Adhyaya 22

Verse 1

व्यास उवाच । प्रश्नमेकं महाभाग करिष्ये सांप्रतं वद । त्वयैव पूर्वमुक्तं हि सुव्रतं च प्रतीश्वरम्

व्यास म्हणाले—हे महाभाग, आता मी एक प्रश्न करीत आहे; सांगा. कारण पूर्वी तुम्हीच ‘सुव्रत’ हे उत्तम व्रत आणि परमेश्वरभक्ती सांगितली होती।

Verse 2

पूर्वाभ्यासेन संध्यायन्नारायणमनामयम् । कस्यां ज्ञात्यां समुत्पन्नः सुव्रतः पूर्वजन्मनि

पूर्वाभ्यासाच्या बळावर संध्याकाळी निरामय नारायणाचे ध्यान करत, सुव्रत पूर्वजन्मी कोणत्या कुळात उत्पन्न झाला होता?

Verse 3

तन्मे त्वं सांप्रतं ब्रूहि कथमाराधितो हरिः । अनेनापि स देवेश कोयं पुण्यसमाविलः

म्हणून आता मला सांगा—हरिची आराधना कशी केली? आणि या कर्मानेही देवेश्वरासंबंधी ते कोणते पुण्यपरिपूर्ण तत्त्व आहे?

Verse 4

ब्रह्मोवाच । वैदिशे नगरे पुण्ये सर्वऋद्धिसमाकुले । तत्र राजा महातेजा ऋतध्वजसुतो बली

ब्रह्मा म्हणाले—सर्व ऋद्धींनी परिपूर्ण अशा पुण्य वैदिशा नगरीत ऋतध्वजाचा पुत्र, महातेजस्वी व बलवान असा राजा होता।

Verse 5

तस्यात्मजो महाप्राज्ञो रुक्मभूषणविश्रुतः । संध्यावली तस्य भार्या धर्मपत्नी यशस्विनी

त्याचा पुत्र महाप्राज्ञ होता व सुवर्णाभूषणांसाठी प्रसिद्ध होता। त्याची पत्नी संध्यावली—धर्मपत्नी, सद्गुणी व यशस्विनी होती।

Verse 6

तस्यां पुत्रं समुत्पाद्य स आत्मसदृशं ततः । तस्य धर्मांगदं नाम चकार नृपनंदनः

संध्यावलीपासून त्याने स्वतःसारखा पुत्र उत्पन्न केला. मग त्या नृपनंदनाने त्या बालकाचे नाव ‘धर्मांगद’ ठेवले.

Verse 7

सर्वलक्षणसंपन्नः पितृभक्तिपरायणः । रुक्मांगदस्य तनयो योयं भगवतां वरः

तो सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त व पितृभक्तीत परायण होता. हा रुक्मांगदाचा पुत्र, भगवद्भक्तांमध्ये श्रेष्ठ होता.

Verse 8

पितुः सौख्याय येनापि मोहिन्यै तु शिरो ददे । वैष्णवेन च धर्मेण पितृभक्त्या तु तस्य हि

पित्याच्या सुखासाठी त्याने मोहिनीस आपले शिरही अर्पण केले; हे त्याच्या वैष्णवधर्मामुळे व पितृभक्तीमुळेच घडले.

Verse 9

सुप्रसन्नो हृषीकेशः सकायो वैष्णवं पदम् । नीतस्तु सर्वधर्मज्ञो वैष्णवः सात्वतां वरः

अतिशय प्रसन्न हृषीकेश (विष्णु) यांनी त्याला देहासहित वैष्णव पदात नेले. तो वैष्णव सर्वधर्मज्ञ असून सात्वतांमध्ये श्रेष्ठ होता.

Verse 10

धर्मांगदो महाप्राज्ञः प्रज्ञाज्ञानविशारदः । तत्रस्थो वै महाप्राज्ञो धर्मोसौ धर्मभूषणः

धर्मांगद हा महाप्राज्ञ, विवेकशील व प्रज्ञा-ज्ञानात पारंगत होता. तेथे धर्मभूषण असा महाप्राज्ञ धर्म स्वतःही उपस्थित होता.

