश्च निर्ममा धर्मवर्जिताः । कृपार्पिता तु यैर्विप्रैरुन्मत्ते मयि सांप्रतम्

ते फक्त स्वतःचेच पालन करतात—ममता-रहित व धर्मवर्जित; तरीही ज्या विप्रांनी करुणा दाखवून, माझ्या या उन्मत्त अवस्थेत, माझ्यावर कृपा अर्पिली आहे।

Verse 74

तेषां धनं च पुत्राश्च दासीदासमजाविकम् । कुलोत्पन्नाश्च वै नार्यो मयि तुष्टे भवन्विह

मी प्रसन्न झालो की, त्यांना याच लोकी धन व पुत्र, दासी-दास, शेळ्या व मेंढ्या, तसेच सुकुळात जन्मलेल्या पत्नी प्राप्त होतात।

Verse 75

एवं शापं वरं चैव दत्वांतर्द्धानमीश्वरः । गतो द्विजागते देवे मत्वा तं शंकरं प्रभुम्

अशा रीतीने शाप आणि वर दोन्ही देऊन ईश्वर अंतर्धान पावला। द्विजरूपाने आलेला देव हा परम प्रभू शंकर आहे असे मानून तो तेथून निघून गेला।

Verse 76

अन्विष्यंतोपि यत्नेन न चापश्यंत ते यदा । तदा नियमसंपन्नाः पुष्करारण्यमागताः

खूप प्रयत्न करूनही जेव्हा त्यांना तो दिसला नाही, तेव्हा नियमपालनात स्थित होऊन ते पुष्कराच्या अरण्यात गेले।

Verse 77

स्नात्वा ज्येष्ठसरो विप्रा जेपुस्ते शतरुद्रियम् । जाप्यावसाने देवस्तानशीररगिराऽब्रवीत्

ज्येष्ठसरोवरात स्नान करून त्या विप्रांनी शतरुद्रीयाचा जप केला. जप समाप्त होताच एका देवाने अशरीरी वाणीने त्यांना संबोधिले।

Verse 78

अनृतं न मया प्रोक्तं स्वैरेष्वपि कुतः पुनः । आगते निग्रहे क्षेमं भूयोपि करवाण्यहम्

मी असत्य बोललेलो नाही; मग स्वेच्छेच्या बाबतीत तर कसे बोलेन? दंड आला तरी मी पुन्हा कल्याणकारक व धर्मयुक्त हित साधण्याचा प्रयत्न करीन.

Verse 79

शांता दांता द्विजा ये तु भक्तिमंतो मयि स्थिराः । न तेषां छिद्यते वेदो न धनं नापि संततिः

जे द्विज शांत, संयमी, भक्तिमान आणि माझ्यात स्थिर आहेत—त्यांचा वेदाध्ययन कधी तुटत नाही; धनही नाही, संततीही नाही नष्ट होत.

Verse 80

अग्निहोत्ररता ये च भक्तिमंतो जनार्दने । पूजयंति च ब्रह्माणं तेजोराशिं दिवाकरम्

जे अग्निहोत्रात रत असून जनार्दनावर भक्तिभावाने परिपूर्ण आहेत, ते तेजोराशी दिवाकर-स्वरूप ब्रह्म्याचीही पूजा करतात।

Verse 81

नाशुभं विद्यते तेषां येषां साम्ये स्थिता मतिः । एतावदुक्त्वा वचनं तूष्णीं भूतस्तु सोऽभवत्

ज्यांची बुद्धी समत्वात स्थिर आहे, त्यांना कोणतेही अशुभ नसते. एवढे बोलून तो मग मौन झाला।

Verse 82

लब्ध्वा वरं सप्रसादं देवदेवान्महेश्वरात् । आजग्मुः सहितास्सर्वे यत्र देवः पितामहः

देवाधिदेव महेश्वरांकडून प्रसन्नतेने वर मिळवून, ते सर्वजण एकत्र त्या स्थानी गेले जिथे देव पितामह (ब्रह्मा) होते।

Verse 83

विरिञ्चिं संहिताजाप्यैस्तोषयंतोऽग्रतः स्थिताः । तुष्टस्तानब्रवीद्ब्रह्मा मत्तोपि व्रियतां वरः

विरिञ्चि (ब्रह्मा) यांच्या समोर उभे राहून त्यांनी संहितांचे मंत्र पुनःपुन्हा जपून त्यांना संतुष्ट केले. तुष्ट होऊन ब्रह्मा म्हणाले—“माझ्याकडूनही वर निवडा।”

Verse 84

ब्रह्मणस्तेनवाक्येन हृष्टाः सर्वे द्विजोत्तमाः । को वरो याच्यतां विप्राः परितुष्टे पितामहे

ब्रह्माच्या त्या वचनाने सर्व द्विजोत्तम आनंदित झाले. पितामह प्रसन्न झाल्यावर (म्हणाले)—“हे विप्रहो, तुम्हाला जो वर हवा तो मागा।”

Verse 85

अग्निहोत्राणि वेदाश्च शास्त्राणि विविधानि च । सांतानिकाश्च ये लोका वरदानाद्भवंतु नः

अग्निहोत्रकर्मे, वेद आणि नानाविध शास्त्रे—तसेच ‘सांतानिक’ नावाने प्रसिद्ध लोक—आपल्या वरदानाने आमचे होवोत।

Verse 86

एवं प्रजल्पतां तत्र विप्राणां कोपमाविशत् । के यूयं केत्र प्रवरा वयं श्रेष्ठास्तथापरे

तेथे असे बोलत असतानाच विप्रांना क्रोध आला—“तुम्ही कोण? तुमच्यात प्रवरा कोण? आम्हीच श्रेष्ठ”—असे इतरही म्हणू लागले।

Verse 87

नेतिनेति तथा विप्रा द्विजांस्तांस्तत्र संस्थितान् । ब्रह्मोवाचाभिसंप्रेक्ष्य ब्राह्मणान्क्रोधपूरितान्

“नेति नेति” असे पुन्हा पुन्हा म्हणत ते मुनी तेथेच स्थिर राहिले. मग क्रोधाने भरलेल्या त्या ब्राह्मणांकडे पाहून ब्रह्मा बोलला.

