Adhyaya 97

Verse 1

सप्तनवतितमोऽध्यायः । कुंजल उवाच । एवमाकर्ण्य तां राजा मुनिना भाषितां तदा । धर्माधर्मगतिं सर्वां तं मुनिं समभाषत

कुंजल म्हणाला—तेव्हा मुनिने सांगितलेली धर्म-अधर्माची सर्व गती ऐकून राजा त्या मुनिशी बोलला।

Verse 2

सुबाहुरुवाच । सोहं धर्मं करिष्यामि सोहं पुण्यं द्विजोत्तम । वासुदेवं जगद्योनिं यजिष्ये नितरां मुने

सुबाहु म्हणाला—हे द्विजोत्तम, मी धर्माचरण करीन, मी पुण्यकर्म करीन; हे मुने, जगत्कारण वासुदेवाची मी अत्यंत भक्तीने उपासना करीन।

Verse 3

होमेन तु जपेनैव पूजयेन्मधुसूदनम् । यष्ट्वा यज्ञं तपस्तप्त्वा विष्णुलोकं स भूपतिः

होमकर्माने व केवळ जपाने मधुसूदन (विष्णु) याची पूजा करावी. यज्ञ करून व तप आचरून तो भूपती विष्णुलोकास प्राप्त होतो.

Verse 4

पूजितः सर्वकामैश्च प्राप्तवान्सत्वरं मुदा । गते तस्मिन्महालोके देवदेवं न पश्यति

पूजिला गेल्यावर तो आनंदाने शीघ्रच सर्व कामना प्राप्त करतो. पण त्या महान लोकात गेल्यावर तो देवाधिदेवाचे दर्शन करू शकत नाही.

Verse 5

क्षुधा जाता महातीव्रा तृष्णा चाति प्रवर्तते । तयोश्चापि महाप्राज्ञ जीवपीडाकरा बहु

अतिशय तीव्र भूक उत्पन्न झाली आहे आणि तहानही फारच वाढली आहे. हे महाप्राज्ञ, ही दोन्ही जीवांना अत्यंत पीडा देणारी आहेत.

Verse 6

राजापि प्रियया सार्द्धं क्षुधातृष्णाप्रपीडितः । न पश्यति हृषीकेशं दुःखेन महतान्वितः

राजाही प्रियेसह असताना, क्षुधा-तृष्णेने पीडित होऊन, महान दुःखाने ग्रस्त झाल्यामुळे हृषीकेश (विष्णु) याचे दर्शन करू शकत नाही.

Verse 7

सूत उवाच । एवं स दुःखितो राजा प्रियया सह सत्तम । आकुल व्याकुलो जातः पीडितः क्षुधया भृशम्

सूत म्हणाले—हे श्रेष्ठ, अशा प्रकारे तो दुःखी राजा प्रियेसह अत्यंत आकुल-व्याकुल झाला; कारण तो भुकेने फारच पीडित होता.

Verse 8

इतश्चेतश्च वेगैश्च धावते वसुधाधिपः । सर्वाभरणशोभांगो वस्त्रचंदनभूषितः

वसुधाधिपती इथे-तिथे वेगाने धावत होता; सर्व आभरणांनी त्याचे अंग शोभत होते, वस्त्र व चंदनलेपाने तो अलंकृत होता।

Verse 9

पुष्पमालाप्रशोभांगो हारकुंडलकंकणैः । रत्नदीप्तिप्रशोभांगः प्रययौ स महीपतिः

पुष्पमालांनी त्याचे अंग शोभत होते; हार, कुंडले व कंकणांनी सज्ज, रत्नांच्या दीप्तीने देह उजळत—तो महीपती पुढे निघाला।

Verse 10

एवं दुःखसमाचारः स्तूयमानश्च पाठकैः । दुःखशोकसमाविष्टः स्वप्रियां वाक्यमब्रवीत्

अशा रीतीने दुःखद वार्ता मिळाल्यावर, पाठक त्याची स्तुती करीत असतानाही, तो दुःख-शोकाने व्याकुळ होऊन आपल्या प्रियेला हे वचन बोलला।

Verse 11

विष्णुलोकमहं प्राप्तस्त्वया सह सुशोभने । ऋषिभिः स्तूयमानोपि विमानेनापि भामिनि

हे सुशोभने! तुझ्यासह मी विष्णुलोकास प्राप्त झालो आहे; हे भामिनी! ऋषींच्या स्तुतीत असूनही, आणि विमानात आरूढ असूनही।

Verse 12

कर्मणा केन मे चेयं क्षुधातीव प्रवर्द्धते । विष्णुलोकं च संप्राप्य न दृष्टो मधुसूदनः

कोणत्या कर्मामुळे माझ्यात ही व्यथा भुकेसारखी वाढत आहे? विष्णुलोकास पोहोचूनही मला मधुसूदनाचे दर्शन झाले नाही।

Verse 13

तत्किं हि कारणं भद्रे न भुनज्मि महत्फलम् । कर्मणाथ निजेनापि एतद्दुःखं प्रवर्त्तते

हे भद्रे, असे कोणते कारण की मी महान फळाचा उपभोग घेऊ शकत नाही? माझ्याच कर्मामुळे हे दुःख उत्पन्न होऊन निरंतर प्रवर्तते असे दिसते.

Verse 14

सैवं श्रुत्वा च तद्वाक्यं राजानमिदमब्रवीत्

अशा रीतीने ते वचन ऐकून त्याने राजाला हे सांगितले.

Verse 15

भार्योवाच । सत्यमुक्तं त्वया राजन्नास्ति धर्मस्य वै फलम् । वेदशास्त्रपुराणेषु ये पठंति च ब्राह्मणाः

पत्नी म्हणाली—हे राजन्, तुम्ही सत्य बोललात; जे ब्राह्मण केवळ वेद, शास्त्र आणि पुराणांचे पठण करतात, त्यांना धर्माचे फळ मिळत नाही.