Verse 11

दिव्यान्मनोनुगान्भोगान्मोदमानः प्रभुंजति । पूर्णे युगसहस्रांते धर्मो वै धर्मभूषणः

तो आनंदित होऊन मनास अनुरूप दिव्य भोगांचा उपभोग घेतो. सहस्र युग पूर्ण झाल्यावर धर्मभूषण धर्मच प्रबळ राहतो.

Verse 12

तस्मात्पदात्परिभ्रष्टो विष्णोश्चैव प्रसादतः । सुव्रतो नाम मेधावी सुमनानंदवर्द्धनः

त्या पदावरून घसरला तरी विष्णूच्या कृपेने ‘सुव्रत’ नावाचा एक मेधावी पुरुष झाला, जो सुमनेचा आनंद वाढविणारा होता.

Verse 13

सोमशर्मस्य तनयः श्रेष्ठो भगवतां वरः । तपश्चचार मेधावी विष्णुध्यानपरोभवत्

तो सोमशर्माचा पुत्र, श्रेष्ठ व भगवद्भक्तांमध्ये अग्रगण्य होता. त्या मेधावीने तपश्चर्या केली आणि विष्णुध्यानात पूर्णतः तल्लीन झाला.

Verse 14

कामक्रोधादिकान्दोषान्परित्यज्य द्विजोत्तमः । संयम्यचैन्द्रियं वर्गं तपस्तेपे निरंतरम्

काम-क्रोधादी दोषांचा त्याग करून त्या द्विजोत्तमाने इंद्रियसमूह संयमित केला आणि निरंतर तपश्चर्या केली।

Verse 15

वैडूर्यपर्वतश्रेष्ठे सिद्धेश्वरस्य सन्निधौ । एकीकृत्य मनश्चायं संयोज्य विष्णुना सह

वैडूर्य पर्वतश्रेष्ठावर सिद्धेश्वराच्या सान्निध्यात मन एकाग्र करून त्याने स्वतःला विष्णूसह संयुक्त केले।

Verse 16

एवं वर्षशतं स्थित्वा ध्यानेनास्य महात्मनः । सुप्रसन्नो जगन्नाथः शंखचक्रगदाधरः

अशा रीतीने त्या महात्म्याच्या ध्यानात शंभर वर्षे स्थित राहिल्यावर शंख-चक्र-गदाधारी जगन्नाथ अत्यंत प्रसन्न झाले।

Verse 17

तस्मै वरं ददावन्यं सलक्ष्म्या सह केशवः । भोभोः सुव्रत धर्मात्मन्बुध्यस्व विबुधांवर

मग लक्ष्मीसह केशवाने त्याला आणखी एक वर दिला आणि म्हणाला—“भो भो! हे सुव्रत, हे धर्मात्मन्, हे बुधांमध्ये श्रेष्ठ—जागे हो.”

Verse 18

वरं वरय भद्रं ते कृष्णोऽहं ते समागतः । एवमाकर्ण्य मेधावी विष्णोर्वाक्यमनुत्तमम्

“वर माग, तुझे कल्याण असो; मी कृष्ण तुझ्याकडे आलो आहे।” विष्णूची ही अनुपम वाणी ऐकून मेधावीने उत्तर दिले।

Verse 19

हर्षेण महताविष्टो दृष्ट्वा देवं जनार्दनम् । बद्धांजलिपुटो भूत्वा प्रणाममकरोत्तदा

महान हर्षाने भरून जाऊन भगवान जनार्दनांचे दर्शन होताच त्याने हात जोडून तत्क्षणी नमस्कार केला।

Verse 20

सुव्रत उवाच । संसारसागरमतीव महासुदुःखजालोर्मिभिर्विविधमोहचयैस्तरंगैः । संपूर्णमस्ति निजदोषगुणैस्तु प्राप्तस्तस्मात्समुद्धर जनार्दनमाशुदीनम्

सुव्रत म्हणाला—हा संसारसागर अतिशय महान दुःखाच्या जाळ्यासारख्या लाटांनी आणि नानाविध मोहसमूहाच्या तरंगांनी भरलेला आहे. माझ्याच दोष-गुणांमुळे मी त्यात पूर्ण अडकून पडलो आहे; म्हणून हे जनार्दन, या दीनाला लवकर उध्दर।

Verse 21

कर्मांबुदे महति गर्जतिवर्षतीव विद्युल्लतोल्लसतिपातकसंचयैर्मे । मोहांधकारपटलैर्मम नास्ति दृष्टिर्दीनस्य तस्य मधुसूदन देहि हस्तम्