Verse 88

यस्माद्यूयं त्रिभिर्भागैः सभायां बाह्यतः स्थिताः । तस्मादामूलिको गुल्मो ह्येको भवतु वो द्विजाः

हे द्विजांनो! तुम्ही सभेबाहेर तीन भागांत उभे राहिलात; म्हणून तुमच्यासाठी एकच ‘आमूलिक’—मुळासकट उपटलेला—गुल्म, एकच झुडूप होवो।

Verse 89

उदासीनाः स्थिता ये तु उदासीना भवंतु ते । सायुधाबद्धनिस्त्रिंशा योद्धुकामा व्यवस्थिताः

जे उदासीन उभे आहेत ते उदासीनच राहोत. आणि जे शस्त्रधारी, कमरेला तलवार बांधून, युद्धास इच्छुक होऊन सज्ज उभे आहेत.

Verse 90

कौशिकीति गणो नाम तृतीयो भवतु द्विजाः । त्रिधाबद्धमिदं स्थानं सर्वं युष्मद्भविष्यति

हे द्विजांनो! तिसरा विभाग ‘कौशिकी’ नामक गण म्हणून प्रसिद्ध होवो. त्रिधा-विभक्त हे पवित्र स्थान सर्वस्वी तुमचेच होईल.

Verse 91

बाह्यतो लोकशब्देन प्रोच्यमानाः प्रजास्त्विह । अविज्ञेयमिदं स्थानं विष्णुः पालयिता ध्रुवम्

येथील प्रजा बाह्यतः ‘लोक’ या शब्दाने संबोधिल्या जातात; परंतु हे स्थान अविज्ञेय आहे—निश्चितच विष्णु याचे ध्रुव रक्षक आहेत.

Verse 92

मया दत्तं चिरस्थायि अभंगं च भविष्यति । एवमुक्त्वा तदा ब्रह्मा समाप्तिं तामवैक्षत

“मी जे प्रदान केले आहे ते दीर्घकाळ टिकेल आणि अभंगच राहील.” असे बोलून ब्रह्मदेवांनी तेव्हा त्या समाप्तीकडे दृष्टि केली.

Verse 93

ब्राह्मणाः सहितास्ते तु क्रोधामर्षसमन्विताः । अतिथिं भोजयानाश्च वेदाभ्यासरतास्तु ते

ते ब्राह्मण एकत्र जमून क्रोध व अमर्षाने युक्त होते; अतिथीला भोजन घालत असतानाही ते वेदाभ्यासात तत्पर राहिले.

Verse 94

एतच्च परमं क्षेत्रं पुष्करं ब्रह्मसंज्ञितम् । तत्रस्था ये द्विजाः शांता वसंति क्षेत्रवासिनः

हेच परम क्षेत्र—पुष्कर—ब्रह्माच्या नावाने प्रसिद्ध आहे. तेथे राहणारे शांत द्विज क्षेत्रवासी म्हणून वास करतात.

Verse 95

न तेषां दुर्लभं किंचिद्ब्रह्मलोके भविष्यति । कोकामुखे कुरुक्षेत्रे नैमिषे ऋषिसंगमे

त्यांच्यासाठी ब्रह्मलोकात काहीही दुर्लभ राहणार नाही—कोकामुखे, कुरुक्षेत्री, नैमिषात वा ऋषिसंगमातही।

Verse 96

वाराणस्यां प्रभासे च तथा बदरिकाश्रमे । गंगाद्वारे प्रयागे च गंगासागरसंगमे

वाराणसीत, प्रभासात, तसेच बदरिकाश्रमात; गंगाद्वारी, प्रयागी आणि गंगासागर-संगमात।

Verse 97

रुद्रकोट्यां विरूपाक्षे मित्रस्यापि तथा वने । तीर्थेष्वेतेषु सर्वेषु सिद्धिर्या द्वादशाब्दिका

रुद्रकोटीत, विरूपाक्षात, तसेच मित्राच्या वनातही—या सर्व तीर्थांत जी सिद्धी मिळते, ती बारा वर्षांच्या साधनेप्रमाणे आहे।

Verse 98

प्राप्यते मानवैर्लोके षण्मासाद्राजसत्तम । पुष्करे तु न संदेहो ब्रह्मचर्यमना यदि

हे राजसत्तम! या लोकी मनुष्य सहा महिन्यांत जे प्राप्त करतात, ते पुष्करात निःसंशय मिळते—जर मन ब्रह्मचर्यात स्थिर असेल।

Verse 99

तीर्थानां परमं तीर्थं क्षेत्राणामपि चोत्तमम् । सदा तु पूजितं पूज्यैर्भक्तियुक्तैः पितामहे

हे पितामह (ब्रह्मा)! हे तीर्थांतील परम तीर्थ आणि क्षेत्रांतीलही उत्तम आहे; भक्तियुक्त पूज्य जन याचे सदैव पूजन करतात।

Verse 100

अतः परं प्रवक्ष्यामि सावित्र्या ब्रह्मणा सह । वादो यथानुभूतस्तु परिहासकृतो महान्

आता पुढे सावित्री व ब्रह्मा यांच्यात झालेला तो महान् संवाद मी सांगतो; तो जसा अनुभवल्या गेला तसाच, जरी तो परिहासातून उद्भवला होता।

Verse 101

सावित्रीगमने सर्वा आगता देवयोषितः । भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना विष्णुपत्नी यशस्विनी

सावित्री निघाल्यावर सर्व देवयोषिता तेथे आल्या; त्यांत भृगुच्या ख्यातीपासून उत्पन्न झालेली विष्णुपत्नी यशस्विनी (लक्ष्मी)ही होती।

Verse 102

आमन्त्रिता सदा लक्ष्मीस्तत्रायाता त्वरान्विता । मदिरा च महाभागा योगनिद्रा विभूतिदा

आमंत्रण होताच लक्ष्मी नेहमीप्रमाणे त्वरेने तेथे आली; तसेच महाभागा मदिरा आणि विभूती देणारी योगनिद्राही आली।

Verse 103

श्रीः कमलालयाभूतिः कीर्तिः श्रद्धा मनस्विनी । पुष्टितुष्टिप्रदा या तु देव्या एताः समागताः

श्री—कमलालय कमला—समृद्धी, कीर्ती व मनस्विनी श्रद्धा; तसेच पुष्टी-तुष्टी देणारी देवी—या सर्व दिव्य शक्ती एकत्र आल्या।

Verse 104

सती या दक्षतनया उमेति पार्वती शुभा । त्रैलोक्यसुंदरी देवी स्त्रीणां सौभाग्यदायिनी

जी सती, दक्षाची कन्या, तीच उमा नावाची शुभा पार्वती; त्रैलोक्यसुंदरी देवी, जी स्त्रियांना सौभाग्य प्रदान करते।

