Adhyaya 86

Verse 1

कुंजल उवाच । तस्यास्तु चेष्टितं वत्स दिव्या देव्या वदाम्यहम् । पूर्वजन्मकृतं सर्वं तन्मे निगदतः शृणु

कुंजल म्हणाला—वत्सा, त्या दिव्य देवीचे आचरण मी सांगतो. तिच्या पूर्वजन्मी केलेले सर्व काही माझ्याकडून ऐक.

Verse 2

अस्ति वाराणसी पुण्या नगरी पापनाशिनी । तस्यामास्ते महाप्राज्ञः सुवीरो नाम नामतः

पापांचा नाश करणारी पुण्यनगरी वाराणसी आहे. त्या नगरीत सुवीर नावाचा एक महाप्राज्ञ ज्ञानी निवास करीत होता.

Verse 3

वैश्यजात्यां समुत्पन्नो धनधान्यसमाकुलः । तस्य भार्या महाप्राज्ञ चित्रा नाम सुविश्रुता

तो वैश्यकुळात जन्मलेला व धन-धान्याने समृद्ध होता. त्याची पत्नी महाप्राज्ञा व सुविख्याता, चित्रा नावाची होती.

Verse 4

कुलाचारं परित्यज्य अनाचारेण वर्तते । न मन्यते हि भर्तारं स्वैरवृत्त्या प्रवर्तते

ती कुलाचार सोडून अनाचाराने वागते. ती पतीचा मान ठेवत नाही आणि स्वैरवृत्तीनेच वर्तते.

Verse 5

धर्मपुण्यविहीना तु पापमेव समाचरेत् । भर्तारं कुत्सते नित्यं नित्यं च कलहप्रिया

धर्म-पुण्यहीन होऊन ती पापाचरणच करते. ती नित्य पतीची निंदा करते आणि सतत कलहास प्रिय असते.

Verse 6

नित्यं परगृहे वासो भ्रमते सा गृहे गृहे । परच्छिद्रं समापश्येत्सदा दुष्टा च प्राणिषु

ती नित्य परक्या घरी वास करून घरोगरी भटकत राहते। परदोषांचे छिद्रच सतत शोधते आणि प्राणिमात्रांवर नेहमी दुष्टभाव ठेवते।

Verse 7

साधुनिंदापरा दुष्टा सदा हास्यकरा च सा । अनाचारां महापापां ज्ञात्वा वीरेण निंदिता

ती दुष्टा सदा साधूंची निंदा करी आणि नेहमी उपहासाचे कारण ठरे. तिला अनाचारी व महापापीण जाणून वीराने तिची निंदा केली।

Verse 8

स तां त्यक्त्वा महाप्राज्ञ उपयेमे महामतिः । अन्य वैश्यस्य वै कन्यां तया सह प्रवर्तते

तिला त्यागून तो महाप्राज्ञ, महामती पुरुष दुसऱ्या वैश्याच्या कन्येशी विवाह करून तिच्यासह गृहस्थजीवन चालवू लागला।

Verse 9

धर्माचारेण पुण्यात्मा सत्यधर्ममतिः सदा । निरस्ता तेन सा चित्रा प्रचंडा भ्रमते महीम्

धर्माचरणाने, सत्यधर्मात सदा स्थिर असलेल्या त्या पुण्यात्म्याने तिला हाकलून दिले; म्हणून ती विचित्र व प्रचंड स्त्री पृथ्वीवर भटकत राहते।

Verse 10

दुष्टानां संगतिं प्राप्ता नराणां पापिनां सदा । दूतीकर्म चकाराथ सा तेषां पापनिश्चया

दुष्ट व पापी पुरुषांची संगत मिळाल्यावर ती पापात दृढनिश्चयी होऊन त्यांच्या दूतीचे (संदेशवाहिकेचे) काम करू लागली।

Verse 11

गृहभंगं चकाराथ साधूनां पापकारिणी । साध्वीं नारीं समाहूय पापवाक्यैः सुलोभयेत्

तेव्हा ती पापिणी साधूजनांची घरे उद्ध्वस्त करू लागली। एखाद्या साध्वी स्त्रीला बोलावून ती पापी वचनांनी तिला फुसलवीत असे।

Verse 12

धर्मभंगं चकाराथ वाक्यैः प्रत्ययकारकैः । साधूनां सा स्त्रियं चित्रा अन्यस्मै प्रतिपादयेत्

मग विश्वास बसविणाऱ्या वचनांनी तिने धर्मभंग घडविला। ती चित्रा साधू पुरुषांची पत्नी दुसऱ्याच्या हाती सोपवीत असे।