Verse 16

दुःखशोकौ विधूयेह सर्वदोषैः प्रमुच्यते । नामोच्चारेण देवस्य विष्णोश्चैव सुचक्रिणः

इथे दुःख व शोक झटकून टाकून सर्व दोषांपासून मुक्त होतो—सुचक्रधारी भगवान विष्णूचे नामोच्चारण केवळ केल्याने.

Verse 17

पुण्यात्मानो महाभागा ध्यायमाना जनार्दनम् । त्वयैवाराधितो देवः शंखचक्रगदाधरः

हे पुण्यात्मा महाभागांनो, जनार्दनाचे ध्यान करीत—शंख, चक्र व गदा धारण करणाऱ्या देवाची आराधना तुम्हीच केली आहे.

Verse 18

अन्नादिदानं विप्रेभ्यो न प्रदत्तं द्विजोदितम् । फलं तस्य प्रजानामि न दृष्टो मधुसूदनः

द्विजांनी सांगितलेल्या विधीनुसार जो ब्राह्मणांना अन्नादी दान देत नाही, त्याचे फळ मला माहीत आहे—असा पुरुष मधुसूदनाचे (विष्णूचे) दर्शन घेत नाही।

Verse 19

क्षुधा मे बाधते राजंस्तृष्णा चैव प्रशोषयेत् । कुंजल उवाच । एवमुक्तस्तु प्रियया राजा चिंताकुलेंद्रियः

“हे राजन्, भूक मला त्रास देते आणि तहान खरोखर मला कोरडी करते”—असे कुंजल म्हणाला। प्रियेच्या या वचनाने राजा, चिंतेने व्याकुळ इंद्रियांचा, फारच अस्वस्थ झाला।

Verse 20

ततो दृष्ट्वा महापुण्यमाश्रमं श्रमनाशनम् । दिव्यवृक्षसमाकीर्णं तडागैरुपशोभितम्

त्यानंतर त्यांनी महापुण्य असा आश्रम पाहिला, जो श्रम नाश करणारा होता; तो दिव्य वृक्षांनी भरलेला आणि तळ्यांनी शोभलेला होता।

Verse 21

वापीकुंडतडागैश्च पुण्यतोयप्रपूरितैः । हंसकारंडवाकीर्णं कह्लारैरुपशोभितम्

वापी, कुंड व तळे पुण्य जलाने परिपूर्ण होती; तो हंस व कारंडव पक्ष्यांनी गजबजलेला आणि फुललेल्या कह्लार कमळांनी शोभलेला होता।

Verse 22

आश्रमः शोभते पुत्र मुनिभिस्तत्त्ववेदिभिः । दिव्यवृक्षसमाकीर्णं मृगव्रातैश्च शोभितम्

“पुत्रा, हा आश्रम तत्त्व जाणणाऱ्या मुनींनी शोभतो; तो दिव्य वृक्षांनी भरलेला असून मृगांच्या कळपांनीही अलंकृत आहे.”

Verse 23

नानापुष्पसमाकीर्णं हृद्यगंधसमाकुलम् । द्विजसिद्धैः समाकीर्णमृषिशिष्यैः समाकुलम्

ते नानाविध पुष्पांनी भरलेले व हृदयंगम सुगंधाने परिपूर्ण होते; सिद्ध द्विजांनी गजबजलेले आणि ऋषी व त्यांच्या शिष्यसमूहांनी वेढलेले होते.

Verse 24

योगियोगेंद्र संघुष्टं देववृंदैरलंकृतम् । कदलीवनसंबाधैः सुफलैः परिशोभितम्

ते योगी व योगेंद्रांच्या घोषाने निनादत होते, देववृंदांनी अलंकृत होते; आणि दाट कदलीवनांनी व उत्तम फळांनी अत्यंत शोभून दिसत होते.

Verse 25

नानावृक्षसमाकीर्णं सर्वकामसमन्वितम् । श्रीखंडैश्चारुगंधैश्च सुफलैः शोभितं सदा

ते नानाविध वृक्षांनी भरलेले व सर्व काम्य सुखांनी युक्त होते; सदैव सुगंधी चंदनवृक्षांनी व उत्तम फळांनी शोभून दिसत होते.

Verse 26

एवं पुण्यं समाकीर्णं ब्रह्मलक्ष्मसमायुतम् । स सुबाहुस्ततो राजा तया सुप्रियया सह

अशा रीतीने ते पुण्याने परिपूर्ण व ब्रह्मा-लक्ष्मीच्या कृपायुक्त होते; मग राजा सुबाहू आपल्या परमप्रिय राणीसमवेत पुढे निघाला.

Verse 27

प्रविवेश महापुण्यं तद्वनं सर्वकामदम् । भासमानो दिशः सर्वा यत्रास्ते सूर्यसंनिभः

तो त्या महापुण्यदायक, सर्वकामना पूर्ण करणाऱ्या वनात प्रविष्ट झाला; जिथे सूर्यसम तेजस्वी एक महापुरुष सर्व दिशा प्रकाशमान करीत विराजमान होता.