Verse 105

जया च विजया चैव मधुच्छंदामरावती । सुप्रिया जनकांता च सावित्र्या मंदिरे शुभे

सावित्रीच्या शुभ मंदिरात जया-विजया, तसेच मधुच्छंदा व अमरावती; आणि सुप्रिया व जनकांता ह्याही विराजमान होत्या।

Verse 106

गौर्या सह समायातास्सुवेषा भरणान्विताः । पुलोमदुहिता चैव शक्राणी च सहाप्सराः

गौरीसह त्या सर्वजणी सुंदर वेशात व अलंकारांनी भूषित होऊन आल्या; पुलोमाची कन्या आणि अप्सरांसह शक्राणी (इंद्राणी)ही आली।

Verse 107

स्वाहा चापि स्वधाऽऽयाता धूमोर्णा च वरानना । यक्षी तु राक्षसी चैव गौरी चैव महाधना

स्वाहा व स्वधा ह्याही प्रकट झाल्या; धूमोर्णा व वरानना (सुंदरमुखी)ही; तसेच यक्षी व राक्षसी; आणि अतिधनवती गौरीही आली।

Verse 108

मनोजवा वायुपत्नी ऋद्धिश्च धनदप्रिया । देवकन्यास्तथाऽऽयाता दानव्यो दनुवल्लभाः

मनोजवा—वायूची पत्नी—आणि धनद (कुबेर)ची प्रिया ऋद्धी तेथे आल्या; तसेच देवकन्या आल्या, आणि दनूला प्रिय अशा दानवीही आल्या।

Verse 109

सप्तर्षीणां महापत्न्य ऋषीणां च वरांगनाः । एवं भगिन्यो दुहिता विद्याधरीगणास्तथा

सप्तर्षींच्या महापत्नी आणि इतर ऋषींच्या श्रेष्ठांगना; तसेच भगिनी व कन्या, आणि विद्याधरी कन्यांचे समूहही (तेथे) होते।

Verse 110

राक्षस्यः पितृकन्याश्च तथान्या लोकमातरः । वधूभिः सस्नुषाभिश्च सावित्री गंतुमिच्छति

राक्षसी स्त्रिया, पितरांच्या कन्या व इतर ‘लोकमाता’—वधू व स्नुषांसह—सावित्री प्रस्थान करण्याची इच्छा करते।

Verse 111

अदित्याद्यास्तथा सर्वा दक्षकन्यास्समागताः । ताभिः परिवृता साध्वी ब्रह्माणी कमलालया

अदितीपासून दक्षाच्या सर्व कन्या तेथे एकत्र झाल्या। त्यांच्या वेढ्यात, कमलालयी साध्वी ब्रह्माणी (ब्रह्मदेवाची अर्धांगिनी) विराजमान होती।

Verse 112

काचिन्मोदकमादाय काचिच्छूर्पं वरानना । फलपूरितमादाय प्रयाता ब्रह्मणोंतिकम्

कोणी वरानना मोदक घेऊन निघाली, तर कोणी शूर्प (सूप) घेऊन। अर्पणासाठी फळे भरून त्या ब्रह्मदेवांच्या सान्निध्याकडे प्रयाण केल्या।

Verse 113

आढकीः सह निष्पावा गृहीत्वान्यास्तथापरा । दाडिमानि विचित्राणि मातुलिंगानि शोभना

कोणी आढकी व निष्पाव घेऊन आली; तसेच इतर स्त्रिया विचित्र डाळिंबे आणि शोभन मातुलिंग (बिजोरा) घेऊन आल्या।

Verse 114

करीराणि तथा चान्या गृहीत्वा कमलानि च । कौसुंभकं जीरकं च खर्जूरमपरा तथा

इतर स्त्री करीरफळे तसेच कमळे घेऊन आली; आणि दुसरीने कौसुम्भक, जीरक व खर्जूर (खजूर)ही घेतले।

Verse 115

उत्तमान्यपरादाय नालिकेराणि सर्वशः । द्राक्षयापूरितं काचित्पात्रं शृंगाटकं तथा

त्यांनी उत्तमोत्तम पदार्थ घेतले—सर्व प्रकारची नारळे, द्राक्षांनी भरलेले एक पात्र, आणि तसेच शृंगाटक (शिंगाडे)ही।

Verse 116

कर्पूराणि विचित्राणि जंबूकानि शुभानि च । अक्षोटामलकान्गृह्य जंबीराणि तथापरा

कोणी विविध प्रकारचा कर्पूर, शुभ जंबूक (बोर/कुल) तसेच अक्रोड व आवळे घेते; आणि दुसरी तशीच जंबीर (लिंबू/बिजोरा) घेते।

Verse 117

बिल्वानि परिपक्वानि चिपिटानि वरानना । कार्पासतूलिकाश्चान्या वस्त्रं कौसुंभकं तथा

हे वरानने, तेथे पिकलेली बिल्वफळे व चिपिट (चपटे पक्वान्न) होती; आणि इतरांनी कापसाची रूई तसेच कुसुम-रंजित (केशरी) वस्त्रही आणले।

Verse 118

एवमाद्यानि चान्यानि कृत्वा शूर्पे वराननाः । सावित्र्या सहिताः सर्वाः संप्राप्ताः सहसा शुभाः

अशा रीतीने प्रारंभीचे व इतरही विधी करून, त्या सर्व वरानना शुभ स्त्रिया सावित्रीसह सहसा शूर्प (सूप) जवळ येऊन पोहोचल्या।

Verse 119

सावित्रीमागतां दृष्ट्वा भीतस्तत्र पुरंदरः । अधोमुखः स्थितो ब्रह्मा किमेषा मां वदिष्यति

सावित्रीला येताना पाहून तेथे पुरंदर (इंद्र) भयभीत झाला. ब्रह्मा अधोमुख उभा राहिला, मनात म्हणाला—“ही मला काय म्हणेल?”

Verse 120

त्रपान्वितौ विष्णुरुद्रौ सर्वे चान्ये द्विजातयः । सभासदस्तथा भीतास्तथा चान्ये दिवौकसः

त्या वेळी विष्णु व रुद्र लज्जायुक्त झाले; तसेच इतर सर्व द्विजही. सभासदही भयभीत झाले, आणि अन्य दिव्यलोकवासीही तसचे झाले.

Verse 121

पुत्राः पौत्रा भागिनेया मातुला भ्रातरस्तथा । ऋभवो नाम ये देवा देवानामपि देवताः

पुत्र, पौत्र, भगिनीपुत्र, मामा आणि तसेच भाऊ—तसेच ‘ऋभु’ नावाचे ते देव, जे देवांचेही देवता मानले जातात.