माझ्या कर्मरूपी विशाल मेघात घनघोर गर्जना होऊन मुसळधार वर्षाव होत आहे; पापसंचयच जणू विजेची चमक आहे. मोहाच्या अंधकाराच्या पडद्यामुळे मला काहीच दिसत नाही. हे मधुसूदन, या दीनाला आपला हात द्या।

Verse 22

इति श्रीपद्मपुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायां भूमिखंडे ऐंद्रे सुव्रतो । पाख्यानंनाम द्वाविंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्री पद्मपुराणातील पंचपंचाशत्सहस्रसंहितेच्या भूमिखंडातील ऐंद्र प्रकरणात ‘सुव्रताख्यान’ नावाचा बाविसावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 23

संसारवृक्षमतिजीर्णमपीह उच्चं मायासुकंदकरुणा बहुदुःखशाखम् । जायादिसंगच्छदनं फलितं मुरारे तत्राधिरूढपतितं भगवन्हि रक्ष

हे मुरारे! हा संसाररूपी वृक्ष येथे अतिजीर्ण असूनही उंच आहे; माया त्याचा खोड आहे आणि करुण अनेक दुःखशाखा आहेत. पत्नी इत्यादी आसक्ती त्याची दाट छाया आहे आणि तो फलांनीही भरलेला आहे. मी त्यावर चढून पडून गेलो आहे—हे भगवन्, मला नक्कीच वाचवा।

Verse 24

दुःखानलैर्विविधमोहमयैः सुधूमैः शोकैर्वियोगमरणांतिक सन्निभैश्च । दग्धोस्मि कृष्ण सततं मम देहि मोक्षं ज्ञानांबुदैः समभिषिंच सदैव मां त्वम्

हे कृष्णा! नानाविध मोह-रूपी घन धुरकटाने युक्त दुःखाच्या अग्नीने, तसेच विरह व मृत्युसन्निकटासारख्या भयाण शोकांनी मी सतत जळत आहे. मला मोक्ष दे आणि ज्ञान-मेघांच्या वर्षावाने मला नेहमी अभिषिक्त कर.

Verse 25

घोरांधकारपटले महतीव गर्ते संसारनाम्निपतितं सततं हि कृष्ण । त्वं सत्कृपो मम हि दीनभयातुरस्य तस्माद्विरज्यशरणं तव आगतोस्मि

हे कृष्णा! घोर अंधकाराने झाकलेल्या विशाल गर्तासारख्या ‘संसार’ नावाच्या जगात मी वारंवार पडत आलो आहे. दीन व भयाकुल माझ्यावर तू खरोखर कृपाळू आहेस; म्हणून सर्व काही विरक्त करून मी केवळ तुझ्या शरणास आलो आहे.

Verse 26

त्वामेव ये नियतमानसभावयुक्ता ध्यायंति ज्ञानमनसा पदवीं लभंते । नत्वैव पादयुगलं च महासुपुण्यं यद्देवकिन्नरगणाः परिचिंतयंति

जे संयत मनोभावाने व ज्ञानमय बुद्धीने तुझेच ध्यान करतात, ते परम पद प्राप्त करतात. तसेच देव व किन्नरगण ज्याचे सतत चिंतन करतात त्या अत्यंत पुण्यमय, मंगलमय तुझ्या चरणयुगलाला नमस्कार करून ते धन्य होतात.

Verse 27

नान्यं वदामि न भजामि न चिंतयामि त्वत्पादपद्मयुगलं सततं नमामि । कामं त्वमेव मम पूरय मेद्य कृष्ण दूरेण यातु मम पातकसंचयस्ते

मी दुसऱ्याचे नाव घेत नाही, दुसऱ्याची भक्ति करत नाही, दुसऱ्याचे चिंतन करत नाही; मी सतत तुझ्या पद्मचरणयुगलाला नमस्कार करतो. हे शुद्ध कृष्णा! माझी इच्छा तूच पूर्ण कर; माझा पापसंचय माझ्यापासून दूर जावो.

Verse 28

दासोस्मि देव तव किंकरजन्मजन्म त्वत्पादपद्मयुगलं सततं स्मरामि

हे देवा! मी तुझा दास आहे, जन्मोजन्मी तुझा किंकर आहे; मी सतत तुझ्या पद्मचरणयुगलाचे स्मरण करतो.