Verse 28

राजमानो महादीप्त्या परया सूर्यसंनिभः । योगासनसमारूढो योगपट्टेन संवृतः

परम महान् तेजाने प्रकाशमान, सूर्याप्रमाणे, तो योगासनावर आरूढ होता व योगपट्ट्याने दृढपणे बांधलेला होता।

Verse 29

वामदेवऋषिश्रेष्ठो वैष्णवानां वरस्तथा । ध्यायमानो हृषीकेशं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम्

वामदेव—ऋषिश्रेष्ठ व वैष्णवांमध्ये श्रेष्ठ—भुक्ती व मुक्ती देणाऱ्या हृषीकेशाचे ध्यान करीत होता।

Verse 30

वामदेवं महात्मानं तं दृष्ट्वा मुनिसत्तमम् । त्वरं गत्वा प्रणम्यैव स राजा प्रियया सह

महात्मा मुनिसत्तम वामदेवांना पाहून राजा आपल्या प्रिय राणीसमवेत त्वरेने पुढे जाऊन नमस्कार केला।

Verse 31

वामदेवस्ततो दृष्ट्वा प्रणतं राजसत्तमम् । आशीर्भिरभिनंद्यैव राजानं प्रिययान्वितम्

तेव्हा वामदेवांनी प्रणाम करणाऱ्या राजसत्तमाला पाहून, प्रियेसह त्या राजाचा आशीर्वाद देऊन अभिनंदन केले।

Verse 32

उपवेश्यासने पुण्ये सुबाहुं राजसत्तमम् । आसनादि ततः पाद्यैरर्घपूजादिभिस्तथा

त्यांनी राजसत्तम सुबाहूला पुण्य आसनावर बसवून, नंतर आसनादी तसेच पाद्य, अर्घ्य, पूजा इत्यादींनी विधिपूर्वक सत्कार केला।

Verse 33

मुनिना पूजितो भूपः प्रियया सह चागतः । अथ पप्रच्छ राजानं महाभागवतोत्तमम्

मुनींनी पूजित व सत्कृत झालेला राजा आपल्या प्रिय राणीसमवेत तेथे आला. मग त्याने त्या राजाला—महाभागवतश्रेष्ठ, परम धन्य भक्ताला—प्रश्न विचारला.

Verse 34

वामदेव उवाच । त्वामहं विष्णुधर्मज्ञं विष्णुभक्तं नरोत्तमम् । जाने ज्ञानेन राजेंद्र दिव्येन चोलभूमिपम्

वामदेव म्हणाले—हे नरोत्तम! हे राजेंद्र, चोलभूमीचे अधिपती! दिव्य ज्ञानाने मी तुला विष्णुधर्मज्ञ आणि विष्णुभक्त असे जाणतो.

Verse 35

निरामयश्चागतोसि तार्क्ष्यया भार्यया सह । राजोवाच । निरामयश्चागतोऽस्मि प्राप्तो विष्णोः परं पदम्

“तू तुझ्या पत्नी तार्क्ष्यासह निरामयपणे परत आला आहेस.” राजा म्हणाला—“मीही निरामयपणे परत आलो; मी विष्णूचे परम पद प्राप्त केले आहे.”

Verse 36

मया हि परया भक्त्या देवदेवो जनार्दनः । आराधितो जगन्नाथो भक्तिप्रीतः सुरेश्वरम्

मी परम भक्तीने देवदेव जनार्दन, जगन्नाथ याची आराधना केली; तो सुरेश्वर प्रभू भक्तीने प्रसन्न झाला.

Verse 37

कस्मात्पश्याम्यहं तात न देवं कमलापतिम् । क्षुधा मे बाधते तात तृष्णातीव सुदारुणा

हे तात! मला कमलापती देवाचे दर्शन का होत नाही? हे पिता! भूक मला छळते आहे आणि अतिशय भयंकर तहानही लागली आहे.

Verse 38

ताभ्यां शांतिं न गच्छाव सुखं विंदाव नैव च । एतन्मेकारणं दुःखं संजातं मुनिसत्तम

त्या दोघांमुळे आम्हाला ना शांती मिळते, ना सुख प्राप्त होते. हे मुनिश्रेष्ठा, माझ्या ठायी उत्पन्न झालेल्या दुःखाचे हेच एकमेव कारण आहे.

Verse 39

तन्मे त्वं कारणं ब्रूहि प्रसादात्सुमुखो भव । वामदेव उवाच । त्वं तु भक्तोसि राजेंद्र श्रीकृष्णस्य सदैव हि

“त्याचे कारण मला सांगा; कृपया प्रसन्नमुख व्हा.” वामदेव म्हणाले—“हे राजेंद्र, तू खरोखरच सदैव श्रीकृष्णाचा भक्त आहेस.”

Verse 40

आराधितस्त्वया भक्त्या परया मधुसूदनः । भक्त्योपचारैः स्नानाद्यैर्गंधपुष्पादिभिस्तथा

तू परम भक्तीने मधुसूदनाची आराधना केली आहे—भक्ती-उपचारांनी, स्नानादी विधींनी, तसेच गंध, पुष्प इत्यादी अर्पण करून.

Verse 41

न पूजितोऽथ नैवेद्यैः फलैश्च जगतांपतिः । दशमीं प्राप्य राजेंद्र त्वयैव च सदा कृतम्

हे राजेंद्र, जगत्पतीची (इतरांकडून) नैवेद्य व फळांनी पूजा झाली नाही; दशमी येताच ही पूजा सदैव तूच करीत आला आहेस.

Verse 42

एकभक्तं न दत्तं तु ब्राह्मणाय सुभोजनम् । एकादशीं तु संप्राप्य न कृतं भोजनं त्वया

एकभक्त व्रतात ब्राह्मणाला उत्तम भोजन तू दिले नाहीस; आणि एकादशी आली तरी तू भोजनत्यागाचा नियम पाळला नाहीस.

Verse 43

विष्णुमुद्दिश्य विप्राय न दत्तं भोजनं त्वया । अन्नं चामृतरूपेण पृथिव्यां संस्थितं सदा

तू विष्णूला उद्देशून ब्राह्मणाला भोजन दिले नाहीस. तरीही अन्न पृथ्वीवर सदा स्थित असून स्वभावतः अमृतरूपानेच प्रतिष्ठित आहे.