Verse 122

वैलक्ष्येवस्थिताः सर्वे सावित्री किं वदिष्यति । ब्रह्मपार्श्वे स्थिता तत्र किंतु वै गोपकन्यका

सर्वजण तिथे जणू संकोचाने उभे होते—सावित्री काय बोलणार? पण ब्रह्माच्या बाजूला खरोखरच एक गोपकन्या उभी होती.

Verse 123

मौनीभूता तु शृण्वाना सर्वेषां वदतां गिरः । अद्ध्वर्युणा समाहूता नागता वरवर्णिनी

ती मौन झाली व सर्वांच्या बोलण्याचे शब्द ऐकत राहिली. अध्वर्युने बोलावले तरी ती सुंदरवर्णी स्त्री आली नाही.

Verse 124

शक्रेणान्याहृताभीरा दत्ता सा विष्णुना स्वयम् । अनुमोदिता च रुद्रेण पित्राऽदत्ता स्वयं तथा

शक्र (इंद्र) यांनी अन्यत्रून आणलेली ती अभीर स्त्री स्वयं विष्णूंनी विवाहार्थ दिली. रुद्रांनीही त्यास अनुमोदन दिले; आणि तिच्या पित्यानेही स्वतः तिला दिले.

Verse 125

कथं सा भविता यज्ञे समाप्तिं वा व्रजेत्कथम् । एवं चिंतयतां तेषां प्रविष्टा कमलालया

“ती यज्ञात कशी उपस्थित होईल, आणि यज्ञ कसा पूर्ण होईल?” असा विचार करीत असतानाच कमलालयी श्रीलक्ष्मी तेथे प्रवेशली।

Verse 126

वृतो ब्रह्मासदस्यैस्तु ऋत्विग्भिर्दैवतैस्तथा । हूयंते चाग्नयस्तत्र ब्राह्मणैर्वैदपारगैः

तेव्हा ब्रह्मा सभासद, ऋत्विज आणि देवतांनी वेढलेला होता। तेथे वेदपारंगत ब्राह्मणांनी पवित्र अग्नी प्रज्वलित करून हविर्दान केले।

Verse 127

पत्नीशालास्थिता गोपी सैणशृंगा समेखला । क्षौमवस्त्रपरीधाना ध्यायंती परमं पदम्

पत्नीशाळेत उभी असलेली ती गोपी—शृंग-आभूषण व मेखला धारण करून, क्षौमवस्त्र परिधान केलेली—परम पदाचे ध्यान करीत राहिली।

Verse 128

पतिव्रता पतिप्राणा प्राधान्ये च निवेशिता । रूपान्विता विशालाक्षी तेजसा भास्करोपमा

ती पतिव्रता, पतीलाच प्राण मानणारी; प्राधान्य व गौरवात प्रतिष्ठित; रूपवती, विशालनेत्री, आणि तेजाने सूर्याप्रमाणे दीप्तिमान होती।

Verse 129

द्योतयंती सदस्तत्र सूर्यस्येव यथा प्रभा । ज्वलमानं तथा वह्निं श्रयंते ऋत्विजस्तथा

तेथे ती सूर्यप्रभेसारखी सभेला उजळीत होती; आणि त्याचप्रमाणे ऋत्विज ज्वलंत यज्ञाग्नीचा आश्रय घेत होते।

Verse 130

पशूनामिह गृह्णाना भागं स्वस्व चरोर्मुदा । यज्ञभागार्थिनो देवा विलंबाद्ब्रुवते तदा

येथे ते आनंदाने पशू व चरूचे आपापले भाग घेत होते; यज्ञभागाची अपेक्षा करणारे देव विलंबामुळे खिन्न होऊन तेव्हा बोलू लागले.

Verse 131

कालहीनं न कर्तव्यं कृतं न फलदं यतः । वेदेष्वेवमधीकारो दृष्टः सर्वैर्मनीषिभिः

अयोग्य काळी विधी करू नये; कारण ऋतुकाळाविना केलेले कर्म फल देत नाही. असा अधिकार व काळनियम वेदांत आहे, असे सर्व मनीषींनी मानले आहे.

Verse 132

प्रावर्ग्ये क्रियमाणे तु ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । क्षीरद्वयेन संयुक्त शृतेनाध्वर्युणा तथा

वेदपारंगत ब्राह्मण प्रावर्ग्य विधी करीत असता, अध्वर्युनेही दोन प्रकारच्या दुधाने संयुक्त असे उकळविलेले हविर्द्रव्य तयार केले.

Verse 133

उपहूतेनागते न चाहूतेषु द्विजन्मसु । क्रियमाणे तथा भक्ष्ये दृष्ट्वा देवी रुषान्विता

आमंत्रित अतिथी न आल्याचे, आणि न बोलावलेले द्विज उपस्थित असतानाही भोजन तयार होत असल्याचे पाहून देवी क्रोधाने भरून गेली.

Verse 134

उवाच देवी ब्रह्माणं सदोमध्ये तु मौनिनम् । किमेतद्युज्यते देव कर्तुमेतद्विचेष्टितम्

सभेमध्ये मौन धारण करून बसलेल्या ब्रह्मांना देवी म्हणाली—“हे देव! हे काय? असे विचित्र वर्तन करणे कसे योग्य आहे?”

Verse 135

मां परित्यज्य यत्कामात्कृतवानसि किल्बिषम् । न तुल्या पादरजसा ममैषा या शिरः कृता

कामवश होऊन तू मला सोडून पाप केलेस. तू माझे मस्तक झुकविले आहेस; तेही माझ्या चरणधुळीच्या बरोबरीचे नाही.

Verse 136

यद्वदंति जनास्सर्वे संगताः सदसि स्थिताः । आज्ञामीश्वरभूतानां तां कुरुष्व यदीच्छसि

सभेत एकत्र बसलेले सर्व लोक जे म्हणतात—तुला इच्छा असल्यास ती आज्ञा पाळ; ती जणू ईश्वरतुल्य जनांचीच आज्ञा आहे.

Verse 137

भवता रूपलोभेन कृतं लोकविगर्हितम् । पुत्रेषु न कृता लज्जा पौत्रेषु च न ते प्रभो

रूपाच्या लोभाने तू लोकनिंद्य कर्म केलेस. हे प्रभो, पुत्रांसमोरही तुला लाज वाटली नाही, पौत्रांसमोरही नाही.

Verse 138

कामकारकृतं मन्य एतत्कर्मविगर्हितम् । पितामहोसि देवानामृषीणां प्रपितामहः

मला वाटते हे कर्म कामवश झाले आहे, म्हणून ते निंद्य आहे. तू देवांचा पितामह आणि ऋषींचा प्रपितामह आहेस.

