Adhyaya 113

Verse 1

रंभोवाच । तप एतत्परित्यज्य किंवा लोकयसे शुभे । तपसः क्षरणं स्याद्वै पुरुषस्यापि चिंतनात्

रंभा म्हणाली—हे शुभे, ही तपस्या सोडून तू त्याच्याकडे का पाहतेस? पुरुषाचे केवळ चिंतनही तपाचा क्षय घडविते.

Verse 2

अशोकसुंदर्युवाच । तपसि मे मनो लीनं नहुषस्यापि काम्यया । न मां चालयितुं शक्ता देवासुरमहोरगाः

अशोकसुंदरी म्हणाली—नहुषाची इच्छा असली तरी माझे मन तपश्चर्येत लीन आहे. देव, असुर आणि महोरगही मला त्यातून ढळवू शकत नाहीत.

Verse 3

एनं दृष्ट्वा महाभागे मे मनश्चलते भृशम् । रंतुमिच्छाम्यहं गत्वा एवमुत्सुकतां गतम्

हे महाभागे, त्याला पाहताच माझे मन फारच चंचल होते. अशी उत्कंठा येऊन मी त्याच्याकडे जाऊन क्रीडा करावी असे वाटते.

Verse 4

एवं विपर्ययश्चासीन्मनसो मे वरावने । तन्मे त्वं कारणं ब्रूहि यद्यस्ति ज्ञानमुत्तमम्

हे वरावने, माझ्या मनाचा असा विपर्यास झाला आहे. तुझ्याकडे उत्तम ज्ञान असेल तर याचे कारण मला सांग.

Verse 5

आयुपुत्रस्य भार्याहं देवैः सृष्टा महात्मभिः । कस्मान्मे धावते चेत उत्सुकं रंतुमेव च

मी आयूच्या पुत्राची पत्नी आहे, महात्मा देवांनी मला निर्माण केले. मग माझे चित्त का धावते—केवळ रतीसाठीच उत्सुक?

Verse 6

रंभोवाच । सर्वेष्वेव महाभागे देहरूपेषु भामिनि । वसत्यात्मा स्वयं ब्रह्मज्ञानरूपः सनातनः

रंभा म्हणाली—हे महाभागे, हे तेजस्विनी! सर्व देहरूपांत आत्मा स्वतः वास करतो; तो सनातन असून ब्रह्मच आहे, ब्रह्मज्ञानस्वरूप।

Verse 7

यद्यपि प्रक्रियाबद्धैरिंद्रियैरुपकारिभिः । मोहपाशमयैर्बद्धस्तथा सिद्धस्तु सर्वदा

जरी तो प्रक्रियाबद्ध, कार्योपयोगी इंद्रियांमुळे बांधला गेला आणि मोहाच्या पाशाने जखडला; तरीही सिद्ध पुरुष सर्वदा सिद्धच असतो।

Verse 8

प्रकृतिं नैव जानाति ज्ञानविज्ञानकीं कलाम् । अयं शुद्धश्च धर्मज्ञ आत्मा वेत्ति च सुंदरि

तो प्रकृतीला मुळीच जाणत नाही, तसेच ज्ञान-विज्ञानमयी कलालाही नाही; हे सुंदरि, हा आत्मा शुद्ध व धर्मज्ञ आहे—आणि तोच खरे जाणतो।

Verse 9

गच्छंत्यपि मनस्तापमेनं दृष्ट्वा महामतिम् । पापमेवं परित्यज्य सत्यमेवं प्रधावति

जे निघूनही जात असतात, तेही या महामतीला पाहून मनाचा ताप सोडतात; असे पाप परित्यजून सत्याकडे धाव घेतात।

Verse 10

भर्तायमायुपुत्रस्ते एतत्सत्यं न संशयः । अन्यं दृष्ट्वा विशंकेत पुरुषं पापलक्षणम्

हाच तुझा भर्ता—आयुपुत्र; हे सत्य आहे, संशय नाही. दुसरा पुरुष पाहिल्यास सावध राहा, तो पापलक्षण असू शकतो।

Verse 11

एवं विधिः कृतो देवैः सत्यपाशेन बंधितः । यदस्या आयुपुत्रोपि भर्तृत्वमुपयास्यति

अशा रीतीने देवांनी सत्यपाशाने बद्ध असा हा विधिनियम केला—की तिच्यासाठी आयूचा पुत्रही पतीपदास येईल।

Verse 12

एवमाकर्णितं भद्रे आत्मना तं च सुंदरि । तद्भावसत्यसंबंधं परिगृह्य स्थितः स्वयम्

हे भद्रे, हे सुंदरि! असे अंतःकरणात ऐकून, त्या भावाच्या सत्य-संबंधाला स्वीकारून तो स्वतः स्थिर राहिला।