Verse 44

अन्नदानं विशेषेण कदा दत्तं न हि त्वया । ओषध्यश्च महाराज नानाभेदास्तु ताः शृणु

तू विशेषतः कधीही अन्नदान केलेले नाहीस. आणि हे महाराज, औषधींचे नानाविध भेद आहेत—ते ऐक.

Verse 45

कटु तिक्त कषायाश्च मधुराम्लाश्च क्षारकाः । हिंग्वाद्योपस्कराः सर्वे नानारूपाश्च भूपते

कटु, तिक्त, कषाय तसेच मधुर, आम्ल आणि क्षार—हिंग इत्यादी सर्व उपस्कर (मसाले) नानारूप आहेत, हे भूपते.

Verse 46

अमृताज्जज्ञिरे सर्वा ओषध्यः पुष्टिहेतवः । अन्नमेव सुसंस्कृत्य औषधव्यंजनान्वितम्

अमृतापासून सर्व औषधी उत्पन्न झाल्या; त्या पुष्टीचे कारण आहेत. म्हणून अन्न नीट संस्कारित करून, औषधी व योग्य व्यंजनांसह सिद्ध करावे.

Verse 47

देवेभ्यो विष्णुरूपेभ्य इति संकल्प्य दीयते । पितृभ्यो विष्णुरूपेभ्यो हस्ते च ब्राह्मणस्य हि

‘विष्णुरूप देवांना’ असा संकल्प करून दान द्यावे. तसेच ‘विष्णुरूप पितरांना’ असा संकल्पही; कारण ते खरेतर ब्राह्मणाच्या हातातच अर्पण होते.

Verse 48

अतिथिभ्यस्ततो दत्वा परिजनं प्रभोजयेत् । स्वयं तु भुंजते पश्चात्तदन्नममृतोपमम्

प्रथम अतिथींना अन्न देऊन, मग परिजनांना भोजन घालावे; त्यानंतरच स्वतः भोजन करावे—ते अन्न अमृतासमान मानले आहे।

Verse 49

प्रेत्य दुःखं न चैवास्ति तस्य सौख्यं तु भूपते । ब्राह्मणाः पितरो देवाः क्षत्ररूपाश्च भूपते

मृत्यूनंतर त्याला दुःख नसते, हे भूपते; त्याला सुखच प्राप्त होते. ब्राह्मण, पितर आणि देव—क्षत्रिय-रूपाने—हे राजन्, त्यास अनुग्रह देतात.

Verse 50

यथा हि कर्षकः कश्चित्सुकृषिं कुरुते सदा । तद्वन्मर्त्यः कृषिं कुर्यात्क्षेत्रे विप्रास्यके नृप

जसा एखादा शेतकरी नेहमी उत्तम शेती करतो, तसा, हे नृप, मनुष्याने ब्राह्मणाच्या क्षेत्रात पुण्यरूपी शेती—सत्कर्म—करावी.

Verse 51

स्वभावलांगलेनापि श्रद्धा शस्त्रेण भेदयेत् । वृषभौ तु मतौ नित्यं बुद्धिश्चैव तपस्तथा

स्वभावरूपी नांगर असला तरी श्रद्धारूपी शस्त्राने (अडथळे) छेदावेत. सम्यक् मत हे नित्य बैलासमान आहे; तसेच बुद्धी आणि तपही (सहकारी) आहेत.

Verse 52

सत्यज्ञानानुभावीशः शुद्धात्मा तु प्रतोदकः । विप्रनाम्नि महाक्षेत्रे नमस्कारैर्विसर्जयेत्

सत्यज्ञानाच्या प्रभावाने विभूषित ईश्वर, शुद्धात्मा—हाच ‘प्रतोदक’ मानला आहे. ‘विप्रनाम’ या महाक्षेत्रात नमस्कारांनी त्यास विसर्जित करावे.

Verse 53

स्फोटयेत्कल्मषं नित्यं कृषिको हि यथा नृप । क्षेत्रस्य उद्यमे युक्तो विष्णुकामः प्रसादयेत्

हे नृपा! जसा शेतकरी आपल्या शेतातील मलिनता नित्य दूर करतो, तसा क्षेत्ररूप उद्यमात युक्त विष्णुभक्त सदैव पाप झटकून श्रीविष्णूंना प्रसन्न करावा।

Verse 54

तद्वद्वाक्यैः शुभैः पुण्यैर्विप्रांश्चापि प्रसादयेत् । पर्वतीर्थाप्तिकालश्च घनरूपोभिवर्षणे

तसेच शुभ व पुण्य वचनांनी विप्रांनाही प्रसन्न करावे। आणि पर्वत-तीर्थ प्राप्तीच्या वेळी मेघरूप घन वर्षा होते।

Verse 55

वप्तुकामो भवेत्क्षेत्री ततः क्षेत्रे प्रवापयेत् । तद्वद्भूपप्रसन्नाय विप्राय परिदीयते

शेतकरी पेरणी करू इच्छित असेल तर प्रथम शेत तयार करून मग त्या शेतात बी पेरावे. तसेच राजास प्रसन्न व अनुकूल अशा विप्राला दान द्यावे।

Verse 56

क्षेत्रस्य उप्तबीजस्य यथा क्षेत्री प्रभुंजति । फलमेव महाराज तथा दाता भुनक्ति च

हे महाराज! जसे शेतात पेरलेल्या बीजाचे फळ शेतमालक भोगतो, तसेच दाताही आपल्या दानाचे फळ भोगतो।

Verse 57

प्रेत्य चात्रैव नित्यं च तृप्तो भवति नान्यथा । ब्राह्मणाः पितरो देवाः क्षेत्ररूपा न संशयः

मरणोत्तरही आणि याच जीवनातही मनुष्य नित्य तृप्त होतो, अन्यथा नाही. ब्राह्मण, पितर आणि देव हेच क्षेत्ररूप आहेत—यात संशय नाही।

Verse 58

मानवानां महाराज वापिताः प्रददंति च । फलमेवं न संदेहो यादृशं तादृशं ध्रुवम्

हे महाराज, मनुष्यांनी बांधलेले तलाव-सरही फल देतात. यात संशय नाही—जसे कर्म तसेच फल निश्चितच प्राप्त होते.