Verse 139

कथं न ते त्रपा जाता आत्मनः पश्यतस्तनुम् । लोकमध्ये कृतं हास्यमहं चापकृता प्रभो

स्वतःचे शरीर पाहत असतानाही तुला लाज कशी वाटली नाही? लोकांमध्ये तू मला हसण्याचा विषय केलेस आणि माझा अपकार केलास, हे प्रभो.

Verse 140

यद्येष ते स्थिरो भावस्तिष्ठ देव नमोस्तुते । अहं कथं सखीनां तु दर्शयिष्यामि वै मुखम्

जर तुमचा हा निश्चय खरोखर दृढ असेल, तर हे देव, येथेच थांबा—तुला नमस्कार। पण मी सख्यांसमोर माझा चेहरा कसा दाखवू?

Verse 141

भर्त्रा मे विधृता पत्नी कथमेतदहं वदे । ब्रह्मोवाच । ऋत्विग्भिस्त्वरितश्चाहं दीक्षाकालादनंतरम्

“माझ्या पतीने माझी पत्नी हिरावून घेतली—हे मी कसे सांगू?” ब्रह्मा म्हणाले—“ऋत्विजांच्या त्वरित आग्रहाने मी दीक्षाकाळानंतर लगेचच वेगाने पुढे निघालो।”

Verse 142

पत्नीं विना न होमोत्र शीघ्रं पत्नीमिहानय । शक्रेणैषा समानीता दत्तेयं मम विष्णुना

पत्नीशिवाय येथे होम होत नाही; लवकर माझी पत्नी इथे आणा। हिला शक्राने (इंद्राने) आणले आहे; ही मला विष्णूंनी दिली आहे।

Verse 143

गृहीता च मया सुभ्रु क्षमस्वैतं मया कृतम् । न चापराधं भूयोन्यं करिष्ये तव सुव्रते

हे सुभ्रु, मी तुला ग्रहण केले—माझे हे कृत्य क्षमा कर. हे सुव्रते, तुझ्याविरुद्ध मी पुन्हा कोणताही अपराध करणार नाही।

Verse 144

पादयोः पतितस्तेहं क्षमस्वेह नमोस्तुते । पुलस्त्य उवाच । एवमुक्ता तदा क्रुद्धा ब्रह्माणं शप्तुमुद्यता

मी तुझ्या पायांवर पडतो; इथे मला क्षमा कर—तुला नमस्कार। पुलस्त्य म्हणाले—असे ऐकून ती क्रुद्ध झाली आणि ब्रह्माला शाप देण्यास उद्यत झाली।

Verse 145

यदि मेस्ति तपस्तप्तं गुरवो यदि तोषिताः । सर्वब्रह्मसमूहेषु स्थानेषु विविधेषु च

जर मी खरोखर तप केले असेल आणि माझे गुरू प्रसन्न झाले असतील, तर ते पुण्य ब्रह्माच्या सर्व सभांमध्ये व विविध तीर्थस्थानी प्रभावी ठरो.

Verse 146

नैव ते ब्राह्मणाः पूजां करिष्यंति कदाचन । ॠते तु कार्तिकीमेकां पूजां सांवत्सरीं तव

ब्राह्मण कधीही तुझी पूजा करणार नाहीत; फक्त कार्तिकातील एकच—तुझी वार्षिक पूजा—ते करतील.

Verse 147

करिष्यंति द्विजाः सर्वे मर्त्या नान्यत्र भूतले । एतद्ब्रह्माणमुक्त्वाह शतक्रतुमुपस्थितम्

सर्व द्विज मर्त्यरूपाने हेच कर्म करतील; पृथ्वीवर अन्यत्र नाही. असे ब्रह्माला सांगून तो जवळ उभ्या शतक्रतु (इंद्र) यास संबोधू लागला.

Verse 148

भोभोः शक्र त्वयानीता आभीरी ब्रह्मणोंतिकम् । यस्मात्ते क्षुद्रकं कर्म तस्मात्वं लप्स्यसे फलम्

अरे शक्र! तू ही या आभीरी स्त्रीला ब्रह्माच्या सान्निध्यात आणलेस. तुझे कर्म क्षुद्र व नीच असल्याने त्याचे फळ तुला नक्कीच मिळेल.

Verse 149

यदा संग्राममध्ये त्वं स्थाता शक्र भविष्यसि । तदा त्वं शत्रुभिर्बद्धो नीतः परमिकां दशाम्

जेव्हा रणांगणाच्या मध्यात तू, हे शक्र, उभा राहशील, तेव्हा शत्रूंनी तुला बांधून तुला अत्यंत दयनीय अवस्थेला नेतील.

Verse 150

अकिंचनो नष्टसत्वः शत्रूणां नगरे स्थितः । पराभवं महत्प्राप्य न चिरादेव मोक्ष्यसे

तू निर्धन व धैर्यहीन होऊन शत्रूंच्या नगरात राहशील। मोठा पराभव भोगूनही लवकरच तुला मुक्त केले जाईल।

Verse 151

शक्रं शप्त्वा तदा देवी विष्णुं वाक्यमथाब्रवीत् । भृगुवाक्येन ते जन्म यदा मर्त्ये भविष्यति

तेव्हा देवीने शक्र (इंद्र) याला शाप देऊन विष्णूस म्हटले—“भृगूच्या वचनाने जेव्हा तुझा जन्म मर्त्यलोकी होईल…”

Verse 152

भार्यावियोगजं दुःखं तदा त्वं तत्र भोक्ष्यसे । हृता ते शत्रुणा पत्नी परे पारो महोदधेः

तेथे तू पत्नी-वियोगातून उत्पन्न झालेले दुःख भोगशील. शत्रूने तुझी पत्नी महोदधीच्या पलीकडील तीरावर नेऊन हरली आहे.

Verse 153

न च त्वं ज्ञास्यसे नीतां शोकोपहतचेतनः । भ्रात्रा सह परं कष्टामापदं प्राप्य दुःखितः

शोकाने व्याकुळ झालेल्या मनामुळे तिला कुठे नेले हे तुला कळणार नाही. भावासह अत्यंत कठीण आपत्ती येऊन तू दुःखी होशील.

Verse 154

यदा यदुकुले जातः कृष्णसंज्ञो भविष्यसि । पशूनां दासतां प्राप्य चिरकालं भ्रमिष्यसि

जेव्हा तू यदुकुळात जन्म घेऊन ‘कृष्ण’ या नावाने प्रसिद्ध होशील, तेव्हा पशूंमध्ये दासत्वाला जाऊन दीर्घकाळ भटकशील.

