Adhyaya 101

Verse 1

सूत उवाच । देवदेवो हृषीकेशस्त्वंगपुत्रं नृपोत्तमम् । समाचष्ट महाश्रेय आख्यानं पापनाशनम्

सूत म्हणाले—देवाधिदेव हृषीकेशांनी अङ्गपुत्र श्रेष्ठ नृपाला पापनाशक व महाश्रेयदायक आख्यान सांगितले।

Verse 2

श्रूयतामभिधास्यामि चरित्रं श्रेयदायकम् । द्विजस्यापि च वृत्तांतं कुंजलस्य महात्मनः

ऐका; मी श्रेयदायक चरित्र सांगतो—महात्मा द्विज कुंजल याचाही वृत्तांत।

Verse 3

विष्णुरुवाच । कुंजलश्चापि धर्मात्मा चतुर्थं पुत्रमेव च । समाहूय मुदायुक्त उवाचैनं कपिंजलम्

विष्णु म्हणाले—तेव्हा धर्मात्मा कुंजलाने आनंदाने आपल्या चौथ्या पुत्रालाही बोलावून त्या कपिंजलास सांगितले।

Verse 4

किं नु पुत्र त्वया दृष्टमपूर्वं कथयस्व मे । भोजनार्थं तु यासि त्वमितः कस्मिन्सुतोत्तम

हे पुत्रा! तू कोणते अपूर्व अद्भुत दृश्य पाहिले आहेस? मला सांग. आणि भोजनासाठी, हे श्रेष्ठ सुत, तू येथून कुठे जातोस?

Verse 5

तदाचक्ष्व महाभाग यदि दृष्टं सुपुण्यदम् । कपिंजल उवाच । यच्च तात त्वया पृष्टमपूर्वं प्रवदाम्यहम्

हे महाभाग! जर तू महान् पुण्य देणारे काही पाहिले असेल तर सांग. कपींजल म्हणाला—हे तात! तू विचारलेला तो अपूर्व विषय मी आता सांगतो.

Verse 6

यन्न दृष्टं श्रुतं केन कस्मान्नैव श्रुतं मया । तदिहैव प्रवक्ष्यामि श्रूयतामधुना पितः

जे कोणीही पाहिले नाही, ऐकले नाही—ते मला कसे ऐकू येईल? हे पित्या! तेच मी इथेच आता सांगतो; कृपया ऐका.

Verse 7

शृण्वंतु भ्रातरः सर्वे मातस्त्वं शृणु सांप्रतम् । कैलासः पर्वतश्रेष्ठो धवलश्चंद्र सन्निभः

सर्व भाऊ ऐका, आणि हे माता! तूही आता ऐक. कैलास हा पर्वतश्रेष्ठ आहे; तो धवल, चंद्रासारखा तेजस्वी आहे.

Verse 8

नानाधातुसमाकीर्णो नानावृक्षोपशोभितः । गंगाजलैः शुभैः पुण्यैः क्षालितः सर्वतः पितः

तो नाना धातूंनी भरलेला, नाना वृक्षांनी शोभलेला आहे; आणि हे पित्या! सर्व बाजूंनी गंगेच्या शुभ, पवित्र जलाने तो धुतला व पावन झालेला आहे.

Verse 9

नदीनां तु सहस्राणि दिव्यानि विविधानि च । यस्मात्तात प्रसूतानि जलानि विविधानि च

हे तात! त्याच्यापासून दिव्य व विविध प्रकारच्या सहस्र नद्या उत्पन्न झाल्या; तसेच अनेक प्रकारची जलधारा देखील प्रकट झाली।

Verse 10

तडागानि सहस्राणि सोदकानि महागिरौ । नद्यः संति विशालिन्यो हंससारससेविताः

त्या महागिरीवर पाण्याने परिपूर्ण अशी सहस्र तळी आहेत; तसेच हंस व सारसांनी सेविलेल्या विशाल, विस्तीर्ण नद्या देखील आहेत।

Verse 11

तस्मिञ्छिखरिणां श्रेष्ठे पुण्यदाः पापनाशनाः । वनानि विविधान्येव पुष्पितानि फलानि च

त्या शिखरांतील श्रेष्ठ स्थानी विविध प्रकारची वने होती—पुण्य देणारी व पाप नाश करणारी—जी पुष्पांनी व फळांनी परिपूर्ण होती।