Verse 13

अन्यं भावं न जानाति आयुपुत्रं च विंदति । प्रकृतिर्नैव ते देवि पतिं जानाति चागतम्

ती दुसरा कोणताही भाव जाणत नाही आणि ‘आयु’ नावाचा पुत्र प्रसवते. हे देवी! ती प्रकृती आलेल्या पतीलाही ओळखत नाही।

Verse 14

एवं ज्ञात्वा प्रधानात्मा तवाद्यैव प्रधावति । आत्मा सर्वं प्रजानाति आत्मा देवः सनातनः

हे जाणून परमात्मा आजच तुझ्याकडे धावतो. आत्मा सर्व काही जाणतो; आत्माच सनातन देव आहे।

Verse 15

अयमेष स वीरेंद्रो नहुषो नाम वीर्यवान् । तस्माद्गच्छति चेतस्ते सत्यं संबंधमिच्छते

“हा तो तोच वीरेंद्र—नहुष नावाचा पराक्रमी. म्हणून तुझे चित्त त्याच्याकडे वळते आणि सत्य संबंध इच्छिते.”

Verse 16

ज्ञात्वा चायोः सुतं भद्रे अन्यं चैव न गच्छति । एतत्ते सर्वमाख्यातं शाश्वतं त्वन्मनोगतम्

हे भद्रे! आयूच्या पुत्रास ओळखून तो मग दुसऱ्या कोणाकडेही जात नाही. तुझ्या मनात नित्य वसलेला तो शाश्वत विषय—हे सर्व मी तुला सांगितले आहे.

Verse 17

हुंडं हत्वा महाघोरं समरे दानवाधमम् । त्वां नयिष्यति स्वस्थानमायोश्च गृहमुत्तमम्

समरात दानवांतील अधम, अतिभयंकर हुंडाचा वध करून तो तुला आपल्या धामास नेईल, आणि आयूच्या उत्तम गृहातही पोहोचवील.

Verse 18

हृतो दैत्येन वीरेंद्रो निजपुण्येन शेषितः । बाल्यात्प्रभृति वीरेंद्रो वियुक्तः स्वजनेन वै

वीरश्रेष्ठ इंद्राला दैत्याने पळवून नेले; तरीही स्वतःच्या पुण्याच्या शेषामुळे तो रक्षित राहिला. बाल्यापासूनच तो वीर इंद्र खरोखरच स्वजनांपासून वियुक्त होता.

Verse 19

पितृमातृविहीनस्तु गतो वृद्धिं महावने । यास्यत्येव पितुर्गेहं त्वयैव सह सांप्रतम्

पिता-मातृविहीन होऊन तो महावनातच वाढला आहे. आता तो नक्कीच, याच क्षणी, तुझ्याच सह पित्याच्या गृहास जाईल.

Verse 20

एवमाभाषितं श्रुत्वा रंभायाः शिवनंदिनी । हर्षेण महताविष्टा तामुवाच समुद्रजाम्

रंभेचे असे वचन ऐकून शिवनंदिनी महान हर्षाने भरून गेली आणि समुद्रजा रंभेला म्हणाली.

Verse 21

अयमेव स सत्यात्मा मम भर्ता सुवीर्यवान् । मनो मे धावतेऽत्यर्थं शोकाकुलितविह्वलम्

तोच माझा सत्यात्मा, पराक्रमी पती आहे। माझे मन अत्यंत व्याकुळ होऊन शोकाने ग्रासलेले, विह्वळ होऊन धावते आहे।

Verse 22

नास्ति चित्तसमो देवो जानाति सुविनिश्चितम् । सत्यमेतन्मया दृष्टं सुचित्रं चारुहासिनि

चित्तासारखा देव नाही—हे निश्चयाने जाण. हे सुचित्रे, चारुहासिनि! हे सत्य आहे; मी स्वतः पाहिले आहे।

Verse 23

मनोभवसमानं तु पुरुषं दिव्यलक्षणम् । न धावति महाचेत एनं दृष्ट्वा यथा सखि

परंतु मनोभवसम, दिव्यलक्षणयुक्त त्या पुरुषाला पाहूनही ती महाचेतना सखी, मित्राला पाहून जशी धावते तशी त्याच्याकडे धावली नाही।

Verse 24

तथा न धावते भद्रे पुंसमन्यं न मन्यते । एनं गंतव्यमावाभ्यां सखीभिर्गृहमेव हि

‘तसेच, हे भद्रे! ती कोणाच्या मागे धावत नाही; दुसऱ्या पुरुषाला आपला मानत नाही. म्हणून आपण दोघांनी सख्यांसह नक्कीच त्याच्या घरी जावे.’

