Adhyaya 105

Verse 1

कुंजल उवाच । गता सा नंदनवनं सखीभिः सह क्रीडितुम् । तत्राकर्ण्य महद्वाक्यमप्रियं तु तदा पितुः

कुंजल म्हणाला—ती सख्यांसह क्रीडा करण्यासाठी नंदनवनात गेली. तेथे तिने त्या वेळी पित्याचे गंभीर वचन ऐकले, जे तिला अप्रिय वाटले।

Verse 2

चारणानां सुसिद्धानां भाषतां हर्षणेन तु । आयोर्गेहे महावीर्यो विष्णुतुल्यपराक्रमः

चारण व सुसिद्ध आनंदाने बोलत असतानाच, आयोरच्या घरी एक महावीर जन्मला; ज्याचा पराक्रम विष्णूसमान होता।

Verse 3

भविष्यति सुतश्रेष्ठो हुंडस्यांतं करिष्यति । एवंविधं महद्वाक्यमप्रियं दुःखदायकम्

“एक श्रेष्ठ पुत्र उत्पन्न होईल आणि हुंडाचा अंत करील”—हे महावचन अप्रिय व दुःखदायक ठरले.

Verse 4

समाकर्ण्य समायाता पितुरग्रे निवेदितम् । समासेन तया तस्य पुरतो दुःखदायकम्

ते ऐकून ती आली व पित्यापुढे निवेदन केले; थोडक्यात त्याच्या समोरच ते दुःखदायक वृत्त सांगितले.

Verse 5

पितुरग्रे जगादाथ पिता श्रुत्वा स विस्मितः । शापमशोकसुंदर्याः सस्मार च पुराकृतम्

मग तो पित्यापुढे बोलला. ते ऐकून पिता विस्मित झाला आणि अशोकसुंदरीचा पूर्वीचा शाप त्याला आठवला.

Verse 6

एतस्यार्थे तपस्तेपे सेयं चाशोकसुंदरी । गर्भस्य नाशनायैव इंदुमत्याः स दानवः

याच हेतूसाठी अशोकसुंदरीने तप केले; आणि तो दानव केवळ इंदुमतीच्या गर्भाचा नाश करण्यासाठीच प्रवृत्त झाला.

Verse 7

विचक्रे उद्यमं दुष्टः कालाकृष्टो दुरात्मवान् । छिद्रान्वेषी ततो भूत्वा इंदुमत्यास्तु नित्यशः

काळाने प्रेरित तो दुष्ट दुरात्मा कार्यास लागला; मग छिद्र शोधणारा होऊन तो इंदुमतीत नित्य काही दुर्बलता शोधू लागला.

Verse 8

यदा पश्यति तां राज्ञीं रूपौदार्यगुणान्विताम् । दिव्यतेजः समायुक्तां रक्षितां विष्णुतेजसा

जेव्हा तो त्या राणीला पाहतो—रूप, औदार्य व सद्गुणांनी युक्त, दिव्य तेजाने दीप्त आणि विष्णुतेजाने रक्षित।

Verse 9

दिव्येन तेजसा युक्तां सूर्यबिंबोपमां तु ताम् । तस्याः पार्श्वे महाभाग रक्षणार्थं स्थितः सदा

दिव्य तेजाने युक्त ती सूर्यबिंबासारखी दीप्त होती; आणि हे महाभाग, तिच्या रक्षणार्थ तो सदैव तिच्या पार्श्वाशी उभा असे.

Verse 10

दूरात्स दानवो दुष्टस्तस्याश्च बहुदर्शयन् । नानाविद्यां महोग्रां च भीषिकां सुविभीषिकाम्

दूरून तो दुष्ट दानव तिला अनेक प्रकार दाखवीत, नानाविध महाउग्र विद्या—भयावह व अतिविभीषक—प्रयोग करू लागला.

Verse 11

गर्भस्य तेजसा युक्ता रक्षिता विष्णुतेजसा । भयं न जायते तस्या मनस्येव कदापुनः

गर्भतेजाने युक्त व विष्णुतेजाने रक्षित तिच्या मनातही कधी भय उत्पन्न होत नाही; मग अन्यथा कसे होईल?