Verse 13

एवं गृहशतं भग्नं चित्रया पापनिश्चयात् । संग्रामं सा महादुष्टाऽकारयत्पतिपुत्रकैः

अशा रीतीने चित्राच्या पापनिश्चयामुळे शंभर घरे उद्ध्वस्त झाली. ती महादुष्टा आपल्या पती व पुत्रांकडून संग्राम घडवून आणीत असे।

Verse 14

मनांसि चालयेत्पापा पुरुषाणां स्त्रियः प्रति । अकारयच्च संग्रामं यमग्रामविवर्धनम्

ती पापिणी पुरुषांची मने परस्त्रियांकडे चंचल करी. तसेच ती यमग्राम वाढविणारा संग्रामही घडवीत असे।

Verse 15

एवं गृहशतं भंक्त्वा पश्चात्सा निधनं गता । शासिता यमराजेन बहुदंडैः सुनंदन

अशा रीतीने शंभर घरे फोडून ती नंतर मरण पावली. हे प्रिय पुत्रा, मग यमराजाने तिला अनेक दंडांनी शिक्षा केली।

Verse 16

अभोजयत्सुनरकान्रौरवांस्तरणेः सुतः । पाचिता रौरवे चित्रा चित्राः पीडाः प्रदर्शिताः

तरण (सूर्य)पुत्राने त्यांना रौरव नावाच्या भयंकर नरकांचा भोग घडविला। रौरवात ते होरपळले आणि नानाविध घोर, विचित्र यातना दाखविल्या गेल्या।

Verse 17

यादृशं क्रियते कर्म तादृशं परिभुज्यते । तया गृहशतं भग्नं चित्रया पापनिश्चयात्

जसे कर्म केले जाते तसेच फळ भोगावे लागते। चित्रेच्या पापावरील दृढ निश्चयामुळे तिच्यामुळे शंभर घरे उद्ध्वस्त झाली।

Verse 18

तत्तत्कर्मविपाकोऽयं तया भुक्तो द्विजोत्तम । यस्माद्गृहशतं भग्नं तस्माद्दुःखं प्रभुंजति

हे द्विजोत्तम! हाच त्या कर्माचा परिपाक आहे, जो तिने भोगला. कारण शंभर घरे भग्न झाली, म्हणून ती आता दुःख भोगत आहे।

Verse 19

विवाहसमये प्राप्ते दैवं च पाकतां गतम् । प्राप्ते विवाहसमये भर्ता मृत्युं प्रयाति च

विवाहाचा समय आला की दैवही परिपक्व होते; आणि विवाहकाळ येताच पतीही मृत्यूस प्राप्त होतो।

Verse 20

यथा गृहशतं भग्नं तथा वरशतं मृतम् । स्वयंवरे तदा वत्स विवाहे चैकविंशतिः

जशी शंभर घरे भग्न झाली, तशीच शंभर वरांची मृत्यु झाली। तेव्हा स्वयंवरात, हे वत्सा, आणि विवाहातही—एकवीस (मृत्यू) झाले।

Verse 21

दिव्या देव्या मया ख्यातं यथा मे पृच्छितं त्वया । एतत्ते सर्वमाख्यातं तस्याः पूर्वविचेष्टितम्

हे दिव्य देवि, तू जसे मला विचारलेस तसेच मी सांगितले. तिची पूर्वकृत कृत्ये व आचरण यांसह हे सर्व तुला पूर्णपणे कथन केले आहे.

Verse 22

उज्ज्वल उवाच । दिव्या देव्यास्त्वया ख्यातं यत्पूर्वं पूर्वचेष्टितम् । तथा पापं कृतं घोरं गृहभंगाख्यमेव च

उज्ज्वल म्हणाला—हे दिव्य देवि, तू आधीच तुझ्या पूर्वकृत कृत्यांचे वर्णन केलेस; तसेच ‘गृहभंग’ नावाचे ते घोर पापकर्मही सांगितलेस.

Verse 23

प्लक्षद्वीपस्य भूपस्य दिवोदासस्य वै सुता । केन पुण्यप्रभावेण तया प्राप्तं महाकुलम्

ती प्लक्षद्वीपाच्या राजा दिवोदासाचीच कन्या होती. कोणत्या पुण्यप्रभावाने तिला असे महान व कुलीन कुल प्राप्त झाले?

Verse 24

एतन्मे संशयं तात तदेतत्प्रब्रवीतु मे । एवं पापसमाचारा कथं जाता नृपात्मजा

हे तात, हाच माझा संशय आहे—कृपा करून मला सांगा: राजकन्या असूनही ती अशी पापमय आचरणाची कशी झाली?

