Adhyaya 94

Verse 1

कुंजल उवाच । श्रूयतामभिधास्यामि तत्सर्वं कारणं सुत । यस्मात्तौ तादृशौ जातौ स्वमांसपरिभक्षकौ

कुंजल म्हणाला—हे पुत्रा, ऐक; मी ते सर्व कारण सांगतो, ज्यामुळे ते दोघे अशी अवस्था घेऊन जन्मले की स्वतःचेच मांस भक्षण करणारे झाले।

Verse 2

सर्वत्र कारणं कर्म शुभाशुभं न संशयः । पुण्येन कर्मणा पुत्र नरः सौख्यं प्रभुंजति

सर्वत्र शुभ-अशुभ कर्मच कारण आहे—यात संशय नाही. हे पुत्रा, पुण्यकर्माने मनुष्य सुख भोगतो।

Verse 3

दुष्कृतं भुंजते चात्र पापयुक्तेन कर्मणा । सूक्ष्मवर्त्मविचार्यैवं शास्त्रज्ञानेन चक्षुषा

पापयुक्त कर्माने जीव येथे दुष्कृताचे फळ भोगतो; म्हणून शास्त्रज्ञानाच्या नेत्रांनी कर्माचा सूक्ष्म मार्ग विचारावा।

Verse 4

स्थूलधर्मं प्रदृष्ट्वैव सुविचार्य पुनः पुनः । समारभेन्नरः कर्म मनसा निपुणेन च

स्थूल (प्रत्यक्ष) धर्म पाहून आणि पुन्हा पुन्हा नीट विचार करून, मनुष्याने कुशल व विवेकी मनाने कर्म आरंभ करावे।

Verse 5

समूर्तिकारकः शिल्पी रसमावर्त्तयेद्यथा । अग्नेश्च तेजसा पुत्र ज्वालाभिश्च समंततः

जसा मूर्तिकार शिल्पी वितळलेल्या धातूच्या रसाला फिरवून घडवितो, तसा हे पुत्रा, अग्नीच्या तेजाने व सर्व बाजूंनी ज्वाळांनी ते तापून रूप धारण करते।

Verse 6

द्रवीभूतो भवेद्धातुर्वह्निना तापितः शनैः । यादृशं वत्स भक्ष्यंतु रसपक्वं निषेच्यते

अग्नीने हळूहळू तापविलेला धातू वितळतो. तसेच वत्सा, जे अन्न रसात नीट शिजून परिपक्व होते, तेच भक्षणास व देहात पचण्यास योग्य ठरते.

Verse 7

तादृशं जायते वत्स रूपं चैव न संशयः । यादृशं क्रियते कर्म तादृशं परिभुज्यते

तसेच वत्सा, तद्रूपच रूप उत्पन्न होते—यात संशय नाही. जसे कर्म केले जाते, तसेच फळ भोगावे लागते.

Verse 8

कर्म एव प्रधानं यद्वर्षारूपेण वर्त्तते । क्षेत्रेषु यादृशं बीजं वपते कृषिकारकः

कर्मच प्रधान आहे, जे फळरूपाने प्रवर्तते. शेतात शेतकरी जसे बी पेरतो, तसेच तेथे उगवते.

Verse 9

तादृशं भुंजते तात फलमेव न संशयः । यादृशं क्रियते कर्म तादृशं परिभुज्यते

तसेच ताता, तद्रूपच फळ भोगले जाते—यात संशय नाही. जसे कर्म केले जाते, तसेच परिणाम निश्चित भोगावा लागतो.

Verse 10

विनाशहेतुः कर्मास्य सर्वे कर्मवशा वयम् । कर्म दायादका लोके कर्म संबंधिबांधवाः

कर्मच याचा विनाश-हेतु आहे; आपण सर्व कर्माच्या अधीन आहोत. या लोकी कर्मच आपला दाय आहे, आणि कर्मच नातेवाईकांचे बंधन आहे.