Verse 29

यदि कृष्ण प्रसन्नोसि देहि मे सुवरं प्रभो । मन्मातापितरौ कृष्ण सकायौ मंदिरे नय

हे प्रभो श्रीकृष्ण! आपण प्रसन्न असाल तर मला उत्तम वर द्या. हे कृष्णा, माझ्या माता-पित्यांना देहासहित आपल्या धामात घेऊन जा.

Verse 30

आत्मनश्च महादेव मयासह न संशयः । श्रीकृष्ण उवाच । एवं ते परमं कार्यं भविष्यति न संशयः

हे महादेवा! तुझ्याविषयी आणि माझ्यासह असण्याविषयी काहीही संशय नाही. श्रीकृष्ण म्हणाले—अशाच प्रकारे तुझे परम कार्य निःसंशय सिद्ध होईल.

Verse 31

तस्य तुष्टो हृषीकेशो भक्त्या तस्य प्रतोषितः । प्रयातौ वैष्णवं लोकं दाहप्रलयवर्जितौ

त्याच्या भक्तीने पूर्ण तृप्त होऊन हृषीकेश प्रसन्न झाले; तेव्हा ते दोघे दाह व प्रलयरहित वैष्णव लोकास प्रस्थान केले.

Verse 32

सुव्रतेन समं तौ द्वौ सुमना सोमशर्मकौ । यावत्कल्पद्वयं प्राप्तं तावत्स सुव्रतो द्विजः

ते दोघे—सुमना व सोमशर्मा—सुव्रतासमान पदात राहिले; आणि दोन कल्प जितका काळ होता तितका काळ तो द्विज सुव्रत तसाच प्रतिष्ठित राहिला.

Verse 33

बुभुजे बुभुजे दिव्यांल्लोकांश्चैव महामते । देवकार्यार्थमत्रैव काश्यपस्य गृहं पुनः

हे महामते! त्याने दिव्य लोकांचा उपभोग केला—खरोखर उपभोग केला; आणि मग देवकार्य सिद्ध करण्यासाठी याच ठिकाणी कश्यपाच्या घरी पुन्हा परत आला.

Verse 34

अवतीर्णो महाप्राज्ञो वचनात्तस्य चक्रिणः । ऐंद्रं पदं हि यो भुंक्ते विष्णोश्चैव प्रसादतः

तो महाप्राज्ञ पुरुष त्या चक्रधारी भगवंताच्या वचनानुसार अवतीर्ण झाला; आणि श्रीविष्णूच्या प्रसादाने तो निश्चयच ऐंद्र पद भोगतो।

Verse 35

वसुदत्तेति विख्यातः सर्वदेवैर्नमस्कृतः । ऐंद्रं पदं हि यो भुंक्ते सांप्रतं वासवो दिवि

तो ‘वसुदत्त’ या नावाने प्रसिद्ध असून सर्व देवांनी नमस्कारलेला आहे; आणि तो आता दिव्यात वासव (इंद्र) होऊन ऐंद्र पद भोगतो।

Verse 36

एतत्ते सर्वमाख्यातं सृष्टिसंबंधकारणम् । अन्यदेवं प्रवक्ष्यामि यदेव परिपृच्छसि

सृष्टीशी संबंध असलेले कारणतत्त्व हे सर्व तुला सांगितले; आता तू जे विचारतोस तेच पुढे अधिक सांगतो।

Verse 37

व्यास उवाच । धर्माङ्गदो महाप्राज्ञो रुक्माङ्गदसुतो बली । आद्ये कृतयुगे जातः सृष्टिकाले स वासवः

व्यास म्हणाले—धर्मांगद हा महाप्राज्ञ, पराक्रमी व रुक्मांगदाचा पुत्र होता; तो आद्य कृतयुगात जन्मला आणि सृष्टीकाळी वासव (इंद्र) झाला।

Verse 38

तत्कथं देवदेवेश अन्यो धर्माङ्गदो भुवि । अन्यो रुक्मांङ्गदो राजा किं चायं त्रिदशाधिपः

मग हे देवदेवेश! पृथ्वीवर दुसरा धर्मांगद कसा? आणि दुसरा रुक्मांगद राजा कसा? तसेच हा त्रिदशाधिप (इंद्र) कोण आहे?