Verse 155

तदाह रुद्रं कुपिता यदा दारुवने स्थितः । तदा त ॠषयः क्रुद्धाः शापं दास्यंति वै हर

तेव्हा दारुवनात स्थित असलेल्या रुद्राला ती क्रोधाने बोलली। त्याच वेळी ऋषीही संतप्त होऊन, हे हर, शाप देण्यास उद्यत झाले।

Verse 156

भोभोः कापालिक क्षुद्र स्त्रीरस्माकं जिहीर्षसि । तदेतद्दर्पितं तेद्य भूमौ लिगं पतिष्यति

अरे अरे, हे क्षुद्र कापालिक! तू आमच्या स्त्रीला पळवू पाहतोस. म्हणून आज तुझे हे दर्पयुक्त लिंग भूमीवर पडेल.

Verse 157

विहीनः पौरुषेण त्वं मुनिशापाच्च पीडितः । गंगाद्वारे स्थिता पत्नी सा त्वामाश्वासयिष्यति

तू पौरुषहीन होऊन मुनिशापाने पीडित राहशील. गंगाद्वारी असलेली तुझी पत्नीच तुला धीर देईल.

Verse 158

अग्ने त्वं सर्वभक्षोसि पूर्वं पुत्रेण मे कृतः । भृगुणा धर्मनित्येन कथं दग्धं दहाम्यहम्

हे अग्ने! तू सर्वभक्षक आहेस, तरी पूर्वी माझ्या पुत्राने—धर्मनिष्ठ भृगूने—तुला उत्पन्न केले. जे दग्ध झाले आहे ते मी पुन्हा कसे जाळू?

Verse 159

जातवेदस्स रुद्रस्त्वां रेतसा प्लावयिष्यति । अमेध्येषु च ते जिह्वा अधिकं प्रज्वलिष्यति

तो जातवेदा रुद्र तुला आपल्या रेताने प्लावित करील; आणि अमेध्य वस्तूंमध्ये तुझी जिव्हा अधिकच प्रज्वलित होईल.

Verse 160

ब्राह्मणानृत्विजः सर्वान्सावित्री वै शशाप ह । प्रतिग्रहार्थाग्निहोत्रो वृथाटव्याश्रयास्तथा

सावित्रीने सर्व ब्राह्मण ऋत्विजांना शाप दिला—“तुमची अग्निहोत्रादी यज्ञकर्मे केवळ दान-प्रतिग्रहासाठीच होवोत; आणि तुम्ही व्यर्थच वनात आश्रय घेणारे व्हा।”

Verse 161

सदा तीर्थानि क्षेत्राणि लोभादेव भजिष्यथ । परान्नेषु सदा तृप्ता अतृप्तास्स्वगृहेषु च

लोभामुळे तुम्ही सदैव तीर्थे व पवित्र क्षेत्रे यांनाच धाव घ्याल; परक्याच्या अन्नाने नेहमी तृप्त, आणि आपल्या घरी मात्र नेहमी अतृप्त राहाल।

Verse 162

अयाज्ययाजनं कृत्वा कुत्सितस्य प्रतिग्रहम् । वृथाधनार्जनं कृत्वा व्ययं चैव तथा वृथा

अयाज्यांसाठी यजन करून, कुत्सित व्यक्तीकडून दान-प्रतिग्रह घेऊन, व्यर्थ धनसंचय करून आणि तसाच व्यर्थ त्याचा खर्च करून—

Verse 163

प्रेतानां तेन प्रेतत्वं भविष्यति न संशयः । एवं शक्रं तथा विष्णुं रुद्रं वै पावकं तथा

त्यामुळे त्या प्रेतांना प्रेतत्व निश्चयाने प्राप्त होईल—यात संशय नाही। तसेच तिने शक्र, विष्णु, रुद्र आणि पावक (अग्नी) यांचाही उल्लेख केला।

Verse 164

ब्रह्माणं ब्राह्मणांश्चैव सर्वांस्तानाशपद्रुषा । शापं दत्वा तथा तेषां निष्क्रांता सदसस्तथा

क्रोधाने तिने ब्रह्मा आणि त्या सर्व ब्राह्मणांना शाप दिला; शाप देऊन ती सभेतून बाहेर निघून गेली।

Verse 165

ज्येष्ठं पुष्करमासाद्य तदा सा च व्यवस्थिता । लक्ष्मीं प्राह सतीं तां च शक्रभार्यां वराननाम्

पुष्कर येथे ज्येष्ठेकडे पोहोचून ती तेथे स्थिर उभी राहिली आणि शक्राची पत्नी, सती व सुंदरमुखी लक्ष्मीला संबोधून बोलली।

Verse 166

युवतीस्तास्तथोवाच नात्र स्थास्यामि संसदि । तत्र चाहं गमिष्यामि यत्र श्रोष्ये न च ध्वनिम्

मग ती त्या युवतींना म्हणाली—“या सभेत मी थांबणार नाही. जिथे मला कोणताही ध्वनीही ऐकू येणार नाही, तिथे मी जाईन.”

Verse 167

ततस्ताः प्रमदाः सर्वाः प्रयाताः स्वनिकेतनम् । सावित्री कुपिता तासामपि शापाय चोद्यता

त्यानंतर त्या सर्व स्त्रिया आपल्या-आपल्या निवासस्थानी निघून गेल्या. सावित्री क्रोधित होऊन त्यांनाही शाप देण्यास प्रवृत्त झाली।

Verse 168

यस्मान्मां तु परित्यज्य गतास्ता देवयोषितः । तासामपि तथा शापं प्रदास्ये कुपिता भृशम्

त्या देवयोषिता मला सोडून निघून गेल्या म्हणून मी अत्यंत क्रोधाने त्यांनाही तसाच शाप देईन।

Verse 169

नैकत्रवासो लक्ष्म्यास्तु भविष्यति कदाचन । क्षुद्रा सा चलचित्ता च मूर्खेषु च वसिष्यति

लक्ष्मी कधीही एका ठिकाणी स्थिर राहणार नाही. ती क्षुद्र स्वभावाची व चंचलचित्त होऊन मूर्खांमध्येही वास करील।

Verse 170

म्लेच्छेषु पार्वतीयेषु कुत्सिते कुत्सिते तथा । मूर्खेषु चावलिप्तेषु अभिशप्ते दुरात्मनि