Verse 11

कर्माणि चोदयंतीह पुरुषं सुखदुःखयोः । सुवर्णं रजतं वापि यथारूपं निषिच्यते

येथे कर्मेच पुरुषाला सुख-दुःखाकडे प्रवृत्त करतात; जसे सोने किंवा चांदी साच्यात ओतली की त्या साच्याप्रमाणेच रूप धारण करते।

Verse 12

तथा निषिच्यते जंतुः पूर्वकर्मवशानुगः । पंचैतानीह दृश्यंते गर्भस्थस्यैव देहिनः

तसेच पूर्वकर्माच्या वशाने चालणारा देहधारी जंतू गर्भात निषिक्त होतो; गर्भस्थ देहधाऱ्याच्या बाबतीत येथे अशी पाच लक्षणे दिसतात।

Verse 13

आयुः कर्म च वित्तं च विद्यानि धनमेव च । यथा मृत्पिंडकं कर्त्ता कुरुते यद्यदिच्छति

आयुष्य, कर्म, वित्त, विद्या आणि धनसाधने—जसा कुंभार मातीच्या गोळ्याला जसे हवे तसे घडवतो, तसा विधाता आपल्या इच्छेप्रमाणे यांची रचना करतो।

Verse 14

तथा कर्मकृतं चैव कर्त्तारं प्रतिपद्यते । देवत्वमथ मानुष्यं पशुत्वं पक्षितां तथा

तसेच केलेले कर्म कर्त्यालाच परत येते; त्यातून देवत्व, मानुष्यत्व, पशुत्व तसेच पक्षित्व प्राप्त होते।

Verse 15

तिर्यक्त्वं स्थावरत्वं वा याति जंतुः स्वकर्मभिः । स एव तु तथा भुंक्ते नित्यं विहितमात्मनः

स्वकर्मांमुळे जंतू तिर्यक्-योनीत किंवा स्थावरत्वातही जातो; आणि त्याच्यासाठी जे विधान झाले आहे तेच तो नित्य यथाविधि भोगतो।

Verse 16

आत्मना विहितं दुःखमात्मना विहितं सुखम् । गर्भशय्यामुपादाय भुंजते पूर्वदेहिकम्

दुःखही आत्म्यानेच घडविलेले आणि सुखही आत्म्यानेच घडविलेले। गर्भाला शय्या करून जीव पूर्वदेहाचे कर्मफल भोगतात।

Verse 17

पूर्वदेहकृतं कर्म न कश्चित्पुरुषोत्तमः । बलेन प्रज्ञया वापि समर्थः कर्तुमन्यथा

हे पुरुषोत्तम! पूर्वदेहात केलेले कर्म कोणालाही—ना बळाने, ना प्रज्ञेने—वेगळे करता येत नाही.

Verse 18

स्वकृतान्येव भुंजंति दुःखानि च सुखानि च । हेतुतः कारणैर्वापि सोहं कारेण बाध्यते

जीव स्वतः केलेल्याच कर्मांचे—दुःख व सुख दोन्हीचे—भोग भोगतात. हेतू वा इतर कारणांनीही मीही कर्मबळाने बांधला जातो.

Verse 19

यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विंदति मातरम् । तद्वच्छुभाशुभं कर्म कर्तारमनुगच्छति

जसे हजारो गायींत वासरू आपली आई ओळखते, तसेच शुभ-अशुभ कर्म कर्त्याच्या मागे लागून त्याला नक्कीच गाठते.

Verse 20

उपभोगादृते यस्य नाश एव न विद्यते । प्राक्तनं बंधनं कर्म कोन्यथाकर्तुमर्हति

ज्याचा नाश भोगल्यावाचून होत नाही, त्या प्राक्तन बंधनरूप कर्माला कोण वेगळे करू शकेल?

Verse 21

सुशीघ्रमनुधावंतं विधानमनुधावति । शोभते संनिपातेन यथाकर्म पुराकृतम्

जो वेगाने धावतो, त्याच्या मागे दैवाचे विधानही वेगाने धावते। दोघे मिळताच पूर्वकृत कर्माप्रमाणेच फल प्रकट होते।

Verse 22

उपतिष्ठति तिष्ठंतं गच्छं तमनुगच्छति । करोति कुर्वतः कर्मच्छायेवानु विधीयते

जो उभा राहतो त्याच्याजवळ ते उभे राहते; जो चालतो त्याच्या मागे चालते; आणि जो कर्म करतो त्यानुसारच घडवते. छायेप्रमाणे ते कर्मामागे अटळपणे लागून राहते.