Verse 25

कुंजल उवाच । चित्रायाश्चेष्टितं पुण्यं तत्सर्वं प्रवदाम्यहम् । श्रूयतामुज्ज्वल सुत चित्रया यत्कृतं पुरा

कुंजल म्हणाला—चित्रेची पुण्यकृत्ये मी सर्व विस्ताराने सांगतो. हे उज्ज्वलपुत्रा, ऐक—चित्रेने पूर्वी जे केले ते.

Verse 26

भ्रममाणो महाप्राज्ञः कश्चित्सिद्धः समागतः । कुचैलो वस्त्रहीनश्च संन्यासी स च दंडधृक्

भ्रमण करीत एक महाप्राज्ञ सिद्ध तेथे येऊन पोहोचला। तो कुचैल, जणू वस्त्रहीन; संन्यासी होता आणि दंड धारण करणारा होता।

Verse 27

कौपीनेन समायुक्तः पाणिपात्रो दिगंबरः । गृहद्वारं समाश्रित्य चित्रायाः परिसंश्रितः

कौपीन परिधान करून, हातांनाच पात्र मानून, दिगंबर-सा तो गृहद्वारी आश्रय घेऊन चित्रेच्या जवळ उभा राहिला।

Verse 28

स मौनी सर्वमुंडस्तु विजितात्मा जितेंद्रियः । निराहारो जिताहारः सर्वतत्त्वार्थदर्शकः

तो मौनी, सर्वथा मुंडित, आत्मविजयी व इंद्रियजयी होता। निराहारी, आहारसंयमी आणि सर्व तत्त्वार्थांचा द्रष्टा होता।

Verse 29

दूराध्वानपरिश्रांत आतपाकुलमानसः । श्रमेण खिद्यमानश्च तृषाक्रांतः सुपुत्रक

दूरच्या प्रवासाने तो अतिशय थकला होता, उन्हाने मन व्याकुळ झाले; श्रमाने पीडित आणि तहानेने व्याप्त होता, हे सुपुत्रा।

Verse 30

चित्रा द्वारं समाश्रित्य च्छायामाश्रित्य संस्थितः । तया दृष्टो महात्मा स चित्रया श्रमपीडितः

चित्रेच्या दाराशी आश्रय घेऊन तो सावलीत उभा राहिला. श्रमाने पीडित त्या महात्म्याला चित्रेने पाहिले.

Verse 31

सेवां चक्रे च चित्रा सा तस्यैव सुमहात्मनः । पादप्रक्षालनं कृत्वा दत्वा आसनमुत्तमम्

चित्रा त्या सुमहात्म्याची सेवा करू लागली; त्यांचे पाय धुऊन त्यांना उत्तम आसन अर्पण केले।

Verse 32

आस्यतामासने तात सुखेनापि सुकोमले । क्षुधापनोदनार्थं हि भुज्यतामन्नमुत्तमम्

हे तात, या कोमल व सुखद आसनावर बसा; क्षुधा शमविण्यासाठी हे उत्तम अन्न ग्रहण कर।

Verse 33

स्वेच्छया परितुष्टश्च शीतलं सलिलं पिब । एवमुक्त्वा तथा कृत्वा देववत्पूज्य तं सुत

“स्वेच्छेने शीतल जल पिऊन तृप्त हो.” असे म्हणून तिने तसेच केले आणि, हे सुत, त्याची देवाप्रमाणे पूजा केली।

Verse 34

अंगसंवाहनं कृत्वा नाशितश्रम एव च । तयोक्तो हि महात्मा स भुक्त्वा पीत्वा द्विजोत्तम

अंगसंवाहन करून त्यांचा श्रम नष्ट केला; त्यांच्या विनंतीने तो महात्मा द्विजोत्तम भोजन करून पाणी प्याला।

Verse 35

एवं संतोषितः सिद्धस्तया तत्त्वार्थदर्शकः । संतुष्टः सर्वधर्मात्मा किंचित्कालं स्थिरोभवत्

अशा रीतीने तिच्यामुळे संतोष पावलेला तो सिद्ध तत्त्वार्थदर्शी, सर्वधर्मात्मा महात्मा तृप्त होऊन काही काळ स्थिर राहिला।

Verse 36

स्वेच्छया स गतो विप्रो महायोगी यथागतम् । गते तस्मिन्महाभागे सिद्धे चैव महात्मनि

तो ब्राह्मण—महायोगी—स्वेच्छेने, जसा आला तसाच निघून गेला। तो महाभाग्यवान सिद्ध महात्मा गेल्यावर…

Verse 37

सा चित्रा मरणं प्राप्ता स्वकर्मवशमागता । शासिता धर्मराजेन महादंडैः सुदुःखदैः

ती चित्रा स्वतःच्या कर्मांच्या वशाने मृत्यूला प्राप्त झाली; आणि धर्मराजांनी तिला अतिशय दुःखद, कठोर महादंडांनी दंडित केले।