Verse 59

कटुकाद्धि न जायेत राजन्मधुर एव च । तद्वच्च मधुराख्याच्च न जायेत्कटुकः पुनः

हे राजन्, कडूपणातून गोडवा उत्पन्न होत नाही; कडूपणच उत्पन्न होते. तसेच ‘गोड’ म्हणतात त्यातून पुन्हा कडूपण जन्मत नाही.

Verse 60

यादृशं वपते बीजं तादृशं फलमश्नुते । न वापयति यः क्षेत्रं न स भुंजति तत्फलम्

जसे बीज पेरले जाते तसेच फळ भोगावे लागते. जो शेतात पेरत नाही, तो त्याच्या पिकाचे फळ खात नाही.

Verse 61

तद्वद्विप्राश्च देवाश्च पितरः क्षेत्ररूपिणः । दर्शयंति फलं राजन्दत्तस्यापि न संशयः

तसेच, हे राजन्, क्षेत्ररूप विप्र, देव आणि पितर दानाचे फळ नक्कीच दाखवितात; यातही संशय नाही.

Verse 62

यादृशं हि कृतं कर्म त्वयैव च शुभाशुभम् । तादृशं भुंक्ष्व वै राजन्नन्यथा तन्न जायते

हे राजन्, तू स्वतः जे शुभ वा अशुभ कर्म केले आहेस, त्याचप्रमाणे फळ तुला नक्की भोगावे लागेल; ते अन्यथा होत नाही.

Verse 63

न पुरा देवविप्रेभ्यः पितृभ्यश्च कदाचन । मिष्टान्नपानमेवापि दत्तं सुमनसा तदा

पूर्वी कधीही तू देव, ब्राह्मण आणि पितरांना—मिष्ट अन्न-पानसुद्धा—प्रसन्न मनाने दान दिले नाहीस।

Verse 64

सुभोज्यैर्भोजनैर्मृष्टैर्मधुरैश्चोष्यपेयकैः । सुभक्ष्यैरात्मना भुक्तं कस्मै दत्तं न च त्वया

तू स्वतः उत्तम भोजन, रुचकर मधुर पदार्थ व पेये, तसेच श्रेष्ठ भक्ष्य खाल्ले; पण तू कोणाला काही दिलेस? खरे तर तू काहीच दिले नाहीस।

Verse 65

स्वशरीरं त्वया पुष्टमन्नैरमृतसन्निभैः । यस्मात्कृतं महाराज तस्मात्क्षुधा प्रवर्तते

हे महाराज! अमृतासारख्या अन्नांनी तू आपले शरीर पुष्ट केलेस; त्याच आहारावर देह घडतो व टिकतो, म्हणूनच क्षुधा उत्पन्न होते।

Verse 66

कर्मैव कारणं राजन्नराणां सुखदुःखयोः । जन्ममृत्य्वोर्महाभाग भुंक्ष्व तत्कर्मणः फलम्

हे राजन्! मनुष्यांच्या सुख-दुःखाचे कारण केवळ कर्मच आहे। हे महाभाग! जन्म-मरणात त्याच कर्माचे फळ तुला भोगावे लागते।

Verse 67

पूर्वेपि च महात्मानो दिवं प्राप्ताः स्वकर्मणा । पुनः प्रयाता भूर्लोकं कर्मणः क्षयकालतः

पूर्वीही महात्मे आपल्या कर्माने स्वर्गास गेले; पण त्या कर्माचे पुण्य क्षीण झाल्यावर ते पुन्हा भू-लोकात परत आले।

Verse 68

नलो भगीरथश्चैव विश्वामित्रो युधिष्ठिरः । कर्मणैव हि संप्राप्ताः स्वर्गं राजन्स्वकालतः

नल, भगीरथ, विश्वामित्र आणि युधिष्ठिर—हे राजन्, केवळ कर्मबलानेच त्यांनी आपल्या-आपल्या नियत काळी स्वर्ग प्राप्त केला।

Verse 69

दिष्टं हि प्राक्तनं कर्म तेन दुःखं सुखं लभेत् । तदुल्लंघयितुं राजन्कः समर्थोपि हीश्वरः

खरे तर पूर्वकृत कर्मच ‘दिष्ट’ आहे; त्याच्यामुळेच दुःख वा सुख मिळते. हे राजन्, त्या विधानाला कोण—कितीही समर्थ असला तरी—ओलांडू शकेल?

Verse 70

अथ तस्मान्नृपश्रेष्ठ स्वर्गतस्यापि तेऽभवत् । क्षुत्तृष्णासंभवो वेगस्ततो दुष्टं हि कर्म ते

मग, हे नृपश्रेष्ठ, स्वर्गात पोहोचूनही तुझ्यात भूक व तहान यांपासून उत्पन्न झालेला एक वेग उठला; म्हणून तुझे आचरण दुष्ट झाले.