Verse 23

यथा छायातपौ नित्यं सुसंबद्धौ परस्परम् । उपसर्गा हि विषया उपसर्गा जरादयः

जशी छाया आणि ऊन नेहमी परस्पर घट्ट जोडलेली असतात, तशी विषयसुखे उपसर्गांपासून वेगळी नाहीत; जरा इत्यादी क्लेश हेच उपसर्ग होत.

Verse 24

पीडयंति नरं पश्चात्पीडितं पूर्वकर्मणा । येन यत्रोपभोक्तव्यं दुःखं वा सुखमेव च

पूर्वकर्माने पीडित झालेल्या नराला ते नंतर छळतात, जेणेकरून ज्या प्रकारे व ज्या ठिकाणी जे भोग्य आहे—दुःख असो वा सुख—ते त्याला अवश्य भोगावे लागते.

Verse 25

स तत्र बद्ध्वा रज्ज्वेव बलाद्दैवेन नीयते । दैवं प्राहुश्च भूतानां सुखदुःखोपपादनम्

तो तेथे दैवाने बलपूर्वक—जणू दोरीने बांधल्याप्रमाणे—ओढून नेला जातो. भूतांच्या सुख-दुःखाची व्यवस्था करणारेच ‘दैव’ असे म्हणतात.

Verse 26

अन्यथा कर्मतच्चिंत्यं जाग्रतः स्वपतोपि वा । अन्यथा ह्युद्यते दैवं बध्यते च जिघांसति

जर कोणी त्या कर्माचे विपरीत रीतीने चिंतन करीत असेल—जागृत अवस्थेत किंवा स्वप्नातही—तर दैवही अन्यथा प्रकारे उदयास येते; ते जीवाला बांधते आणि नाशास प्रवृत्त करते।

Verse 27

शस्त्राग्निविषदुर्गेभ्यो रक्षितव्यं सुरक्षति । यथा पृथिव्यां बीजानि वृक्षगुल्मतृणान्यपि

शस्त्र, अग्नी, विष आणि दुर्गम संकटांपासून अत्यंत सावध राहून संरक्षण करावे; जागरूक सावधपणाच खरी सुरक्षा आहे। जसे पृथ्वीमध्ये बीजे सुरक्षित राहून वृक्ष, झुडपे व गवत इत्यादी रूपाने प्रकट होतात।

Verse 28

तथैवात्मनि कर्माणि तिष्ठंति प्रभवंति च । तैलक्षयाद्यथा दीपो निर्वाणमधिगच्छति

त्याचप्रमाणे आत्म्यामध्ये कर्मे स्थितही राहतात आणि तेथूनच उद्भवतात; जसे तेल संपल्यावर दीपक निर्वाणास—विझण्यास—प्राप्त होतो।

Verse 29

कर्मक्षयात्तथा जंतोः शरीरं नाशमृच्छति । कर्मक्षयात्तथा मृत्युस्तत्त्वविद्भिरुदाहृतम्

कर्मक्षयामुळेच जीवाचे शरीर नाश पावते; तसेच कर्मक्षयामुळेच मृत्यु होतो—असे तत्त्ववेत्त्यांनी सांगितले आहे।

Verse 30

विविधाः प्राणिनां रोगाः स्मृतास्तेषां च हेतवः । तस्मात्तत्त्वप्रधानस्तु कर्म एव हि प्राणिनाम्

प्राण्यांचे विविध रोग आणि त्यांची कारणेही स्मृतिशास्त्रांत सांगितली आहेत; म्हणून तत्त्वतः प्राण्यांचा प्रधान निर्धारक कर्मच आहे।

Verse 31

यत्पुरा क्रियते कर्म तदिहैव प्रभुज्यते । यत्त्वया दृष्टमेवापि पृच्छितं तात सांप्रतम्

जे कर्म पूर्वी केले जाते, त्याचे फळ याच जन्मी निश्चयाने भोगावे लागते। आणि तू स्वतः जे पाहिले आहेस, त्याविषयीच, तात, आता विचारितोस।