Verse 38

सा चित्रा नरकं प्राप्ता वेदना व्रातदायकम् । भुंक्ते दुःखं महाराज सा वै युगसहस्रकम्

ती स्त्री चित्रा नरकात गेली, जिथे यातनांचे समूह दिले जातात; हे महाराज, ती तेथे सहस्र युग दुःख भोगते।

Verse 39

भोगांते तु पुनर्जन्म संप्राप्तं मानुषस्य च । पूर्वं संपूजितः सिद्धस्तया पुण्यवतां वरः

परंतु भोगाच्या अंतानंतर मनुष्याला पुन्हा जन्म मिळतो; आणि जिने पूर्वी विधिपूर्वक पूजलेला तो सिद्ध पुरुष पुण्यवानांमध्ये श्रेष्ठ ठरला।

Verse 40

तस्य कर्मविपाकोयं प्राप्ता पुण्यवतां कुले । क्षत्रियाणां महाराज्ञो दिवोदासस्य वै गृहे

हा त्याच्या कर्मांचा विपाक आहे—तो पुण्यवानांच्या कुळात जन्मला; म्हणजेच क्षत्रियांच्या महाराज दिवोदासाच्या घरी।

Verse 41

दिव्यादेवी च तन्नाम जातं तस्या नरोत्तम । सा हि दत्तवती चान्नं पानं पुण्यं महात्मने

हे नरोत्तम, तिचे नाव “दिव्यादेवी” असे प्रसिद्ध झाले. तिने महात्म्यास पुण्यकारक अन्न व पान यांचे दान केले.

Verse 42

तस्य दानस्य सा भुंक्ते महत्पुण्यफलोदयम् । पिबते शीतलं तोयं मिष्टान्नं च भुनक्ति वै

त्या दानाच्या फलोदयाने ती महान् पुण्य भोगते; ती शीतल पाणी पिते आणि मिष्टान्नही सेवन करते.

Verse 43

दिव्यान्भोगान्प्रभुंजाना वर्तते पितृमंदिरे । सिद्धस्यास्य प्रभावाच्च राजकन्या व्यजायत

दिव्य भोगांचा उपभोग करीत ती पितृमंदिरात वास करते; आणि या सिद्धाच्या प्रभावाने राजकन्या जन्मास आली.

Verse 44

पापकर्मप्रभावाच्च गृहभंगान्महीपते । विधवात्वं भुंजते सा दिव्यादेवी सुपुत्रक

हे महीपते, पापकर्माच्या प्रभावाने व गृहभंगामुळे ती दिव्यादेवीही, हे सुपुत्रा, विधवात्व भोगते.

Verse 45

एतत्ते सर्वमाख्यातं दिव्यादेव्या विचेष्टितम् । अन्यत्किन्ते प्रवक्ष्यामि यत्त्वं पृच्छसि मामिह

दिव्यादेवीचे अद्भुत चरित्र हे सर्व मी तुला सांगितले. आता येथे तू जे विचारतोस, ते आणखी काय मी तुला सांगू?

Verse 46

उज्ज्वल उवाच । कथं सा मुच्यते शोकान्महादुःखाद्वदस्व मे । सास्याच्च कीदृशी बाला महादुःखेन पीडिता

उज्ज्वल म्हणाला—मला सांग, ती शोकातून व महान दुःखातून कशी मुक्त होईल? आणि ती बालिका कशी आहे, जी इतक्या महादुःखाने पीडित आहे?

Verse 47

तत्सुखं कीदृशं तस्माद्विपाकश्च भविष्यति । एतन्मे संशयं तात सांप्रतं छेत्तुमर्हसि

ते सुख कसे आहे, आणि त्यातून कोणता विपाक (फल) होईल? हे प्रिय, आत्ताच माझा हा संशय दूर करणे तुला योग्य आहे.

Verse 48

कथं सा लभते मोक्षं तंचोपायं वदस्व मे । एकाकिनी महाभागा महारण्ये प्ररोदिति

ती मोक्ष कसा प्राप्त करते? आणि त्याचा उपायही मला सांग. ती महाभागा एकटीच महान अरण्यात आक्रोश करीत आहे.

Verse 49

विष्णुरुवाच । पुत्रवाक्यं महच्छ्रुत्वा क्षणमेकं विचिंत्य सः । प्रत्युवाच महाप्राज्ञः कुंजलः पुत्रकं प्रति

विष्णु म्हणाले—पुत्राचे गंभीर वचन ऐकून त्याने क्षणभर विचार केला; मग महाप्राज्ञ कुंजलाने पुत्राला प्रत्युत्तर दिले.