Verse 12

नानावृक्षोपयुक्तानि हरितानि शुभानि च । किन्नराणां गणैर्युक्तश्चाप्सरोभिः समाकुलः

ते नानाविध वृक्षांनी युक्त, हरित व शुभ होते; किन्नरांच्या गणांनी संयुक्त आणि अप्सरांनी गजबजलेले होते।

Verse 13

गंधर्वचारणैः सिद्धैर्देववृंदैः सुशोभितः । दिव्यवृक्षवनोपेतो दिव्यभावैः समाकुलः

ते गंधर्व, चारण, सिद्ध व देववृंदांनी सुशोभित होते; दिव्य वृक्षांच्या उपवनांनी युक्त आणि दिव्य भाव-तेजाने परिपूर्ण होते।

Verse 14

दिव्यगंधैः सुशोभाढ्यैर्नानारत्नसमन्वितः । शिलाभिः स्फटिकस्यापि शुक्लाभिस्तु सुशोभनः

दिव्य सुगंधींनी युक्त, अत्यंत शोभायमान व नानाविध रत्नांनी समन्वित ते स्थान शुभ्र स्फटिकासारख्या शिळांनी अधिकच रम्य दिसत होते।

Verse 15

सूर्यतेजोमयो राजंस्तेजोभिस्तु समाकुलः । चंदनैश्चारुगंधैश्च बकुलैर्नीलपुष्पकैः

हे राजन्, ते जणू सूर्यतेजाने घडलेले, सर्वत्र तेजाने परिपूर्ण होते; सुगंधी चंदन, बकुळफुले व निळ्या रंगाच्या पुष्पांनी ते अलंकृत होते।

Verse 16

नानापुष्पमयैर्वृक्षैः सर्वत्र समलंकृतः । पक्षिणां सुनिनादैश्च दिव्यानां मधुरायते

नानाविध पुष्पांनी भरलेल्या वृक्षांनी ते सर्वत्र अलंकृत होते; आणि दिव्य पक्ष्यांच्या शुभ मधुर किलबिलाटाने ते स्थान अधिकच रम्य होत असे।

Verse 17

षट्पदानां निनादैश्च वृक्षौघैर्मधुरायते । रुतैश्च कोकिलानां तु शोभते स वनो गिरिः

भुंग्यांच्या गुंजारवाने व वृक्षसमूहाच्या विपुलतेने तो वनाच्छादित पर्वत मधुर वाटे; आणि कोकिळांच्या कूजनाने युक्त होऊन तो अधिकच शोभून दिसे।

Verse 18

गणकोटिसमाकीर्णं तत्रास्ति शिवमंदिरम् । अंशुभिर्धवलं पुण्यं पुण्यराशिशिलोच्चयम्

तेथे कोट्यवधी गणांनी परिपूर्ण असे श्रीशिवमंदिर होते; किरणांनी धवल, पवित्र व पुण्यमय—जणू पुण्यराशीपासून उभा राहिलेला शिळाशिखर।

Verse 19

सिंहैश्च गर्जमानैश्च सैरिभैः कुंजरैस्ततः । दिग्गजानां सुघोषैश्च शब्दितं च समंततः

मग सर्वत्र सिंहांच्या गर्जना, प्रचंड हत्तींच्या नादाने आणि दिग्गजांच्या मंगल घोषाने सर्व दिशांत घुमून उठले।

Verse 20

नानामृगैः समाकीर्णं शाखामृगगणाकुलम् । मयूरकेकाघोषैश्च गुहासु च विनादितम्

तेथे नानाविध वन्य मृगांची गर्दी होती, शाखांवर राहणाऱ्या वानरांच्या टोळ्यांनी ते भरलेले होते; आणि मयूरांच्या केकारवाने गुहांतही निनाद होत होता।

Verse 21

कंदरैर्लेपनैः कूटैः सानुभिश्च विराजितम् । नानाप्रस्रवणोपेतमोषधीभिर्विराजितम्

तो कंदरे, उतार-चढाव, कूट-शिखरे व सानूंनी शोभून दिसत होता; अनेक झऱ्यांनी युक्त होऊन औषधी वनस्पतींनीही तो उजळून निघाला होता।

Verse 22

दिव्यं दिव्यगुणं पुण्यं पुण्यधाम समाकुलम् । सेवितं पुण्यलोकैश्च पुण्यराशिं महागिरिम्