म्लेच्छांमध्ये, पर्वतवासी लोकांमध्ये, निंद्यांमध्ये—पुन्हा निंद्यांमध्ये; मूर्ख व गर्विष्ठांमध्ये, शापग्रस्त व दुष्टात्म्यांमध्ये।

Verse 171

एवंविधे नरे स्यात्ते वसतिः शापकारिता । शापं दत्वा ततस्तस्या इंद्राणीमशपत्ततदा

अशा प्रकारच्या पुरुषासाठी तुझा निवासच शापाचे कारण ठरेल. असा शाप देऊन तिने त्याच वेळी इंद्राणीला देखील शाप दिला।

Verse 172

ब्रह्महत्या गृहीतेंद्रे पत्यौ ते दुःखभागिनि । नहुषापहृते राज्ये दृष्ट्वा त्वां याचयिष्यति

हे दुःखभागिनी! तुझा पती इंद्र ब्रह्महत्येच्या पापाने ग्रासला जाईल आणि नहुष राज्य हिरावून घेईल; तेव्हा तो तुला पाहून तुझी याचना करील।

Verse 173

अहमिंद्रः कथं चैषा नोपस्थास्यति बालिशा । सर्वान्देवान्हनिष्यामि न लप्स्येहं शचीं यदि

मी इंद्र आहे—ही बालिश स्त्री माझ्याकडे कशी येणार नाही? मला येथे शची मिळाली नाही तर मी सर्व देवांचा वध करीन।

Verse 174

नष्टा त्वं च तदा त्रस्ता वाक्पतेर्दुःखिता गृहे । वसिष्यसे दुराचारे मम शापेन गर्विते

तेव्हा तू नष्टप्राय व भयभीत होऊन वाक्पतीच्या घरी दुःखी राहशील. हे दुराचारी, हे गर्विष्ठे! माझ्या शापाने तू तिथेच वसशील।

Verse 175

देवभार्यासु सर्वासु तदा शापमयच्छत । न चापत्यकृतां प्रीतिमेताः सर्वा लभिष्यथ

तेव्हा त्याने देवांच्या सर्व पत्नींना शाप दिला—“तुमच्यापैकी कोणालाही अपत्यप्राप्तीजन्य आनंद लाभणार नाही।”

Verse 176

दह्यमाना दिवारात्रौ वंध्याशब्देन दूषिताः । गौर्य्यप्येवं तदा शप्ता सावित्र्या वरवर्णिनी

दिवसरात्र जळत, ‘वंध्या’ या शब्दाच्या अपमानाने कलुषित झालेल्या; त्याच प्रकारे तेव्हा गौरिही वरवर्णिनी सावित्रीने शापित केली।

Verse 177

रुदमाना तु सा दृष्टा विष्णुना च प्रसादिता । मा रोदीस्त्वं विशालाक्षि एह्यागच्छ सदा शुभे

तिला रडताना पाहून विष्णूंनी कृपापूर्वक धीर दिला—“रडू नकोस, हे विशालाक्षि; ये, जवळ ये, हे सदा शुभे।”

Verse 178

प्रविश्य च सभां देहि मेखलां क्षौमवाससी । गृहाण दीक्षां ब्रह्माणि पादौ च प्रणमामि ते

“सभेत प्रवेश करून मला मेखला व क्षौमवस्त्रे दे. हे ब्रह्माणि, दीक्षा स्वीकार; मी तुझ्या चरणांना प्रणाम करतो.”

Verse 179

एवमुक्ताऽब्रवीदेनं न करोमि वचस्तव । तत्र चाहं गमिष्यामि यत्र श्रोष्ये न वै ध्वनिम्

असे सांगितल्यावर ती त्याला म्हणाली—“मी तुझे वचन पाळणार नाही. मी तिथे जाईन जिथे मला कोणताही ध्वनी ऐकू येणार नाही.”

Verse 180

एतावदुक्त्वा सारुह्य तस्मात्स्थानद्गिरौ स्थिता । विष्णुस्तदग्रतः स्थित्वा बध्वा च करसंपुटं

एवढे बोलून ती देवी त्या स्थानीच्या पर्वतावर आरूढ होऊन तेथेच स्थिर झाली। मग विष्णू तिच्या समोर उभा राहून हात जोडून भक्तिभावाने नमस्कार करू लागला।

Verse 181

तुष्टाव प्रणतो भूत्वा भक्त्या परमया स्थितः । विष्णुरुवाच । सर्वगा सर्वभूतेषु द्रष्टव्या सर्वतोद्भुता

स्तुती करून व प्रणाम करून तो परम भक्तीत स्थिर झाला. तेव्हा विष्णू म्हणाले—“ती सर्वव्यापी आहे, सर्व भूतांत वास करते; सर्वत्र दर्शनास योग्य आणि सर्व प्रकारे अद्भुत आहे.”

Verse 182

सदसच्चैव यत्किंचिद्दृश्यं तन्न विना त्वया । तथापि येषु स्थानेषु द्रष्टव्या सिद्धिमीप्सुभिः

दृश्य असे जे काही—सत् वा असत्—ते तुझ्याविना नाही. तरीही सिद्धीची इच्छा असणाऱ्यांनी काही स्थानी अवश्य दर्शन घ्यावे.

Verse 183

स्मर्तव्या भूमिकामैर्वा तत्प्रवक्ष्यामि तेग्रतः । सावित्री पुष्करे नाम तीर्थानां प्रवरे शुभे

किंवा साधनेच्या भूमिका इच्छिणाऱ्यांनीही हे स्मरण ठेवावे. मी तुझ्या समोर सांगतो—पुष्कर येथे ‘सावित्री’ नावाचे तीर्थ, शुभ आणि तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ आहे.

Verse 184

वाराणस्यां विशालाक्षी नैमिषे लिंगधारिणी । प्रयागे ललितादेवी कामुका गंधमादने

वाराणसीत ती विशालाक्षी; नैमिषात लिंगधारिणी; प्रयागात ललिता देवी; आणि गंधमादन पर्वतावर ती कामुका म्हणून ओळखली जाते.

Verse 185

मानसे कुमुदा नाम विश्वकाया तथांबरे । गोमंते गोमती नाम मंदरे कामचारिणी

मानसरोवरात ती ‘कुमुदा’ म्हणून प्रसिद्ध आहे; आकाशात ‘विश्वकाया’ म्हणून ओळखली जाते. गोमंत पर्वती ती ‘गोमती’ आणि मंदरावर ‘कामचारिणी’—स्वेच्छेने संचार करणारी—अशी कथिली आहे.