Verse 50

शृणु वत्स महाभाग सत्यमेतद्वदाम्यहम् । पापयोनिं तु संप्राप्य पूर्वकर्मसमुद्भवाम्

ऐक वत्सा, हे महाभाग्यवान, मी हे सत्य सांगतो. पूर्वकर्मातून उत्पन्न झालेली पापयोनी प्राप्त झाल्यावर (जीव तदनुसार दुःख भोगतो).

Verse 51

तिर्यक्त्वेन च मे ज्ञानं नष्टं संप्रति पुत्रक । अस्य वृक्षस्य संगाच्च प्रयतस्य महात्मनः

हे पुत्रा, तिर्यक्‌योनीत गेल्यामुळे माझे ज्ञान आता नष्ट झाले आहे; आणि त्या संयमी महात्म्याच्या या वृक्षाच्या संगतीनेही ते लोपले आहे।

Verse 52

रेवायाश्च प्रसादेन विष्णोश्चैव प्रसादतः । येन सा लभते ज्ञानं मोक्षस्थानं निवर्तते

रेवेच्या प्रसादाने आणि विष्णूच्या प्रसादानेही ती असे ज्ञान प्राप्त करते, ज्यामुळे मोक्ष-स्थानाच्या कल्पनेतूनही निवृत्त होते।

Verse 53

उपदेशं प्रवक्ष्यामि मोक्षमार्गमनुत्तमम् । यास्यते कल्मषान्मुक्ता यथा हेम हुताशनात्

मी मोक्षाचा अनुपम मार्ग उपदेशरूपाने सांगतो; ज्याने कल्मषांपासून मुक्ती होते—जशी अग्नीने सुवर्ण शुद्ध होते।

Verse 54

शुद्धं च जायते वत्स संगाद्वह्नेः स्वरूपवत् । हरेर्ध्यानान्महाप्राज्ञ शीघ्रं तस्य महात्मनः

वत्सा, अग्नीच्या संगाने जसे वस्तू अग्निस्वरूपासारखी होऊन शुद्ध होते; हे महाप्राज्ञा, हरिध्यानाने त्या महात्म्याची शुद्धी शीघ्र होते।

Verse 55

जपहोमव्रतात्पापं नाशं याति हि पापिनाम् । मदं त्यजेद्यथा नागो भयात्सिंहस्य सर्वदा

जप, होम आणि व्रत यांमुळे पाप्यांचेही पाप निश्चयाने नष्ट होते; जसा सिंहाच्या भयाने हत्ती सदैव आपला मद त्यागतो।

Verse 56

नामोच्चारेण कृष्णस्य तत्प्रयाति हि किल्बिषम् । तेजसा वैनतेयस्य विषहीना इवोरगाः

श्रीकृष्णाचे नाम केवळ उच्चारले तरी पाप निघून जाते; जसे वैनतेय (गरुड) यांच्या तेजाने सर्प जणू विषहीन होतात।

Verse 57

ब्रह्महत्यादिकाः पापाः प्रलयं यांति नान्यथा । नामोच्चारेण तस्यापि चक्रपाणेः प्रयांति ते

ब्रह्महत्या इत्यादी पापराशी नाश पावतात—यावाचून दुसरा उपाय नाही; त्या चक्रपाणि (विष्णू) यांच्या नामोच्चारणानेच ती संपतात।

Verse 58

यदा नामशतं पुण्यमघराशिविनाशनम् । सा जपेत स्थिरा भूत्वा कामक्रोधविवर्जिता

जेव्हा ती पापराशी नष्ट करणाऱ्या पुण्यदायक शतनामांचा जप करील, तेव्हा स्थिर होऊन, काम-क्रोध त्यागून जप करावा।

Verse 59

सर्वेंद्रियाणि संयम्य आत्मज्ञानेन गोपयेत् । तस्य ध्यानप्रविष्टा सा एकभूता समाहिता

सर्व इंद्रिये संयमून आत्मज्ञानाने त्यांचे रक्षण करावे; मग ती चेतना ध्यानात प्रविष्ट होऊन एकाग्र व पूर्ण समाहित होते।

Verse 60

सा जपेत्परमं ज्ञानं तदा मोक्षं प्रयाति च । तन्मनास्तत्पदे लीना योगयुक्ता यदा भवेत्

ती परम ज्ञानाचा जप करील तेव्हा मोक्ष प्राप्त होतो; जेव्हा तिचे मन त्याच्यात स्थिर होऊन त्या पदात लीन होते, तेव्हा ती योगयुक्त होते।

Verse 61

उज्ज्वल उवाच । वद तात परं ज्ञानं परमं मम सांप्रतम् । पश्चाद्ध्यान व्रतं पुण्यं नाम्नां शतमिहैव च

उज्ज्वल म्हणाला—हे तात, माझ्या हितासाठी आत्ताच परम व सर्वोच्च ज्ञान सांगा. त्यानंतर पुण्य ध्यान-व्रत आणि इथेच शंभर पवित्र नामेही सांगा.