तो महागिरी दिव्य आहे, दिव्य गुणांनी युक्त, परम पुण्यस्वरूप व पुण्यधामांनी परिपूर्ण आहे; पुण्यलोकांतील जनांनी सेविला गेलेला तो जणू पुण्याचा महान राशीच आहे।

Verse 23

पुलिंदभिल्लकोलैश्च सेवितं पर्वतोत्तमम् । विकटैः शिखरैः कोटैरद्रिराजः प्रकाशते

तो पर्वतोत्तम पुलिंद, भिल्ल व कोल जनांनी सेविला जातो; विकट शिखरे व दुर्गम कूटांनी शोभून तो अद्रिराज तेजाने प्रकाशतो।

Verse 24

अन्यैर्नानाविधैः पुण्यैः कौतुकैर्मंगलैः शुभैः । गंगोदकप्रवाहैश्च महाशब्दं प्रसुस्रुवे

इतर नानाविध पुण्यकर्मे, कौतुक-उत्सव, मंगलमय शुभ विधी आणि गंगाजलाचे प्रवाह—यांसह तेथे महान् कोलाहल घुमू लागला।

Verse 25

शंकरस्य गृहं तत्र कैलासं गतवानहम् । तत्राश्चर्यं मया दृष्टं यन्न दृष्टं कदा श्रुतम्

तेथे मी शंकरांचे धाम कैलासास गेलो। तेथे मी असे अद्भुत दृश्य पाहिले, जे कधी पाहिले नव्हते, कधी ऐकलेही नव्हते।

Verse 26

श्रूयतामभिधास्यामि तात सर्वं मयोदितम् । शिखराद्गिरिराजस्य मेरोः पुण्यान्महोदयात्

हे तात, ऐक; मी आता माझ्या कथनातील सर्व सांगतो—गिरिराज मेरूच्या शिखरावरून, त्याच्या पुण्यमय महोदयातून उद्भवलेले।

Verse 27

हिमक्षीरसुवर्णस्तु प्रवाहः पतते भुवि । गंगायाश्च महाभाग रंहसा घोषभूषितः

हे महाभाग, हिम व दूधासारखा शुभ्र आणि सुवर्णवर्ण दीप्त असा प्रवाह भूमीवर कोसळतो; आणि वेगवती गंगा आपल्या गर्जननादाने भूषित आहे।

Verse 28

कैलासस्य शिरः प्राप्य तत्र विस्तरतां गतः । दशयोजनमानेन तत्र गंगा ह्रदो महान्

कैलासाच्या शिखरावर पोहोचून ती (गंगा) तेथे विस्तार पावते; आणि त्या ठिकाणी दहा योजन विस्ताराचा गंगेचा महान् ह्रद आहे।

Verse 29

महातोयेन पुण्येन विमलेन विराजते । सर्वतोभद्रतां प्राप्तो महाहंसैः प्रशोभते

ते सरोवर विशाल, पुण्य व निर्मळ जलाने तेजस्वी दिसते। सर्वतोभद्र कल्याण प्राप्त करून ते महाहंसांनी अधिकच शोभून दिसते।

Verse 30

सामोच्चारेण पुण्येन दिव्येन मधुरेण च । हंसास्तत्र प्रकूजंति सरस्तेन विराजते

तेथे सामोच्चाराचा पुण्य, दिव्य व मधुर नाद घुमतो. हंस मधुर कूजन करतात, आणि त्यानेच ते सरोवर अधिक शोभते.

Verse 31

तस्य तीरे शिलायां वै हिमकन्या महामते । आसीना मुक्तकेशांता रूपद्रविणशालिनी

त्याच्या तीरावर, खरोखरच, एका शिळेवर, हे महामते, हिमालयाची कन्या बसली होती—मुक्त, लहरते केश असलेली—रूपवैभवाने संपन्न.

Verse 32

दिव्यरूपसुसंपन्ना सगुणा दिव्यलक्षणा । दिव्यालंकारभूषा च तस्यास्तीरे विराजते

दिव्य रूपाने संपन्न, शुभ गुणांनी युक्त, दिव्य लक्षणांनी युक्त आणि दिव्य अलंकारांनी भूषित—ती त्या तीरावर तेजस्वीपणे विराजत होती.

Verse 33

न जाने गिरिराजस्य तनया वा महोदधेः । नो वास्ति ब्रह्मणः पत्नी सा वा स्वाहा भविष्यति

मला कळत नाही ती गिरिराजाची कन्या आहे की महोदधीची. ती ब्रह्माची पत्नी आहे असेही निश्चित नाही; कदाचित ती स्वाहा होणार असावी.