Verse 12

विफलो दानवो जात उद्यमश्च निरर्थकः । मनीप्सितं नैव जातं हुंडस्यापि दुरात्मनः

त्या दानवाचा प्रयत्न विफल झाला व त्याचा उद्यम निरर्थक ठरला; दुरात्मा हुंडालाही मनोइच्छित फल मिळाले नाही.

Verse 13

एवं वर्षशतं पूर्णं पश्यमानस्य तस्य च । प्रसूता सा हि पुत्रं च स्वर्भानोस्तनया तदा

अशा रीतीने त्याच्या पाहतापाहता पूर्ण शंभर वर्षे झाली; तेव्हा स्वर्भानूची कन्या एका शुभ पुत्रास प्रसूत झाली.

Verse 14

रात्रावेव सुतश्रेष्ठ तस्याः पुत्रो व्यजायत । तेजसातीव भात्येष यथा सूर्यो नभस्तले

त्याच रात्री, हे श्रेष्ठ पुत्रा, तिचा पुत्र जन्मला; तो आकाशातील सूर्याप्रमाणे अतिशय तेजाने उजळून निघाला.

Verse 15

सूत उवाच । अथ दासी महादुष्टा काचित्सूतिगृहागता । अशौचाचारसंयुक्ता महामंगलवादिनी

सूत म्हणाले—तेव्हा एक महादुष्टा दासी सुतिगृहात आली; अशौच आचरण असूनही ती मोठ्या मंगल वचनांचा उच्चार करीत होती.

Verse 16

तस्याः सर्वं समाज्ञाय स हुंडो दानवाधमः । दास्या अंगं प्रविश्यैव प्रविष्टश्चायुमन्दिरे

तिच्याविषयी सर्व जाणून दानवाधम हुंडा दासीच्या देहात शिरला आणि तिच्याच द्वारे आयूच्या अंतःपुरात प्रवेशला.

Verse 17

महाजने प्रसुप्ते च निद्रयातीवमोहिते । तं पुत्रं देवगर्भाभमपहृत्य बहिर्गतः

महाजन गाढ झोपेत अतिशय मोहित होऊन झोपले असता, त्याने देवगर्भासारख्या तेजस्वी त्या पुत्रास अपहरून बाहेर गेला.

Verse 18

कांचनाख्यपुरे प्राप्तः स्वकीये दानवाधमः । समाहूय प्रियां भार्यां विपुलां वाक्यमब्रवीत्

आपल्या कांचनाख्य नावाच्या नगरात पोहोचल्यावर त्या नीच दानवाने आपली प्रिय पत्नी विपुला हिला बोलावून हे वचन म्हटले.

Verse 19

वधस्वैनं महापापं बालरूपं रिपुं मम । पश्चात्सूदस्य वै हस्ते भोजनार्थं प्रदीयताम्

बाळरुपातील माझ्या या महापापी शत्रूचा वध कर. त्यानंतर भोजनासाठी याला आचाऱ्याच्या हाती सोपव.

Verse 20

नानाभेदैर्विभेदैश्च पाचयस्व हि निर्घृणम् । सूदहस्तान्महाभागे पश्चाद्भोक्ष्ये न संशयः

हे निर्दयी! याला नाना प्रकारच्या पद्धतींनी शिजव. हे महाभागे! आचाऱ्याच्या हातून तयार झाल्यावर मी याचे भक्षण करीन, यात शंका नाही.

Verse 21

वाक्यमाकर्ण्य तद्भर्तुर्विपुला विस्मिताभवत् । कस्मान्निर्घृणतां याति भर्त्ता मम सुनिष्ठुरः

आपल्या पतीचे ते बोलणे ऐकून विपुला आश्चर्यचकित झाली. माझा पती इतका कठोर आणि निर्दयी का झाला आहे?

Verse 22

सर्वलक्षणसंपन्नं देवगर्भोपमं सुतम् । कस्य कस्मात्प्रभक्ष्येत क्षमाहीनः सुनिर्घृणः

सर्व लक्षणांनी संपन्न आणि देवाच्या गर्भाप्रमाणे असलेल्या या पुत्राला कोण क्षमाहीन आणि अत्यंत निर्दयी होऊन खाऊ शकेल? आणि कोणाचा हा पुत्र आणि कशासाठी?