Verse 39

एतन्मे संशयं जातं तद्भवान्वक्तुमर्हति । ब्रह्मोवाच । हंत ते कथयिष्यामि सर्वसंदेहनाशनम्

माझ्या मनात हा संशय उत्पन्न झाला आहे; आपण तो सांगण्यास योग्य आहात. ब्रह्मा म्हणाले—“बरं तर, मी तुला सर्व संशयांचा नाश करणारे सांगतो.”

Verse 40

देवस्य लीलासृष्ट्यर्थे वर्तते द्विजसत्तम । यथा वाराश्च पक्षाश्च मासाश्च ऋतवो यथा

हे द्विजश्रेष्ठ, हे देवाच्या लीला-सृष्टीच्या हेतूसाठी हे चालते—जसे दिवस, पक्ष, महिने आणि ऋतू क्रमाने चालतात.

Verse 41

संवत्सराश्च मनवस्तथा यांति युगाः पुनः । पश्चात्कल्पः समायाति व्रजाम्येवं जनार्दनम्

वर्षे सरतात, मनूही निघून जातात; युगेही पुन्हा पुन्हा प्रवाहित होतात. नंतर यथाकाळी कल्प येतो—अशा रीतीने मी जनार्दनाकडे जातो.

Verse 42

अहमेव महाप्राज्ञ मयि यांति चराचराः । पुनः सृजति योगात्मा पूर्ववद्विश्वमेव हि

हे महाप्राज्ञ, मीच परम आधार आहे; चराचर सर्व माझ्यात लीन होतात. मग योगात्मा (परमात्मा) पूर्वीप्रमाणे हे अखिल विश्व पुन्हा सृजतो.

Verse 43

पुनरहं पुनर्वेदाः पुनस्ते देवता द्विजाः । तथा भूपाश्च ते सर्वे स्वचरित्रसमाविलाः

पुन्हा पुन्हा—मीही, वेदही, ते देवता आणि द्विजही (पुनः प्रकट होतात). तसेच ते सर्व राजेही, आपल्या आपल्या चरित्रकथेत मग्न असतात.

Verse 44

प्रभवंति महाभाग विद्वांस्तत्र न मुह्यति । पूर्वकल्पे महाभागो यथा रुक्मांगदो नृपः

हे महाभाग! कर्मफळ निश्चितच प्रकट होते; तेथे विद्वान पुरुष मोहात पडत नाही. हे श्रेष्ठ! पूर्वकल्पातही असेच घडले, जसे की प्रसिद्ध राजा रुक्मांगदाच्या बाबतीत.

Verse 45

तथा धर्मांगदश्चायं संजातः ख्यातिमान्द्विजः । रामादयो महाप्राज्ञा ययातिर्नहुषस्तथा

तसेच धर्मांगद नावाचा हा ख्यातिमान द्विज जन्मला. आणि राम आदि महाप्राज्ञ जन, तसेच ययाति व नहुषही तद्वत् (प्रकट झाले).

Verse 46

मन्वादयो महात्मानः प्रभवंति लयंति च । ऐंद्रं पदं प्रभुंजंति राजानो धर्मतत्पराः

मनु आदि महात्मे प्रकट होतात आणि लयासही जातात. धर्मनिष्ठ राजे इंद्रपद प्राप्त करून त्याचा उपभोग घेतात.

Verse 47

यथा धर्मांगदो वीरः प्रभुंजति महत्पदम् । एवं वेदाश्च देवाश्च पुराणाः स्मृतिपूर्वकाः

जसा वीर धर्मांगद महत्पद प्राप्त करून त्याचा उपभोग घेतो, तसाच वेद व देव, तसेच पुराणेही—स्मृतिपरंपरेनुसार—समजावीत.

Verse 48

एतत्तु सर्वमाख्यातं तवाग्रे द्विजसत्तम । चरितं सुव्रतस्याथ पुण्यं सुगतिदायकम्

हे द्विजसत्तम! हे सर्व मी तुमच्या समोर कथन केले—सुव्रताचे हे पवित्र, पुण्यदायक चरित्र, जे शुभ गती देणारे आहे.

Verse 49

अव्यक्तं तु महाभाग प्रब्रवीमि तवाग्रतः

हे महाभाग! तुझ्या समोरच मी अव्यक्त तत्त्वाचे यथार्थ वर्णन करीत आहे।