Verse 32

तस्यार्थं तु मया प्रोक्तं भुंजाते तौ हि सांप्रतम् । आनंदे कानने दृष्टं तयोः कर्मसुदारुणम्

त्याचा अर्थ मी निश्चयाने सांगितला आहे; ते दोघेही सध्या त्याचे फळ भोगत आहेत। आनंद-काननात त्यांचे अत्यंत दारुण कर्म प्रकट होऊन दिसले।

Verse 33

तयोश्चेष्टां प्रवक्ष्यामि शृणु वत्स प्रभाषतः । कर्मभूमिरियं तात अन्या भोगार्थभूमयः

मी त्यांच्या आचरणाचे वर्णन करतो—वत्सा, माझे वचन ऐक। हे लोक कर्मभूमी आहे, तात; इतर लोक भोगासाठीची भूमी आहेत।

Verse 34

सर्गादीनां महाप्राज्ञ तासु गत्वा सुभुंजति । सूत उवाच । चौलदेशे महाप्राज्ञः सुबाहुर्नाम भूमिपः

हे महाप्राज्ञ, सर्गादी त्या लोकांत जाऊन तेथे सुखाने भोग होतो। सूत म्हणाले—चोलदेशात सुबाहु नावाचा अतिशय प्रज्ञावान राजा होता।

Verse 35

रूपवान्गुणवान्धीरः पृथिव्यां नास्ति तादृशः । विष्णुभक्तो महाप्राज्ञो वैष्णवानां च सुप्रियः

तो रूपवान, गुणवान आणि धीर होता; पृथ्वीवर त्याच्यासारखा कोणी नव्हता। तो विष्णुभक्त, महाप्राज्ञ आणि वैष्णवांचा अत्यंत प्रिय होता।

Verse 36

कर्मणा त्रिविधेनापि प्रध्यायन्मधुसूदनम् । अश्वमेधादिकान्यज्ञान्यजेत सकलान्नृप

हे नृपा! कर्माच्या त्रिविध उपायांनी मधुसूदन (विष्णू) याचे ध्यान करणारा, अश्वमेधादि सर्व यज्ञांचे पूर्ण पुण्यफल प्राप्त करतो।

Verse 37

पुरोधास्तस्य चैवास्ति जैमिनिर्नाम ब्राह्मणः । स चाहूय सुबाहुं तमिदं वचनमब्रवीत्

त्याचा पुरोहितही होता—जैमिनी नावाचा ब्राह्मण। त्याने त्या सुबाहूला बोलावून हे वचन सांगितले।

Verse 38

राजन्देहि सुदानानि यैः सुखं तु प्रभुंज्यत । दानैस्तु तरते लोकान्दुर्गान्प्रेत्य गतो नरः

हे राजन्! उत्तम दान द्या, ज्यायोगे खरेच सुख भोगता येते; कारण दानाने मनुष्य देहांतानंतर दुर्गम लोक पार करतो।

Verse 39

दानेन सुखमाप्नोति यशः प्राप्नोति शाश्वतम् । दानेन चातुला कीर्तिर्जायते मृत्युमंडले

दानाने सुख मिळते आणि शाश्वत यश प्राप्त होते. दानामुळे या मृत्युलोकात अतुल कीर्ती उत्पन्न होते.

Verse 40

यावत्कीर्तिः स्थिता चात्र तावत्कर्ता दिवं वसेत् । तद्दानं दुष्करं प्राहुर्दातुं नैव प्रशक्यते

जोपर्यंत येथे कीर्ती टिकून राहते, तोपर्यंत दाता स्वर्गात वास करतो. असे दान दुष्कर म्हणतात—ते पूर्णपणे देणे खरेच शक्य नाही.

Verse 41

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दातव्यं मानवैः सदा । सुबाहुरुवाच । दानाच्च तपसो वापि द्वयोर्मध्ये सुदुष्करम्

म्हणून मनुष्यांनी सर्व प्रयत्नांनी नेहमी दान करावे. सुबाहु म्हणाले—दान आणि तप या दोघांमध्ये खरे दानच अधिक कठीण आहे.