Verse 23

इत्येवं चिंतयामास कारुण्येन समन्विता । पुनः पप्रच्छ भर्तारं कस्माद्भक्ष्यसि बालकम्

अशा प्रकारे करुणेने युक्त होऊन ती विचार करू लागली. मग तिने पुन्हा पतीला विचारले—“कशासाठी तू या बालकाला भक्षण करशील?”

Verse 24

कस्माद्भवसि संक्रुद्धो अतीव निरपत्रपः । सर्वं मे कारणं ब्रूहि तत्त्वेन दनुजेश्वर

“तू इतका क्रुद्ध का झालास आणि इतका निर्लज्ज का आहेस? हे दानवाधिपती, सर्व कारण मला सत्यतेने सांग।”

Verse 25

आत्मदोषं च वृत्तांतं समासेन निवेदितम् । शापमशोकसुंदर्या हुंडेनापि दुरात्मना

मग त्याने आपला दोष आणि सर्व वृत्तांत संक्षेपाने सांगितला—दुष्ट हुंडाने अशोकसुंदरीवर कसा शाप आणला होता ते।

Verse 26

तया ज्ञातं तु तत्सर्वं कारणं दानवस्य वै । वध्योऽयं बालकः सत्यं नो वा भर्त्ता मरिष्यति

तेव्हा तिला त्या दानवाच्या कृत्याचे सर्व कारण कळले—“हा बालक खरोखर वध्य आहे; नाहीतर माझा पती मरेल.”

Verse 27

इत्येवं प्रविचार्यैव विपुला क्रोधमूर्च्छिता । मेकलां तु समाहूय सैरंध्रीं वाक्यमब्रवीत्

अशा रीतीने विचार करून विपुला क्रोधमूर्च्छित झाली. तिने दासी मेकलाला बोलावून हे वचन सांगितले.

Verse 28

जह्येनं बालकं दुष्टं मेकलेऽद्य महानसे । सूदहस्ते प्रदेहि त्वं हुण्डभोजनहेतवे

आज मेकलेतील महानसातून या दुष्ट बालकाला हाकलून द्या। स्वयंपाक्याच्या हाती त्याला द्या, जेणेकरून तो हुण्डांच्या भोजनास कारण होईल।

Verse 29

मेकला बालकं गृह्य सूदमाहूय चाब्रवीत् । राजादेशं कुरुष्वाद्य पचस्वैनं हि बालकम्

मेकलाने बालकाला धरून स्वयंपाक्याला बोलावले व म्हणाली—“आज राजाज्ञा पूर्ण कर; या बालकाला खरोखर शिजव.”

Verse 30

एवमाकर्णितं तेन सूदेनापि महात्मना । आदाय बालकं हस्ताच्छस्त्रमुद्यम्य चोद्यतः

असे ऐकून त्या महात्मा स्वयंपाक्यानेही बालकाचा हात धरला; शस्त्र उचलून तो प्रहार करण्यास उद्यत झाला.

Verse 31

एष वै देवदेवस्य दत्तात्रेयस्य तेजसा । रक्षितस्त्वायुपुत्रश्च स जहास पुनः पुनः

“देवदेव दत्तात्रेयांच्या तेजाने हा वायुपुत्र रक्षित होता; आणि तो पुन्हा पुन्हा हसत राहिला.”

Verse 32

हसंतं तं समालोक्य स सूदः कृपयान्वितः । सैरंध्री च कृपायुक्ता सूदं तं प्रत्यभाषत

त्याला हसताना पाहून तो स्वयंपाकी करुणेने भरून बोलला. आणि सैरंध्रीही दयायुक्त होऊन त्या स्वयंपाक्याला म्हणाली.

Verse 33

नैष वध्यस्त्वया सूद शिशुरेव महामते । दिव्यलक्षणसंपन्नः कस्य जातः सुसत्कुले

हे सूद, याचा वध करू नकोस; हा तर केवळ बालक आहे, हे महामते। दिव्य लक्षणांनी युक्त हा कोणत्या सुसत्कुलात जन्मला आहे?