Verse 71

यदि ते क्षुत्प्रतीकारो ह्यभीष्टो नृपसत्तम । तद्गत्वा भुंक्ष्व कायं स्वमानंदारण्यसंस्थितम्

हे नृपसत्तम, जर तुला खरोखर भुकेचा प्रतिकार करावयाचा असेल, तर तेथे जा आणि आनंदारण्यात स्थित असलेले आपलेच शरीर भक्षण कर.

Verse 72

तव चेयं महाराज्ञी क्षुत्क्षामातीव दृश्यते । सुबाहुरुवाच । कियत्कालमिदं कर्म कर्तव्यं प्रियया सह

आणि, हे महाराज, तुमची ही महाराणीही भुकेने अतिशय कृश दिसत आहे. सुबाहू म्हणाला—“प्रियेसह हे कर्म किती काळ करावे लागेल?”

Verse 73

तन्मे ब्रूहि महाभागानुग्रहो दृश्यते कदा । कस्य दानेन किं पुण्यं द्रव्यस्य मुनिसत्तम

हे महाभाग! मला सांग—दैवी अनुग्रह कधी प्रकट होतो? आणि कोणत्या प्रकारच्या दानाने कोणते पुण्य मिळते, हे मुनिश्रेष्ठ?

Verse 74

तत्प्रब्रूहि महाप्राज्ञ यदि तुष्टोसि सांप्रतम् । वामदेव उवाच । अन्नदानान्महासौख्यमुदकस्य महामते

हे महाप्राज्ञ! आपण सध्या प्रसन्न असाल तर ते सांगा. वामदेव म्हणाले—अन्नदानाने महान सुख मिळते; तसेच जलदानानेही, हे महामते.

Verse 75

भुंजंति मर्त्याः स्वर्गं वै पीड्यंते नैव पातकैः । यदा दानं न दत्तं तु भवेदपि हि मानवैः

माणसे स्वर्गसुख भोगतात आणि पापांनी पीडित होत नाहीत—जेव्हा त्यांनी दान दिलेले असते; पण जेव्हा मनुष्य दान देत नाहीत, तेव्हा ते निश्चयच क्लेश भोगतात.

Verse 76

मृत्युकालेपि संप्राप्ते दानं सर्वे ददंति च । आदावेव प्रदातव्यमन्नं चोदकसंयुतम्

मृत्यूची वेळ आली तरी सर्वजण दान देतात; पण अन्न जलासहित आधीच (वेळीच) द्यावे.

Verse 77

सुच्छत्रोपानहौ दद्याज्जलपात्रं सुशोभनम् । भूमिं सुकांचनं धेनुमष्टौ दानानि योऽर्पयेत्

सुंदर छत्र व पादत्राणे, तसेच शोभिवंत जलपात्र द्यावे; भूमी, उत्तम सुवर्ण व धेनूही—जो ही आठ दाने अर्पण करतो.

Verse 78

स्वर्गे न जायते तस्य क्षुधातृष्णादिसंभवः । क्षुधा न बाधते राजन्नन्नदानात्स तृप्तिमान्

स्वर्गात त्याला क्षुधा, तृष्णा इत्यादी उत्पन्न होत नाहीत। हे राजन्, अन्नदानाच्या पुण्याने तो तृप्त होतो; म्हणून भूक त्याला बाधत नाही।

Verse 79

तृष्णा तीव्रा नहि स्याद्वै तृप्तो भवति सर्वदा । पादुकायाः प्रदानेन च्छत्रदानेन भूपते

हे भूपते, पादुका दान व छत्रदान केल्याने तीव्र तृष्णा उत्पन्न होत नाही; मनुष्य सर्वदा तृप्त राहतो।

Verse 80

छायामाप्नोति दाता वै वाहनं च नृपोत्तम । उपानहप्रदानेन अन्यदेवं वदाम्यहम्

हे नृपोत्तम, दाता निश्चयच छाया आणि वाहन प्राप्त करतो। आता पादुका-दानाने मिळणारे आणखी एक फळ मी सांगतो।

Verse 81

भूमिदानान्महाभाग सर्वकामानवाप्नुयात् । गोदानेन महाराज रसैः पुष्टो भवेत्सदा

हे महाभाग, भूमिदानाने मनुष्य सर्व कामना प्राप्त करतो। हे महाराज, गोदानाने तो सदैव रसांनी पुष्ट व बलवान होतो।

Verse 82

सर्वान्भोगान्प्रभुंजानः स्वर्गलोके वसेन्नरः । तृप्तो भवति वै दाता गोदानेन न संशयः

सर्व भोगांचा उपभोग करून मनुष्य स्वर्गलोकी वास करतो। गोदानाने दाता निश्चयच पूर्ण तृप्त होतो—यात संशय नाही।

Verse 83

नीरुजः सुखसंपन्नः संतुष्टस्तु धनान्वितः । कांचनेन सुवर्णस्तु जायते नात्र संशयः

तो निरोगी, सुखसंपन्न, संतुष्ट व धनवान होतो. काञ्चनाच्या दान/सेवनाने सुवर्ण प्राप्त होते—यात संशय नाही.

Verse 84

श्रीमांश्च रूपवांस्त्यागी रत्नभोक्ता भवेन्नरः । मृत्युकाले तु संप्राप्ते तिलदानं प्रयच्छति

मनुष्य श्रीमंत, रूपवान, त्यागी व रत्नसंपदेचा भोगकर्ता होतो; आणि मृत्युकाळ आला असता तिळदान अर्पण करतो.

Verse 85

सर्वभोगपतिर्भूत्वा विष्णुलोकं प्रयाति सः । एवं दानविशेषेण प्राप्यते परमं सुखम्

सर्व भोगांचा स्वामी होऊन तो विष्णुलोकास जातो. अशा दानाच्या या विशेष महिमेने परम सुख प्राप्त होते.