Verse 42

किं वा महत्फलं प्रेत्य तन्मे ब्रूहि द्विजोत्तम । जैमिनिरुवाच । दानान्न दुष्करतरं पृथिव्यामस्ति किंचन

‘मरणोत्तर सर्वात मोठे फळ कशाने मिळते—हे द्विजोत्तम, मला सांगा.’ जैमिनी म्हणाले—‘पृथ्वीवर दानापेक्षा अधिक कठीण काहीच नाही.’

Verse 43

राजन्प्रत्यक्षमेवैकं दृश्यते लोकसाक्षिकम् । परित्यज्य प्रियान्प्राणान्धनार्थं लोभमोहिताः

हे राजन्, एक गोष्ट प्रत्यक्ष दिसते आणि सारा लोक तिचा साक्षी आहे—लोभाने मोहित झालेले लोक धनासाठी प्रिय प्राणही सोडून देतात.

Verse 44

प्रविशंति नरा लोके समुद्रमटवीं तथा । सेवामन्ये प्रपद्यंतेऽश्ववृत्तिरिति या स्थिता

या लोकी काही पुरुष समुद्रात व अरण्यात शिरतात; तर काही सेवा स्वीकारतात—हीच ‘अश्ववृत्ती’ नावाची उपजीविकेची प्रस्थापित पद्धत आहे.

Verse 45

हिंसाप्रायां बहुक्लेशां कृषिं चैव तथा पुरा । तस्य दुःखार्जितस्यापि प्राणेभ्योपि गरीयसः

पूर्वीची शेती बहुतेक हिंसाप्रधान व अनेक क्लेशांनी भरलेली होती; तरीही त्या दुःखाने मिळवलेले धन लोक प्राणांपेक्षाही अधिक मौल्यवान मानतात.

Verse 46

अर्थस्य पुरुषव्याघ्र परित्यागः सुदुष्करः । विशेषतो महाराज तस्य न्यायार्जितस्य च

हे पुरुषव्याघ्रा! धनाचा त्याग अत्यंत दुर्धर आहे; विशेषतः, हे महाराजा, न्यायाने मिळविलेल्या धनाचा त्याग तर अधिकच कठीण।

Verse 47

श्रद्धया विधिवत्पात्रे दत्तस्यांतो न विद्यते । श्रद्धा धर्मसुता देवी पावनी विश्वतारिणी

श्रद्धेने, विधिपूर्वक, योग्य पात्रास दिलेल्या दानाचे पुण्य अनंत असते. श्रद्धा ही धर्माची कन्या देवी—पावन करणारी व विश्वाला तारिणी।

Verse 48

सावित्री प्रसवित्री च संसारार्णवतारिणी । श्रद्धया साध्यते धर्मो महद्भिर्न्नार्थराशिभिः

तीच श्रद्धा सावित्रीही आहे आणि प्रसवित्रीही—जी संसाररूपी सागरातून पार नेते. धर्माची सिद्धी श्रद्धेने होते, मोठ्या धनराशीने नव्हे।

Verse 49

निष्किंचनास्तु मुनयः श्रद्धाधर्मा दिवं गताः । संति दानान्यनेकानि नानाभेदैर्नृपोत्तम

निष्किंचन मुनि, जे श्रद्धा व धर्मात निष्ठावंत होते, ते स्वर्गास गेले. हे नृपोत्तमा! दानांचे अनेक प्रकार आहेत, विविध भेदांनी विभागलेले।

Verse 50

अन्नदानात्परं नास्ति प्राणिनां गतिदाकयम् । तस्मादन्नंप्रदातव्यंपयसाचसमन्वितम्

प्राण्यांसाठी अन्नदानापेक्षा श्रेष्ठ दान नाही; कारण तेच त्यांना योग्य गती व कल्याण देते. म्हणून दूधासहित अन्नदान करावे।

Verse 51

मधुरेणापि पुण्येन वचसा च समन्वितम् । नास्त्यन्नात्तु परं दानमिहलोके परत्र च

मधुर व पुण्य वचनांनी युक्त दान असले तरी अन्नदानापेक्षा श्रेष्ठ दान नाही—ना या लोकी, ना परलोकी।