Verse 34

सूद उवाच । सत्यमुक्तं त्वया भद्रे वाक्यं वै कृपयान्वितम् । राजलक्षणसंपन्नो रूपवान्कस्य बालकः

सूद म्हणाला—हे भद्रे, तू सत्यच बोललीस; तुझे वचन करुणेने युक्त आहे. राजलक्षणांनी संपन्न हा रूपवान बालक कोणाचा पुत्र आहे?

Verse 35

कस्माद्भोक्ष्यति दुष्टात्मा हुंडोऽयं दानवाधमः । येन वै रक्षितो वंशः पूर्वमेव सुकर्मणा

हा दुष्टात्मा हुंड—दानवाधम—कशासाठी भोग घेईल? ज्याच्या सुकर्माने वंश पूर्वीच रक्षित झाला होता.

Verse 36

आपत्स्वपि स जीवेत दुर्गेषु नान्यथा भवेत् । सिंधुवेगेन नीतस्तु वह्निमध्ये गतोऽथवा

आपत्तीतही तो जगण्याचा प्रयत्न करावा; दुर्गम संकटांत अन्यथा वागू नये—नदीच्या वेगाने वाहून गेला तरी वा अग्नीमध्ये पडला तरी.

Verse 37

जीवतेनात्र संदेहो यश्च कर्मसहायवान् । तस्माद्धि क्रियते कर्म धर्मपुण्यसमन्वितम्

जो जिवंत आहे त्याच्याविषयी येथे संदेह नाही—विशेषतः जो कर्माचा आधार घेतो. म्हणून धर्म-पुण्ययुक्त कर्म निश्चयाने करावे.

Verse 38

आयुष्मंतो नरास्तेन प्रवदंति सुखं ततः । तारकं पालकं कर्म रक्षते जाग्रते हि तत्

त्या धर्माचरणामुळे मनुष्य दीर्घायुषी होतात आणि नंतर सुखाने, आनंदाने बोलतात. ते जागृत कर्म—तारक व पालक—निश्चितच रक्षण करते.

Verse 39

मुक्तिदं जायते नित्यं मैत्रस्थानप्रदायकम् । दानपुण्यान्वितं कर्म प्रियवाक्यसमन्वितम्

ते कर्म नित्य मुक्तिदायक होते व मैत्रीभावाचे स्थान प्रदान करते. ते दानपुण्ययुक्त आणि प्रिय वचनांनी समन्वित असते.

Verse 40

उपकारयुतं यश्च करोति शुभकृत्तदा । तमेव रक्षते कर्म सर्वदैव न संशयः

जो शुभकर्मी उपकारयुक्त कर्म करतो, त्याचे तेच कर्म सर्वकाळ रक्षण करते—यात संशय नाही.

Verse 41

अन्ययोनिं प्रयाति स्म प्रेरितः स्वेन कर्मणा । किं करोति पिता माता अन्ये स्वजनबान्धवाः

स्वतःच्या कर्माने प्रेरित होऊन मनुष्य दुसऱ्या योनीत (दुसऱ्या जन्मात) जातो. मग पिता-माता किंवा इतर स्वजन-बांधव काय करणार?

Verse 42

कर्मणा निहतो यस्तु न स्युस्तस्य च रक्षणे । सूत उवाच । येनैव कर्मणा चैव रक्षितश्चायुनंदनः

जो स्वतःच्या कर्मानेच निहत होतो, त्याचे रक्षण करणारा कोणी नसतो. सूत म्हणाले—पर त्याच कर्माने आयूच्या वंशजाचेही रक्षण झाले.

Verse 43

तस्मात्कृपान्वितो जातः सूदः कर्मवशानुगः । सैरंध्री च तथा जाता प्रेरिता तस्य कर्मणा

म्हणून कर्मवशाने चालणारा कृपायुक्त सूद जन्मला; आणि त्याच कर्माच्या प्रेरणेने सैरंध्री नामक दासीही उत्पन्न झाली.

Verse 44

द्वाभ्यामेव सुतश्चायो रक्षितश्चारुलक्षणः । रात्रावेव प्रणीतोऽसौ तस्माद्गेहान्महाश्रमे

सुंदर लक्षणांनी युक्त तो पुत्र केवळ त्या दोघांनीच रक्षित केला; आणि त्याच रात्री त्याला घरातून महाश्रमाकडे नेण्यात आले.