Verse 25

एवमाभाष्य सा रंभा गमनायोपचक्रमे । गमनायोत्सुकां ज्ञात्वा नहुषस्यांतिकं प्रति

असे बोलून रंभा प्रस्थानासाठी सज्ज झाली. ती जाण्यास उत्सुक आहे हे जाणून ती नहुषाच्या सान्निध्याकडे निघाली।

Verse 26

तामुवाच ततो रंभा कस्माद्देवि न गम्यते । सूत उवाच । सख्या च रंभया सार्द्धं नहुषं वीरलक्षणम्

तेव्हा रंभा तिला म्हणाली—“हे देवी, तू का जात नाहीस?” सूत म्हणाले—आणि ती सखी रंभेसह वीरलक्षणयुक्त नहुषाजवळ गेली।

Verse 27

तस्यांतिकं सुसंप्राप्य प्रेषयामास तां सखीम् । एनं गच्छ महाभागे नहुषं देवरूपिणम्

त्याच्या अगदी जवळ जाऊन तिने सखीला दूत म्हणून पाठविले—“हे महाभागे, या देवरूप नहुषाकडे जा।”

Verse 28

कथयस्व कथामेतां तवार्थे आगता यतः । रंभोवाच । एवं सखि करिष्यामि सुप्रियं तव सुव्रते

“ही कथा सांग; कारण तुझ्यासाठीच मी येथे आले आहे.” रंभा म्हणाली—“हे सखि, हे सुव्रते, तुला जे अत्यंत प्रिय तेच मी करीन.”

Verse 29

एवमुक्त्वा गता रंभा नहुषं राजनंदनम् । चापबाणधरं वीरं द्वितीयमिव वासवम्

असे बोलून रंभा निघून गेली; राजनंदन नहुष धनुष्य-बाण धारण करणारा वीर, जणू दुसराच वासव (इंद्र) होता।

Verse 30

प्रत्युवाच गता रंभा सख्या वचनमुत्तमम् । आयुपुत्र महाभाग रंभाहंसमुपागता

रंभा तेथे जाऊन सखीचा उत्तम संदेश सांगू लागली—“हे आयुपुत्र महाभाग, रंभेकडे हंस (दूत) आला आहे.”

Verse 31

शिवस्य कन्यया वीर तयाहं परिप्रेषिता । तवार्थं देवदेवेन देव्या देवेन वै पुरा

हे वीर, शिवाच्या कन्येने मला पाठविले आहे। पूर्वी तुझ्याच हेतुने देवदेवाने देवीसह मला पाठविले होते।

Verse 32

भार्यारूपं वरं श्रेष्ठं सृष्टं लोकेषु दुर्लभम् । दुष्प्राप्यं तु नरश्रेष्ठैर्देवै सेंद्रैस्तपोधनैः

पत्नी-रूप हा श्रेष्ठ वर लोकांत दुर्लभ असा निर्माण झाला आहे; तो तर श्रेष्ठ पुरुषांना, इंद्रासह देवांना आणि तपोधन ऋषींनाही दुष्प्राप्य आहे।

Verse 33

गंधर्वैः पन्नगैः सिद्धैश्चारणैः पुण्यलक्षणैः । स्वयमेव समायातं तवार्थे शृणु सांप्रतम्

गंधर्व, पन्नग, सिद्ध आणि पुण्यलक्षण चारण यांच्यासह ते/हे तुझ्याच हेतुने स्वयमेव येथे आले आहे; आता पुढील वृत्त ऐक।

Verse 34

स्त्रीरत्नं तन्महाप्राज्ञ संपूर्णं पुण्यनिर्मितम् । अशोकसुंदरी नाम तवार्थं तपसि स्थिता

हे महाप्राज्ञ, ते स्त्रीरत्न संपूर्ण व पुण्यनिर्मित आहे; तिचे नाव अशोकसुंदरी असून ती तुझ्याच हेतुने तपश्चर्येत स्थित आहे।

Verse 35

अत्यर्थं तु तपस्तप्तं भवंतमिच्छते सदा । एवं ज्ञात्वा महाभाग भजमानां भजस्व हि

अत्यंत तप केलेली ती सदैव तुलाच इच्छिते. हे महाभाग, हे जाणून जी तुला भजते तिला तूही अवश्य भज व अनुग्रह कर।

Verse 36

त्वामृते सा वरारोहा पुरुषं नैव याचते । नहुषेण तयोक्तं तु श्रुत्वावधारितं वचः

तुझ्यावाचून ती सुडौल कटिवाली स्त्री कोणत्याही पुरुषाकडे काहीही मागत नाही. पण नहुषाने त्यांचे बोलणे ऐकून ते मनात ठसवून घेतले.