Verse 62

कुंजल उवाच । परं ज्ञानं प्रवक्ष्यामि यन्न दृष्टं तु केनचित् । श्रूयतां पुत्र कैवल्यं केवलं मलवर्जितम्

कुंजल म्हणाला—मी ते परम ज्ञान सांगतो, जे कोणालाही पूर्वी दिसलेले नाही. ऐक पुत्रा, तेच कैवल्य—केवळ शुद्ध एकत्व, सर्व मलरहित.

Verse 63

सूत उवाच । यथा दीपो निवातस्थो निश्चलो वायुवर्जितः । प्रज्वलन्नाशयेत्सर्वमंधकारं महामते

सूत म्हणाला—जसा वाऱ्याविना ठिकाणी ठेवलेला दीप स्थिर असतो; आणि तो तेजाने प्रज्वलित झाला की, हे महामते, सर्व अंधाराचा नाश करतो.

Verse 64

तद्वद्दोषविहीनात्मा भवत्येव निराश्रयः । निराशो निर्मलो वत्स न मित्रं न रिपुः कदा

तसेच दोषरहित अंतःकरण असलेला पुरुष खरोखर निराश्रय होतो. हे वत्सा, तो निराश व निर्मळ होऊन कधीही कोणाला मित्र वा शत्रू मानत नाही.

Verse 65

न शोको न च हर्षश्च न लोभो न च मत्सरः । एको विषादहर्षैश्च सुखदुःखैर्विमुच्यते

ना शोक, ना हर्ष; ना लोभ, ना मत्सर. जो एकत्वात स्थित आहे, तो विषाद-हर्ष तसेच सुख-दुःख यांपासून मुक्त होतो.

Verse 66

विषयैश्चापि सर्वैश्च इंद्रियाणि स संहरेत् । तदा स केवलो जातः केवलत्वं प्रजायते

सर्व विषयांपासून इंद्रिये आवरून जेव्हा साधक आत्म्यातच स्थिर होतो, तेव्हा तो ‘केवळ’ होतो; त्यातून केवळत्व—परम स्वातंत्र्य—उत्पन्न होते.

Verse 67

अग्निकर्मप्रसंगेन दीपस्तैलं प्रशोषयेत् । वर्त्याधारेण राजेंद्र निःसंगो वायुवर्जितः

हे राजेंद्र! अग्नीच्या उपयोगाने दीप तैल खपवितो; केवळ वातीच्या आधारावर स्थित राहून तो वायुवर्जित, निःसंग असतो.

Verse 68

कज्जलं वमते पश्चात्तैलस्यापि महामते । कृष्णासौ दृश्यते रेखा दीपस्याग्रे महामते

नंतर दीप काजळ ओकतो, हे महामते, आणि ते तैलातूनही (उत्पन्न) होते; दीपाच्या अग्रभागी, हे महामते, काळी रेषा दिसते.

Verse 69

स्वयमाकृष्यते तैलं तेजसा निर्मलो भवेत् । कायवर्तिस्थितस्तद्वत्कर्मतैलं प्रशोषयेत्

तैल आपोआप ओढले जाते व तेजाने निर्मळ होते; तसेच देहाला वाती करून (साधकाने) कर्मतैल खपवावे (शोषावे).

Verse 70

विषयान्कज्जलीकृत्य प्रत्यक्षं संप्रदर्शयेत् । जनयेन्निर्मलोभूत्वा स्वयमेव प्रकाशयेत्

विषयांना काजळासारखे तुच्छ करून तत्त्व प्रत्यक्ष दाखवावे; निर्मळ होऊन त्याला स्वतः जागवावे—आणि ते स्वतःच प्रकाशमान व्हावे.