Verse 186

मदोत्कटा चैत्ररथे जयंती हस्तिनापुरे । कान्यकुब्जे तथा गौरी रंभा मलयपर्वते

चैत्ररथात ती ‘मदोत्कटा’ म्हणून पूजिली जाते; हस्तिनापुरात ‘जयंती’. तसेच कान्यकुब्जात ‘गौरी’ आणि मलय पर्वतावर ‘रंभा’ या नावाने प्रसिद्ध आहे.

Verse 187

एकाम्रके कीर्तिमती विश्वा विश्वेश्वरी तथा । कर्णिके पुरुहस्तेति केदारे मार्गदायिका

एकाम्र क्षेत्री ती ‘कीर्तिमती’ म्हणून ओळखली जाते; तसेच ‘विश्वा’ व ‘विश्वेश्वरी’ही. कर्णिकेत ती ‘पुरुहस्ता’ आणि केदारात ‘मार्गदायिका’—मार्ग दाखविणारी—अशी कथिली आहे.

Verse 188

नंदा हिमवतः पृष्टे गोकर्णे भद्रकालिका । स्थाण्वीश्वरे भवानी तु बिल्वके बिल्वपत्रिका

हिमवंताच्या पृष्ठभागी (उत्तरेकडील उतारावर) ती ‘नंदा’ म्हणून ओळखली जाते; गोकर्णात ‘भद्रकालिका’. स्थाण्वीश्वरात ती ‘भवानी’ आणि बिल्वकात ‘बिल्वपत्रिका’ म्हणून स्मरली जाते.

Verse 189

श्रीशैले माधवीदेवी भद्रा भद्रेश्वरी तथा । जया वराहशैले तु कमला कमलालये

श्रीशैलावर ती ‘माधवीदेवी’ आहे; तसेच ‘भद्रा’ व ‘भद्रेश्वरी’ही. वराहशैलावर ती ‘जया’ आणि कमलालयात ‘कमला’ म्हणून स्मरली जाते.

Verse 190

रुद्रकोट्यां तु रुद्राणी काली कालंजरे तथा । महालिंगे तु कपिला कर्कोटे मंगलेश्वरी

रुद्रकोटी येथे ती देवी ‘रुद्राणी’ म्हणून कीर्तिलाभ पावते; तसेच कालंजर येथे ‘काली’। महालिंग येथे ‘कपिला’ आणि कर्कोट येथे ‘मंगलेश्वरी’ म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 191

शालिग्रामे महादेवी शिवलिंगे जलप्रिया । मायापुर्यां कुमारी तु संताने ललिता तथा

शालिग्राम येथे ती ‘महादेवी’; शिवलिंगात ‘जलप्रिया’। मायापुरीत ती ‘कुमारी’ आणि संततीविषयी तीच ‘ललिता’ म्हणून ओळखली जाते।

Verse 192

उत्पलाक्षी सहस्राक्षे हिरण्याक्षे महोत्पला । गयायां मंगला नाम विमला पुरुषोत्तमे

सहस्राक्ष येथे ती ‘उत्पलाक्षी’; हिरण्याक्ष येथे ‘हिरण्याक्षी’ व ‘महोत्पला’ म्हणून ओळखली जाते। गया येथे तिचे नाव ‘मंगला’ आणि पुरुषोत्तम येथे ‘विमला’ असे आहे।

Verse 193

विपाशायाममोघाक्षी पाटला पुण्यवर्द्धने । नारायणी सुपार्श्वे तु त्रिकूटे भद्रसुंदरी

विपाशा नदीकाठी ती ‘अमोघाक्षी’; पुण्यवर्द्धन येथे ‘पाटला’। सुपार्श्व पर्वतावर ‘नारायणी’ आणि त्रिकूट येथे ‘भद्रसुंदरी’ म्हणून पूजिली जाते।

Verse 194

विपुले विपुला नाम कल्याणी मलयाचले । कोटवी कोटितीर्थे तु सुगंधा माधवीवने

विपुल येथे ती ‘विपुला’ नावाने ओळखली जाते; मलयाचलावर ‘कल्याणी’। कोटितीर्थ येथे ‘कोटवी’ आणि माधवीवनात ‘सुगंधा’ रूपाने विराजते।

Verse 195

कुब्जाम्रके त्रिसंध्या तु गंगाद्वारे हरिप्रिया । शिवकुंडे शिवानंदा नंदिनी देविकातटे

कुब्जाम्रक येथे ती त्रिसंध्या म्हणून प्रसिद्ध; गंगाद्वार येथे हरिप्रिया; शिवकुंड येथे शिवानंदा; आणि देविका नदीच्या तटी नंदिनी।

Verse 196

रुक्मिणी द्वारवत्यां तु राधा वृंदावने तथा । देवकी मथुरायां तु पाताले परमेश्वरी

द्वारवतीत ती रुक्मिणी, आणि वृंदावनात राधा; मथुरेत देवकी म्हणून ओळखली जाते, तसेच पाताळात परमेश्वरी विराजते।

Verse 197

चित्रकूटे तथा सीता विंध्ये विंध्यनिवासिनी । सह्याद्रावेकवीरा तु हरिश्चंद्रे तु चंद्रिका

चित्रकूट येथे ती सीता; विंध्य प्रदेशात विंध्यनिवासिनी; सह्याद्रीत एकवीरा; आणि हरिश्चंद्र येथे चंद्रिका म्हणून प्रसिद्ध।

Verse 198

रमणा रामतीर्थे तु यमुनायां मृगावती । करवीरे महालक्ष्मी रुमादेवी विनायके

रामतीर्थ येथे ती रमणा; यमुनेत मृगावती; करवीर येथे महालक्ष्मी; आणि विनायक क्षेत्री रुमादेवी म्हणून पूजिली जाते।

Verse 199

अरोगा वैद्यनाथे तु महाकाले महेश्वरी । अभया पुष्पतीर्थे तु अमृता विंध्यकंदरे

वैद्यनाथ येथे ती अरोगा म्हणून ओळखली जाते; महाकाल येथे महेश्वरी; पुष्पतीर्थ येथे अभया देवी; आणि विंध्याच्या कंदरांत अमृता म्हणून स्मरली जाते।

Verse 200

मांडव्ये मांडवी देवी स्वाहा माहेश्वरे पुरे । वेगले तु प्रचंडाथ चंडिकामरकंटके

मांडव्य तीर्थी देवी मांडवी, माहेश्वर नगरी स्वाहा; वेगला येथे प्रचंडा, आणि चंडिकामरकंटक येथे त्या नावाची देवी विराजते।