Verse 45

वशिष्ठस्याश्रमे पुण्ये सैरंध्र्या पुण्यकर्मणा । शुभे पर्णकुटीद्वारे तस्मिन्नेव महाश्रमे

वशिष्ठांच्या पवित्र आश्रमात, पुण्यकर्मा सैरंध्रीकडून, त्याच महाश्रमातील पर्णकुटीच्या शुभ द्वारी...

Verse 46

गता सा स्वगृहं पश्चान्निक्षिप्य बालकोत्तमम् । एणं निपात्य सूदेन पाचितं मांसमेव हि

मग ती आपल्या घरी गेली; उत्तम बालकाला ठेवून तिने एक हरिण पाडला, आणि सूदाने त्याचे मांसच खरोखर शिजविले.

Verse 47

भोजयित्वा सुदैत्येंद्रो हुंडो हृष्टोभवत्तदा । शापमशोकसुंदर्या मोघं मेने तदासुरः

भोजन घालून सुदैत्येंद्र हुंड त्या वेळी हर्षित झाला; तेव्हा त्या असुराने अशोकसुंदरीचा शाप निष्फळ मानला.

Verse 48

हर्षेण महताविष्टः स हुंडो दानवेश्वरः । कुंजल उवाच । प्रभाते विमले जाते वशिष्ठो मुनिसत्तमः

महान हर्षाने व्यापलेला दानवांचा अधिपती हुंडा आनंदित झाला. कुंजल म्हणाला—निर्मळ प्रभात उगवताच मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठ (तेथे) आले.

Verse 49

बहिर्गतो हि धर्मात्मा कुटीद्वारात्प्रपश्यति । संपूर्णं बालकं दृष्ट्वा दिव्यलक्षणसंयुतम्

तो धर्मात्मा बाहेर गेला आणि कुटीच्या दारातून पाहू लागला. दिव्य लक्षणांनी युक्त पूर्ण वाढलेला बालक पाहून तो विस्मित झाला.

Verse 50

संपूर्णेंदुप्रतीकाशं सुंदरं चारुलोचनम् । वशिष्ठ उवाच । पश्यंतु मुनयः सर्वे यूयमागत्य बालकम्

पूर्ण चंद्रासारखा तेजस्वी, सुंदर व मनोहर नेत्रांचा (तो बालक होता)। वसिष्ठ म्हणाले—हे मुनिगण, तुम्ही सर्वजण येऊन या बालकाला पाहा.

Verse 51

कस्य केन समानीतं रात्रौ द्वारांगणे मम । देवगंधर्वगर्भाभं राजलक्षणसंयुतम्

हे कोणाचे आहे आणि कोणाने—रात्री—माझ्या दाराच्या अंगणात आणले? देव-गंधर्वांच्या सारासारखे तेजस्वी, राजलक्षणांनी युक्त हे कोण?

Verse 52

कंदर्पकोटिसंकाशं पश्यंतु मुनयोऽमलम् । महाकौतुकसंयुक्ता हृष्टा द्विजवरास्ततः

कोट्यवधी कंदर्पासारखा तेज असलेल्या त्या निर्मळ (बालकाला) मुनिंनी पाहिले. तेव्हा महान कुतूहलाने युक्त श्रेष्ठ द्विज आनंदित झाले.

Verse 53

समपश्यन्सुतं ते तु आयोश्चैव महात्मनः । वशिष्ठः स तु धर्मात्मा ज्ञानेनालोक्य बालकम्

तेव्हा धर्मात्मा महर्षी वसिष्ठांनी महात्मा आयूचा पुत्र पाहिला. ज्ञानदृष्टीने त्या बालकाकडे पाहून त्याची खरी अवस्था त्यांनी जाणली.

Verse 54

आयुपुत्रं समाज्ञातं चरित्रेण समन्वितम् । वृत्तांतं तस्य दुष्टस्य हुण्डस्यापि दुरात्मनः

आयूच्या पुत्राला त्याच्या आचरण-स्वभावासह नीट ओळखून त्यांनी त्या दुष्ट व दुरात्मा हुण्डाचा संपूर्ण वृत्तांतही जाणून घेतला.