Verse 71

क्रोधादिभिः क्लेशसंज्ञैर्वायुभिः परिवर्जितः । निःस्पृहो निश्चलो भूत्वा तेजसा स्वयमुज्ज्वलेत्

क्रोधादि क्लेशरूपी वाऱ्यांपासून दूर राहून साधक निःस्पृह व निश्चल होतो; मग तो आपल्या अंतःतेजानेच स्वयं उजळून निघतो।

Verse 72

त्रैलोक्यं पश्यते सर्वं स्वस्थानस्थः स्वतेजसा । केवलज्ञानरूपोऽयं मया ते परिकीर्तितः

स्वतःच्या स्थानात स्थित राहून तो आपल्या तेजाने संपूर्ण त्रैलोक्य पाहतो। ज्याचे स्वरूप केवळ शुद्ध ज्ञान आहे, तो असा मी तुला वर्णिला आहे।

Verse 73

ध्यानं तस्य प्रवक्ष्यामि द्विविधं तस्य चक्रिणः । केवलज्ञानरूपेण दृश्यते ज्ञानचक्षुषा

त्या चक्रधारी प्रभूचे ध्यान मी सांगतो—ते द्विविध आहे. तो ज्ञानचक्षूने केवळ शुद्ध ज्ञानरूपानेच दिसतो।

Verse 74

योगयुक्ता महात्मानः परमार्थपरायणाः । यं पश्यंति विनिद्रास्तु यत्तपः सर्वदर्शकम्

योगयुक्त व परमार्थपरायण महात्मे जागृत राहून त्याचे दर्शन घेतात—त्या तपाने, जे सर्वदर्शी दृष्टी प्रदान करते।

Verse 75

हस्तपादविहीनं च सर्वत्र परिगच्छति । सर्वं गृह्णाति त्रैलोक्यं स्थावरं जंगमं सुत

हातपाय नसतानाही तो सर्वत्र संचार करतो; स्थावर-जंगम असे संपूर्ण त्रैलोक्य तो व्यापून घेतो, हे पुत्रा।

Verse 76

नासामुखविहीनस्तु घ्राति जक्षिति पुत्रक । अकर्णः शृणुते सर्वं सर्वसाक्षी जगत्पतिः

हे पुत्रा! नाक व मुख नसतानाही तो वास घेतो व भोग करतो. कान नसतानाही तो सर्व ऐकतो—जगत्पती, सर्वसाक्षी प्रभू।

Verse 77

अरूपो रूपसंबद्धः पंचवर्गवशंगतः । सर्वलोकस्य यः प्राणः पूजितः स चराचरैः

तो अरूप असूनही रूपाशी संबद्ध आहे आणि पंचवर्गांच्या वशात असल्याप्रमाणे भासतो. जो सर्व लोकांचा प्राण आहे, तोच चराचरांनी पूजिला जातो.

Verse 78

अजिह्वो वदते सर्वं वेदशास्त्रानुगं सुत । अत्वचः स्पर्शनं चापि सर्वेषामेव जायते

हे सुत! जिभ नसतानाही तो वेद-शास्त्रानुसार सर्व बोलतो; आणि त्वचा नसतानाही स्पर्शाचा अनुभव होतो—हे सर्वांनाच घडते.

Verse 79

सदानंदो विरक्तात्मा एकरूपो निराश्रयः । निर्जरो निर्ममो न्यायी सगुणो निर्ममोमलः

तो सदा आनंदस्वरूप, अंतःकरणी विरक्त, एकरस व निराश्रय आहे. अजर, निर्मम, न्यायी, सद्गुणसंपन्न व निर्मळ प्रभू आहे.

Verse 80

अवश्यः सर्ववश्यात्मा सर्वदः सर्ववित्तमः । तस्य धाता न चैवास्ति स वै सर्वमयो विभुः

तो अटळ, सर्वांना वश करणारा अंतरात्मा, सर्वदाता व परम ज्ञानी आहे. त्याचा धाता कोणी नाही; तोच सर्वमय, सर्वव्यापी विभू आहे.

Verse 81

एवं सर्वमयं ध्यानं पश्यते यो महात्मनः । स याति परमं स्थानममूर्तममृतोपमम्

हे महात्मन्! जो हे ध्यान सर्वव्यापी असे पाहतो, तो परम धामास प्राप्त होतो—जे अमूर्त व अमृततुल्य आहे।

Verse 82

द्वितीयं तु प्रवक्ष्यामि अस्य ध्यानं महात्मनः । मूर्ताकारं तु साकारं निराकारं निरामयम्

आता मी त्या महात्म्याचे दुसरे ध्यान सांगतो—तो मूर्ताकार व साकार आहे, तरीही निराकार व निरामय आहे।

Verse 83

ब्रह्माण्डं सर्वमतुलं वासितं यस्य वासना । स तस्माद्वासुदेवेति उच्यते मम नंदन

हे माझ्या पुत्रा! ज्याची वासना (व्यापक सत्ता) अतुल ब्रह्मांडाला सर्वत्र सुवासित करते, तो म्हणून ‘वासुदेव’ म्हणून ओळखला जातो।

Verse 84

वर्षमाणस्य मेघस्य यद्वर्णं तस्य तद्भवेत् । सूर्यतेजःप्रतीकाशं चतुर्बाहुं सुरेश्वरम्