Verse 86

गोदानं भूमिदानं तु अन्नोदके च वै त्वया । जीवमानेन राजेंद्र न दत्तं ब्राह्मणाय वै

हे राजेंद्र! जिवंतपणी तू ब्राह्मणाला ना गोदान दिलेस, ना भूमिदान, ना अन्न व जलाचे दान केलेस.

Verse 87

मृत्युकालेपि नो दत्तं तस्मात्क्षुधा प्रवर्तते । एतत्ते कारणं प्रोक्तं जातं कर्मवशानुगम्

मृत्युकाळीही तू दान दिले नाहीस, म्हणून तुला भूक बाधते. हे कारण मी तुला सांगितले—कर्माच्या वशाने जे उत्पन्न झाले आहे.

Verse 88

यादृशं तु कृतं कर्म तादृशं परिभुज्यते । सुबाहुरुवाच । कथं क्षुधा प्रशांतिं मे प्रयाति मुनिसत्तम

जसे कर्म केले जाते तसेच फळ भोगावे लागते। सुबाहू म्हणाला—हे मुनिश्रेष्ठ, माझी भूक कशी शांत होईल?

Verse 89

अनया शोषितः कायो ह्यतीव परिदूयते । क्षुधां प्रति द्विजश्रेष्ठ प्रायश्चित्तं वदस्व नौः

या भुकेने आमचे शरीर कोरडे पडले असून फारच त्रस्त झाले आहे। हे द्विजश्रेष्ठ, भुकेविषयी आमचे प्रायश्चित्त सांगा।

Verse 90

कर्मणश्चास्यघोरस्य यथा शांतिर्भवेन्मम । वामदेव उवाच । प्रायश्चित्तं न चैवास्ति ऋतेभोगान्नृपोत्तम

‘त्याच्या या घोर कर्माबद्दल मला शांती कशी मिळेल?’ वामदेव म्हणाले—हे नृपोत्तम, भोगल्यावाचून याचे प्रायश्चित्त नाही।

Verse 91

कर्मणोस्य फलं सर्वं भवान्स्वस्थः प्रभोक्ष्यति । यत्र ते पतितः कायः प्रियायाश्चैव भूपते

हे भूपते, या कर्माचे सर्व फळ तुम्ही सुखरूप भोगाल—ज्या ठिकाणी तुमचे आणि तुमच्या प्रियाचे देह पडले होते त्याच ठिकाणी।

Verse 92

युवाभ्यां हि प्रगंतव्यमितश्चैव न संशयः । उभाभ्यामपि भोक्तव्यं कायमक्षयमेव तत्

तुम्हा दोघांनाही येथून निघावेच लागेल—यात संशय नाही। आणि ते अक्षय पद तुम्हा उभयतांनीच भोगावे लागेल।

Verse 93

स्वंस्वं राजन्न संदेहस्त्वया वै प्रियया सह । राजोवाच । कियत्कालं प्रभोक्तव्यं मयैवं प्रियया सह

हे राजन्, प्रत्येकाने आपल्या निश्चयात संशय ठेवू नये—विशेषतः तू आपल्या प्रियेसह। राजा म्हणाला—हे प्रभो, मला प्रियेसह अशा रीतीने किती काळ भोग करावा लागेल?

Verse 94

तदादिश महाभाग प्रमाणं तद्वचो मम । वामदेव उवाच । वासुदेव महास्तोत्रं महापातकनाशनम्

म्हणून हे महाभाग, मला आज्ञा द्या; तुमचे वचन माझ्यासाठी प्रमाण आहे। वामदेव म्हणाले—वासुदेवाचे महास्तोत्र महापातकांचा नाश करणारे आहे।

Verse 95

यदा त्वं श्रोष्यसे पुण्यं तदा मोक्षं प्रयास्यसि । एतत्ते सर्वमाख्यातं गच्छ राजन्प्रभुंक्ष्वहि

जेव्हा तू हे पुण्यदायक उपदेश ऐकशील, तेव्हा तू मोक्षाला प्राप्त होशील। हे सर्व तुला सांगितले; आता जा, हे राजन्, आणि येथे राज्यसुख भोग.

Verse 96

एवं श्रुत्वा ततो राजा भार्यया सह वै पुनः । स्वशरीरस्य वै मांसं भक्षते प्रियया सह

हे ऐकून राजा पुन्हा पत्नीसमवेत, प्रियेसह आपल्या देहाचेच मांस भक्षण करू लागला।

Verse 97

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये । च्यवनचरित्रे सप्तनवतितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणातील भूमिखंडात, वेनोपाख्यानांतर्गत गुरुतीर्थमाहात्म्य व च्यवनचरित्रातील सत्त्यानव्वदावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 98

यथायथा च राजा च भक्षते च कलेवरम् । हसेते वै सदा नार्यौ तयोर्भावं वदाम्यहम्

राजा जसा जसा पुन्हा पुन्हा देह भक्षतो, तशा त्या दोन स्त्रिया सदैव हसत राहतात; त्यांचा भाव मी सांगतो।

Verse 99

प्रज्ञा सार्द्धं महासाध्वी चरित्रं तस्य भूपतेः । हास्यं हि कुरुते नित्यं तस्य श्रद्धानपायिनी

हे राजन्, प्रज्ञेसह ती महासाध्वी त्या भूपतीच्या चरित्रावर नित्य मृदु हास्य करते; तिची श्रद्धा कधीही ढळत नाही।

Verse 100

प्रज्ञया प्रेर्यमाणेन न दत्तं श्रद्धयान्वितम् । ब्राह्मणेभ्यः सुसंकल्प्य अन्नमुद्दिश्य वैष्णवे