Verse 34

इंद्राणी वा महाभागा रोहिणी वा भविष्यति । ईदृशी रूपसंपत्तिर्युवतीनां न दृश्यते

ही महाभाग्यवती निश्चयच इंद्राणी असेल, अथवा रोहिणी। अशी रूपसंपत्ती तरुणींमध्ये कुठेही दिसत नाही.

Verse 35

अन्यासां च सुदिव्यानां नारीणां तात सर्वथा । यादृशं रूपसंभावं गुणशीलं प्रदृश्यते

आणि, तात, इतर अत्यंत दिव्य स्त्रियांमध्येही कधी कधी असे रूपवैभव व गुणशीलतेचे श्रेष्ठत्व दिसून येते.

Verse 36

अप्सरसां कदा नास्ति तादृशं रूपलक्षणम् । यादृशं तु मया दृष्टं तदंगं विश्वमोहनम्

अप्सरांमध्येही असे रूपलक्षण कधीच नसते; मी जे रूप पाहिले, तिचे अंगप्रत्यंग सारे जग मोहित करणारे आहे.

Verse 37

शिलापदे समासीना दुःखेनापि समाकुला । रुदते सुस्वरैर्बाला अनेकैः स्वजनैर्विना

दगडी शिळेवर बसलेली ती बाला दुःखाने व्याकुळ होऊन, अनेक स्वजनांशिवाय, मधुर पण करुण स्वरात रडू लागली.

Verse 38

अश्रूणि मुंचमाना सा मुक्ताभानि बहूनि च । निर्मलानि सरस्यत्र पतंत्येव महामते

ती अश्रू ढाळीत असता, मोत्यांसारखे अनेक निर्मळ थेंब तेथे सरोवरात पडू लागले, हे महामते.

Verse 39

बिंदवो मौक्तिकाभास्ते निपतंति महोदके । तेभ्यो भवंति पद्मानि हृद्यानि सुरभीणि तु

महाजलात मोत्यासारखे बिंदू पडतात; त्यांच्यापासून हृदयाला प्रिय व सुगंधित कमळे उत्पन्न होतात।

Verse 40

पद्मानि जज्ञिरे तेभ्यो नेत्राश्रुभ्यो महामते । गंगांभसि तरंत्येव असंख्यातानि तानि तु

हे महामते! त्या नेत्राश्रूंमधून कमळे जन्मली; आणि गंगेच्या जलात ती असंख्य कमळे खरोखर तरंगत राहिली।

Verse 41

पतितानि सुहृद्यानि रंहसा यानि तानि तु । गंगाप्रवाहमध्ये तु हंसवृंदैः सुसेविते

वेगाने पडलेली ती मनोहर वस्तु गंगेच्या प्रवाहाच्या मध्यभागी राहिली, जिथे हंसांचे थवे सुंदररीत्या वावरतात।

Verse 42

भागीरथ्याः प्रवाहस्तु तस्मात्स्थानाद्विनिर्गतः । कैलासशिखरं प्राप्य रत्नाख्यं चारुकंदरम्

मग त्या स्थानातून निघालेला भागीरथीचा प्रवाह कैलासशिखरास पोहोचून ‘रत्न’ नावाच्या सुंदर कंदरात प्रवेशला।

Verse 43

वर्तते तोयपूर्णस्तु योजनद्वयविस्तृतः । हंसवृंदसमाकीर्णो जलपक्षि समाकुलः

ती कंदरा जलाने परिपूर्ण असून दोन योजन विस्ताराची आहे; हंसांच्या थव्यांनी भरलेली व जलपक्ष्यांनी गजबजलेली आहे।

Verse 44

नानावर्णविशेषाणि संति पद्मानि तत्र च । प्रवाहे निर्मले तात मुनिवृंदनिषेविते

तेथे नानावर्णांचे विशेष कमळ आहेत; हे तात, मुनिवृंदांनी सेविलेल्या त्या निर्मळ प्रवाहात ती शोभून दिसतात।

Verse 45

अश्रुभ्यो यानि जातानि प्रभाते कमलानि तु । गंगोदकप्लुतान्येव सौरभाणि महांति च

प्रभाती अश्रूंमधून उत्पन्न झालेली ती कमळे जणू गंगाजलात स्नात आहेत; त्यांचा सुगंध अत्यंत महान आहे।