Verse 52

तारणाय हितायैव सुखसंपत्तिहेतवे । श्रद्धया विधिवत्पात्रे निर्मलेनापि चेतसा

तारणासाठी, खऱ्या हितासाठी आणि सुख-समृद्धीच्या हेतुने, श्रद्धेने विधिपूर्वक योग्य पात्राला—निर्मळ चित्ताने—दान करावे।

Verse 53

अन्नैकस्य प्रदानस्य फलं भुंक्ते भवेन्नरः । ग्रासाद्ग्रासं प्रदातव्यं मुष्टिप्रस्थं न संशयः

अन्नाच्या एकाच भागाच्या दानाचे फळही मनुष्य प्राप्त करतो. म्हणून ग्रासाग्रास अन्न द्यावे—मुठभर व प्रस्थ-प्रमाणाने, यात संशय नाही।

Verse 54

अक्षयं जायते तस्य दानस्यापि महाफलम् । न च प्रस्थं न वा मुष्टिं नरस्य हि न संभवेत्

त्या दानाचे महाफळ अक्षय होते. कारण मनुष्याजवळ न प्रस्थ असेल, न मुठभर असेल—असे होणे शक्य नाही।

Verse 55

अनास्तिक्यप्रभावेण पर्वणि प्राप्य मानवः । श्रद्धया ब्राह्मणं चैकं भक्त्या चैव प्रभोजयेत्

अनास्थेच्या प्रभावाने पर्वणी दिवस आला तरी मनुष्याने श्रद्धा व भक्तीने एक ब्राह्मणालाही भोजन घालावे।

Verse 56

एकस्यापिप्रधानस्यअन्नस्यापिप्रजेश्वर । जन्मांतरं सुसंप्राप्य नित्यं चान्नं प्रभुंजति

हे प्रजेश्वर! एकाच श्रेष्ठ अन्नदानाच्या पुण्यानेही मनुष्य उत्तम जन्म प्राप्त करून नित्य विपुल अन्नाचा उपभोग घेतो।

Verse 57

पूर्वजन्मनि यद्दत्तं भक्त्या पात्रे सकृन्नरैः । जन्मांतरं सुसंप्राप्य नित्यमेव भुनक्ति च

पूर्वजन्मी श्रद्धेने पात्राला मनुष्याने एकदाही जे दान दिले, ते दुसऱ्या जन्मी प्राप्त होऊन त्याचे फळ तो नित्य भोगतो।

Verse 58

अन्नदानं प्रयच्छंति ब्राह्मणेभ्यो हि नित्यशः । मिष्टान्नपानं भुंजंति ते नरा अन्नदायिनः

जे लोक ब्राह्मणांना नित्य अन्नदान करतात, ते अन्नदाते पुरुष मधुर अन्न व पेय यांचा उपभोग घेतात।

Verse 59

अन्नमेव वदंत्येत ऋषयो वेदपारगाः । प्राणभूतं न संदेहममृताद्धि समुद्भवम्

वेदपारंगत ऋषी म्हणतात—अन्नच प्राणस्वरूप आहे; यात संशय नाही, कारण ते अमृततत्त्वातून उत्पन्न होते।

Verse 60

प्राणास्तेन प्रदत्ता हि येन चान्नं समर्पितम् । अन्नदानं महाराज देहि त्वं तु प्रयत्नतः

ज्याने अन्न अर्पिले, त्याने जणू प्राणच दिले; म्हणून हे महाराज, तू प्रयत्नपूर्वक अन्नदान कर।

Verse 61

एवमाकर्ण्य वै राजा जैमिनेस्तु महात्मनः । पुनः पप्रच्छ तं विप्रं जैमिनिं ज्ञानपंडितम्

महात्मा जैमिनीचे वचन असे ऐकून राजा पुन्हा त्या ब्राह्मण—ज्ञानपंडित जैमिनी—यांस प्रश्न विचारू लागला।

Verse 94

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये च्यवनचरित्रे चतुर्नवतितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्री पद्मपुराणातील भूमिखंडात वेनोपाख्यान, गुरुतीर्थ-माहात्म्य व च्यवनचरित्र यांतील चौराण्णवावा अध्याय समाप्त झाला।