Verse 37

प्रत्युत्तरं ददौ चाथ रंभे मे श्रूयतां वचः । तत्तु सर्वं विजानामि यत्त्वयोक्तं ममाग्रतः

मग त्याने उत्तर दिले—“हे रंभे, माझे वचन ऐक. तू माझ्यासमोर जे काही बोललीस ते सर्व मला पूर्णपणे माहीत आहे.”

Verse 38

ममाग्रे कथितं पूर्वं वशिष्ठेन महात्मना । सर्वमेव विजानामि अस्यास्तु तप उत्तमम्

ही गोष्ट पूर्वी महात्मा वशिष्ठांनी मला सांगितली होती. मला सर्व काही माहीत आहे; तिचे तप निश्चयच उत्तम होवो.

Verse 39

श्रूयतां कारणं भद्रे यथासौख्यं भविष्यति । अहत्वा दानवं हुंडं न गच्छामि वरांगनाम्

हे भद्रे, कारण ऐक, म्हणजे सर्व काही सुखाने होईल. दानव हुंडाचा वध केल्यावाचून मी त्या श्रेष्ठ स्त्रीकडे जाणार नाही.

Verse 40

सर्वमेतत्सुवृत्तांतमहं जाने तथैव हि । ममार्थे तव संभूतिस्तपश्च चरितं त्वया

खरेच मी हा सर्व सत्य वृत्तांत जाणतो. माझ्याच हेतुने तुझा जन्म झाला आणि तू तपश्चर्याही केली आहेस.

Verse 41

मम भार्या न संदेहो भवती विधिना कृता । ममार्थे निश्चयं कृत्वा तप आचरितं त्वया

निःसंशय, विधीने तू माझी पत्नी केली आहेस। माझ्यासाठी निश्चय करून तू तपश्चर्या आचरली आहेस।

Verse 42

हृता तस्मात्सुपापेन भवती नियमान्विता । सूतिगृहादहं तेन दानवेनाधमेन वै

म्हणून नियम-व्रतांनी युक्त असलेली तू त्या अतिपापी, नीच दानवाने अपहृत केलीस; आणि मलाही त्या अधमाने सूतिगृहातून उचलून नेले.

Verse 43

बालभावस्थितो देवि पितृमातृविना कृतः । तस्मात्तं तु हनिष्यामि हुंडं वै दानवाधमम्

हे देवी, तो बालभावात वाढविला गेला आहे, पितृ-मातृविना केला गेला आहे। म्हणून मी त्या दानवाधम हुंडाचा निश्चयाने वध करीन.

Verse 44

पश्चात्त्वामुपनेष्येऽहं वशिष्ठस्याश्रमं प्रति । एवं कथय भद्रं ते रंभे मत्प्रियकारिणीम्

यानंतर मी तुला वशिष्ठांच्या आश्रमाकडे नेईन। आता असेच बोल—तुझे कल्याण हो, हे रंभे, माझे प्रिय करणारी.

Verse 45

एवं विसर्जिता तेन सत्वरं सा गता पुनः । अशोकसुंदरीं देवीं कथयामास तस्य च

अशा रीतीने त्याने विसर्जित केल्यावर ती त्वरेने पुन्हा परत गेली आणि देवी अशोकसुंदरीला त्याचा वृत्तांतही सांगितला.

Verse 46

समासेन तथा सर्वं रंभा सा द्विजसत्तम । अशोकसुंदरी सा तु अवधार्य सुभाषितम्

हे द्विजश्रेष्ठ! रंभेने संक्षेपाने सर्व वृत्तांत सांगितला. आणि अशोकसुंदरीने ती सुभाषित वचने हृदयात धारण करून मनात विचार केला.

Verse 47

नहुषस्य सुवीरस्य हर्षेण च समन्विता । तस्थौ तत्र तया सार्द्धं सुसख्या रंभया तदा

तेव्हा सुवीर नहुषामुळे हर्षाने परिपूर्ण होऊन ती तेथेच आपली प्रिय सखी रंभेसह थांबली.

Verse 48

भर्तुश्च कीदृशं वीर्यमिति पश्यामि वै सदा

“आणि माझ्या पतीचे पराक्रमस्वरूप वीर्य कसे आहे, हे मी नेहमी पाहते.”

Verse 113

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये च्यवनचरित्रे नहुषाख्याने त्रयोदशाधिकशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणातील भूमिखंडात वेनोपाख्यानांतर्गत गुरुतीर्थमाहात्म्य, च्यवनचरित्र व नहुषप्रसंग सहित एकशे तेरावा अध्याय समाप्त झाला.