Verse 55

कृपया ब्रह्मपुत्रस्तु समुत्थाय सुबालकम् । कराभ्यामथ गृह्णाति यावद्द्विजो वरोत्तमः

मग करुणेने प्रेरित होऊन ब्रह्मपुत्र उठला आणि दोन्ही हातांनी त्या सुकुमार बालकाला धरून घेतला; तो श्रेष्ठ द्विज तेथेच उभा राहिला.

Verse 56

तावत्पुष्पसुवृष्टिं च चक्रुर्देवाः सुतोपरि । ललितं सुस्वरं गीतं जगुर्गंधर्वकिन्नराः

तेव्हा देवांनी त्या पुत्रावर सुंदर पुष्पवृष्टी केली. गंधर्व-किन्नरांनी मधुर स्वरांत ललित गीत गायिले.

Verse 57

ऋषयो वेदमंत्रैस्तु स्तुवंति नृपनंदनम् । वशिष्ठस्तं समालोक्य वरं वै दत्तवांस्तदा

ऋषींनी वेदमंत्रांनी राजपुत्राची स्तुती केली. तेव्हा वसिष्ठांनी त्याला पाहून त्याच क्षणी वरदान दिले.

Verse 58

नहुषेत्येव ते नाम ख्यातं लोके भविष्यति । हुषितो नैव तेनापि बालभावैर्नराधिप

“नहुष” असेच तुझे नाव जगात प्रसिद्ध होईल. तरी हे नराधिप, त्यानेही तू खरोखर तृप्त होणार नाहीस; बालसुलभ वृत्ती उरतील.

Verse 59

तस्मान्नहुष ते नाम देवपूज्यो भविष्यसि । जातकर्मादिकं कर्म तस्य चक्रे द्विजोत्तमः

म्हणून तुझे नाव ‘नहुष’ होईल आणि तू देवांनीही पूज्य होशील. मग त्या द्विजोत्तमाने त्याचे जातकर्मादी संस्कार केले.

Verse 60

व्रतदानं विसर्गं च गुरुशिष्यादिलक्षणम् । वेदं चाधीत्य संपूर्णं षडंगं सपदक्रमम्

त्याने व्रत-दानाची विधी, विसर्जनाचे नियम, गुरु-शिष्यांची लक्षणे जाणून, षडंगांसह वेद व पदपदक्रमासह संपूर्ण अध्ययन केले.

Verse 61

सर्वाण्येव च शास्त्राणि अधीत्य द्विजसत्तमात् । वशिष्ठाच्च धनुर्वेदं सरहस्यं महामतिः

त्या महामतीने त्या द्विजसत्तमाकडून सर्व शास्त्रे शिकून, वशिष्ठांकडून रहस्यासह धनुर्वेदही आत्मसात केला.

Verse 62

शस्त्राण्यस्त्राणि दिव्यानि ग्राहमोक्षयुतानि च । ज्ञानशास्त्रादिकं न्याय राजनीतिगुणादिकान्

त्याने दिव्य शस्त्र-अस्त्रे, ग्रहणातून मुक्तीचे विधी, ज्ञानशास्त्रे, न्यायविद्या तसेच राजनीतीचे गुण व तत्त्वेही आत्मसात केली.

Verse 63

वशिष्ठादायुपुत्रश्च शिष्यरूपेण भक्तिमान् । एवं स सर्वनिष्पन्नो नाहुषश्चातिसुंदरः

वसिष्ठांचा पुत्र आयु भक्तिमान होऊन शिष्यरूपाने वर्तला. अशा प्रकारे नहुष सर्व प्रकारे सिद्ध होऊन अत्यंत सुंदर झाला.

Verse 64

वशिष्ठस्य प्रसादाच्च चापबाणधरोभवत्

वसिष्ठांच्या प्रसादाने तो धनुष्य-बाण धारण करणारा झाला.

Verse 105

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये च्यवनचरित्रे पंचोत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्री पद्मपुराणातील भूमिखंडात, वेनोपाख्यानांतर्गत गुरुतीर्थ-माहात्म्य व च्यवनचरित्रातील एकशे पाचवा अध्याय समाप्त झाला.