जे अन्न श्रद्धेशिवाय केवळ गणिती बुद्धीच्या प्रेरणेने दिले जात नाही, ते शुद्ध संकल्प करून ब्राह्मणांना द्यावे आणि वैष्णव (विष्णु) यांना अर्पण मानावे।

Verse 101

एवं स भक्षते मांसं स्वस्य कायस्य नित्यदा । योषिदप्यात्मकायं च रसैश्चामृतसन्निभैः

अशा रीतीने तो नित्य आपल्या देहाचेच मांस भक्षतो; आणि स्त्रीही अमृतासारख्या रसांच्या भोगांत आसक्त होऊन आपल्या देहाचेच जणू भक्षण करते।

Verse 102

ततो वर्षशतांते तु वामदेवं महामुनिम् । स्मृत्वा स गर्हयामास आत्मानं प्रति सुव्रत

मग शंभर वर्षांच्या शेवटी महामुनी वामदेवांचे स्मरण करून त्या सुव्रतीने स्वतःचीच निंदा करून पश्चात्ताप केला।

Verse 103

न दत्तं पितृदेवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यः कदा मया । न दत्तमतिथिभ्यो हि वृद्धेभ्यश्च विशेषतः

मी कधीही पितरांना व देवांना दान दिले नाही, ब्राह्मणांनाही कधी दिले नाही। अतिथींनाही काही दिले नाही, आणि विशेषतः वृद्धांना तर अजिबातच नाही।

Verse 104

दीनेभ्यो हि न दत्तं च कृपया चातुराय च । एवं स भुंक्ते स्वं मांसं गर्हयन्स्वीय कर्म च

जो करुणेनेही दीन-दुःखी लोकांना दान देत नाही, त्याचे हेच फळ होते—तो ‘स्वतःचेच मांस’ खातो आणि आपल्या कर्मांची निंदा करीत राहतो।

Verse 105

एवं स्वमांसं भुंजानं सुबाहुं प्रियया सह । हसेते च तदा दृष्ट्वा प्रज्ञा श्रद्धा च द्वे स्त्रियौ

अशा रीतीने प्रियेसह सुबाहूला स्वतःचेच मांस खाताना पाहून, त्या वेळी प्रज्ञा आणि श्रद्धा या दोन स्त्रिया हसू लागल्या।

Verse 106

तस्य कर्मविपाकस्य शुभात्मा हसते नृप । मम संगप्रसंगेन न दत्तं पापचेतन

हे नृपा! त्याच्या कर्मविपाकाला पाहून शुभात्मा हसतो. माझ्या संगतीच्या प्रसंगामुळे तो पापचेतना दान देऊ शकला नाही.

Verse 107

प्रज्ञा च वचनैस्तैस्तु राजानं हसते पुनः । क्वगतोसौ महामोहो येन त्वं मोहितो नृप

आणि प्रज्ञा त्याच वचनांनी पुन्हा राजावर हसली: “हे नृपा! ज्यामुळे तू मोहित झालास तो महामोह कुठे गेला?”

Verse 108

लोभेन मोहयुक्तेन तमोगर्ते निपात्यते । तत्रापतित्वा मामैव पतितं दुःखसंकटे

लोभ व मोहयुक्त झालेला मनुष्य तमाच्या गर्तात पडतो। तेथे पडून तो स्वतःला दुःख-संकटाच्या जाळ्यात बुडालेला पाहतो।

Verse 109

दानमार्गं परित्यज्य लोभमार्गं गतो नृप । भार्यया सह भुंक्ष्व त्वं व्यापितः क्षुधया भृशम्

हे नृपा! दानाचा मार्ग सोडून तू लोभाच्या मार्गावर गेलास. आता पत्नीसमवेत भोजन कर; तू तीव्र क्षुधेने फार व्याकुळ आहेस.

Verse 110

एवं तं हसते प्रज्ञा सुबाहुं प्रिययान्वितम् । एतद्धि कारणं सर्वं तयोर्हासस्य पुत्रक

अशा रीतीने प्रज्ञावतीने प्रियेसह सुबाहूवर हसू केले. म्हणाली—हे पुत्रा! त्यांच्या दोघांच्या हास्याचे हेच सर्व कारण आहे.

Verse 111

भक्ष्यमाणस्य भूपस्य देहं स्वं दुःखिते तदा । ऊचतुर्देहिदेहीति याच्यमानः सदैव हि

जेव्हा राजाला भक्षण केले जात होते आणि त्याचे स्वतःचे शरीर वेदनेने व्याकुळ होते, तेव्हा ते वारंवार ‘दे, दे’ असे म्हणत राहिले; कारण तो नेहमीच दानासाठी याचिला जात असे.

Verse 112

क्षुधातृष्णामहाप्राज्ञ भीमरूपे भयानके । पयसा मिश्रितं भक्षं याचेते नृपतीश्वरम्

हे महाप्राज्ञा! भयानक व भीमरूप अशी क्षुधा आणि तृष्णा यांनी नृपतीश्वराकडे दुधमिश्रित अन्नाची याचना केली.

Verse 113

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्त्वया परिपृच्छितम् । अन्यत्किं ते प्रवक्ष्यामि तद्वदस्व महामते

तू विचारलेले सर्व मी तुला सांगितले. आता मी तुला आणखी काय सांगू? हे महामते, तूच पुढे बोल.

Verse 114

विज्वल उवाच । वासुदेवाभिधानं तत्स्तोत्रं कथय मे पितः । येन मोक्षं व्रजेद्राजा तद्विष्णोः परमं पदम्

विज्वल म्हणाला—हे पित्या, ‘वासुदेव’ नावाचे ते स्तोत्र मला सांग. ज्याने राजा मोक्ष पावून विष्णूच्या परम पदाला जाईल.