Verse 46

प्रतरंति प्रवाहे तु निर्मले जलपूरिते । मध्ये मध्ये सुहंसैश्च जलपक्षिनिनादिते

ती निर्मळ, जलपूर्ण प्रवाहात तरत पुढे जातात; आणि मध्ये मध्ये सुहंस व जलपक्ष्यांच्या कलरवाने तो प्रवाह निनादतो।

Verse 47

सूत उवाच । रत्नाख्ये तु गिरौ तस्मिन्रत्नेश्वरमहेश्वरः । देवदैत्यसुपूज्योपि तिष्ठते तात सर्वदा

सूत म्हणाले—रत्न नावाच्या त्या पर्वतावर रत्नेश्वर महेश्वर सदैव वास करतात; हे तात, देव व दैत्यही त्यांची श्रद्धेने पूजा करतात।

Verse 48

तत्र दृष्टो मया तात कश्चित्पुण्यमयो मुनिः । जटाभारसमाक्रांतो निर्वासा दंडधारकः

तेथे, हे तात, मी एक पुण्यमय मुनी पाहिला—जटांच्या भाराने आक्रांत, निर्वस्त्र, आणि दंड धारण करणारा।

Verse 49

निराधारो निराहारस्तपसातीव दुर्बलः । कृशांगोऽप्यस्थिसंघातस्त्वचामात्रेण वेष्टितः

तो निराधार व निराहार होऊन तपस्येमुळे अत्यंत दुर्बल झाला होता। कृश देह असूनही तो जणू केवळ हाडांचा सांगाडा, फक्त त्वचेने वेढलेला होता।

Verse 50

भस्मोद्धूलितमात्राणि सर्वांगानि महात्मनः । शुष्कपत्राणि भक्षेत शीर्णानि पतितानि च

महात्म्याचे सर्व अंग फक्त भस्माने धूसर झाले होते। तो सुकलेली पाने—जीर्ण व गळून पडलेलीही—भक्षण करी।

Verse 51

शिवभक्तिसमासीनो दुराधारो महातपाः । अश्रुभ्यो यानि जातानि पद्मानि सुरभीणि च

शिवभक्तीत तल्लीन, अढळ व आवरण्यास कठीण असा तो महातपस्वी होता। त्याच्या अश्रूंमधून सुगंधी कमळे उत्पन्न झाली।

Verse 52

गंगातोयात्समानीय देवदेवं प्रपूजयेत् । रत्नेश्वरं महाभागो गीतनृत्यविशारदः

गंगाजल आणून, गीत-नृत्यात निपुण असा तो महाभाग देवाधिदेव रत्नेश्वराचे विधिपूर्वक पूजन करी।

Verse 53

गायते नृत्यते तस्य द्वारस्थस्त्रिपुरद्विषः । मठमागत्य धर्मात्मा रोदते सुस्वरैरपि

त्याच्या दाराशी त्रिपुरद्विषी शिव उभा राहून गातो व नाचतो. मठात येऊन तो धर्मात्मा मधुर स्वरांत रडतोही.

Verse 54

एतद्दृष्टं मया तात अपूर्वं वदतांवर । कथयस्व प्रसादान्मे यदि त्वं वेत्सि कारणम्

हे तात, वदतांवर! हे अपूर्व अद्भुत मी पाहिले आहे. तू कारण जाणत असशील तर कृपेनं मला सांग.

Verse 55

सा का नारी महाभागा कस्मात्तात प्ररोदिति । कस्मात्स देवपुरुषो देवमर्चेन्महेश्वरम्

ती महाभाग्यवती स्त्री कोण आहे, तात, आणि ती का रडते? आणि तो देवतुल्य पुरुष महेश्वराचे पूजन का करतो?

Verse 56

तन्मे त्वं विस्तराद्ब्रूहि सर्वसंदेहकारणम् । एवमुक्तो महाप्राज्ञः कुंजलोपि सुतेन हि

म्हणून माझे सर्व संशय दूर होतील असे तू मला सविस्तर सांग. पुत्राने असे म्हटल्यावर महाप्राज्ञ कुंजलही बोलू लागला.

Verse 57

कपिंजलेन प्रोवाच विस्तराच्छृण्वतो मुनेः

मुनी लक्ष देऊन ऐकत असताना कपिंजलाने सविस्तर सांगितले.