वर्षा करणाऱ्या मेघाचा जसा वर्ण, तसाच त्याचा वर्ण; तो सूर्यतेजासारखा दीप्त, चतुर्भुज व देवांचा ईश्वर आहे।

Verse 85

दक्षिणे शोभते शंखो हेमरत्नविभूषितः । सूर्यबिंबसमाकारं चक्रं पद्मप्रतिष्ठितम्

उजव्या बाजूस सुवर्ण-रत्नांनी विभूषित शंख शोभतो; आणि सूर्यबिंबासारखे चक्र कमळावर प्रतिष्ठित आहे।

Verse 86

कौमोदकी गदा तस्य महासुरविनाशिनी । वामे च शोभते वत्स हस्ते तस्य महात्मनः

हे वत्सा, त्या महात्म्याच्या डाव्या हातात महासुरांचा नाश करणारी कौमोदकी गदा शोभत होती।

Verse 87

महापद्मं सुगंधाढ्यं तस्य दक्षिणहस्तगम् । शोभमानः सदैवास्ते सायुधः कमलाप्रियः

त्याच्या उजव्या हातात सुगंधाने परिपूर्ण महापद्म होते; कमलाप्रिय तो प्रभू दिव्य आयुधांसह सदैव शोभायमान असतो।

Verse 88

कंबुग्रीवं वृत्तमास्यं पद्मपत्रनिभेक्षणम् । राजमानं हृषीकेशं दशनै रत्नसन्निभैः

शंखासारखी ग्रीवा, गोल मुख व कमळपानासारखे नेत्र असलेला हृषीकेश रत्नासारख्या दातांनी उजळून शोभत होता।

Verse 89

गुडाकेशाः सन्ति यस्य अधरो विद्रुमाकृतिः । शोभते पुंडरीकाक्षः किरीटेनापि पुत्रक

हे पुत्रका, ज्याचे केश घन-श्याम आहेत व अधर विद्रुमासारखा आहे, तो पुंडरीकाक्ष प्रभू किरीटानेही अधिकच शोभतो।

Verse 90

विशालेनापि रूपेण केशवस्तु सुवर्चसा । कौस्तुभेनांकितेनैव राजमानो जनार्दनः

विशाल रूप असूनही केशव दिव्य तेजाने उजळत होता; कौस्तुभमण्याने अंकित जनार्दन प्रभू राजमान दिसत होता।

Verse 91

सूर्यतेजः प्रतीकाश कुंडलाभ्यां प्रभाति च । श्रीवत्सांकेन पुण्येन सर्वदा राजते हरिः

सूर्यतेजासारखा दीप्त हरि कुंडलांनी प्रकाशमान आहे; वक्षस्थळी पवित्र श्रीवत्सचिन्हामुळे तो सदैव शोभून दिसतो।

Verse 92

केयूरकंकणैर्हारैर्मौक्तिकैरृक्षसन्निभैः । वपुषा भ्राजमानस्तु विजयो जयतां वरः

केयूर, कंकण, हार आणि तारकांसारख्या चमकत्या मौक्तिकांनी अलंकृत, तेजस्वी देहधारी ‘विजय’ हा विजेत्यांमध्ये श्रेष्ठ ठरून जय पावतो।

Verse 93

भ्राजते सोपि गोविंदो हेमवर्णेन वाससा । मुद्रिकारत्नयुक्ताभिरंगुलीभिर्विराजते

तो गोविंदही सुवर्णवर्ण वस्त्रे परिधान करून तेजस्वी दिसतो; रत्नजडित मुद्रिकांनी शोभलेल्या बोटांमुळे तो अधिकच विराजमान आहे।

Verse 94

सर्वायुधैः सुसंपूर्णैर्दिव्यैराभरणैर्हरिः । वैनतेयसमारूढो लोककर्ता जगत्पतिः

सर्व आयुधांनी सुसज्ज आणि दिव्य आभरणांनी अलंकृत हरि, वैनतेय (गरुड) यावर आरूढ होऊन लोककर्ता व जगत्पती आहे।

Verse 95

एवंतं ध्यायते नित्यमनन्यमनसा नरः । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति

जो मनुष्य अनन्य मनाने नित्य त्यांचे ध्यान करतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होऊन विष्णुलोकास जातो।

Verse 96

एतत्ते सर्वमाख्यातं ध्यानमेव जगत्पतेः । व्रतं चैव प्रवक्ष्यामि सर्वपापनिवारणम्

हे प्रिय, जगत्पतीच्या ध्यानाचे सर्व मी तुला सविस्तर सांगितले. आता मी असे व्रत सांगतो, जे सर्व पापांचे निवारण करणारे आहे.