Adhyaya 1

Verse 1

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे शिवशर्मचरिते प्रथमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणाच्या भूमिखंडात ‘शिवशर्मचरित’ याचा पहिला अध्याय समाप्त झाला।

Verse 2

केचित्पठंति प्रह्लादं पुराणेषु द्विजोत्तमाः । पंचवर्षान्वितेनापि केशवः परितोषितः

काही द्विजोत्तम पुराणांत प्रह्लाद-आख्यानाचे पठण करतात; आणि पाच वर्षांचा बालक जरी करील, तरीही केशव प्रसन्न होतात।

Verse 3

देवासुरे कथं प्राप्ते हरिणा सह युध्यति । निहतो वासुदेवेन प्रविष्टो वैष्णवीं तनुम्

देव-दैत्यांचे युद्ध उद्भवले असता तो हरिसह कसा लढला? वासुदेवाने त्याचा वध केल्यावर तो दिव्य वैष्णवी तनूमध्ये प्रविष्ट झाला।

Verse 4

सूत उवाच । कश्यपेन पुरा ज्ञातं कृतं व्यासेन धीमता । ब्रह्मणा कथितं पूर्वं व्यासस्याग्रे स्वयं प्रभोः

सूत म्हणाला—हे पूर्वी कश्यपांना ज्ञात होते; धीर बुद्धिमान व्यासांनी याची रचना केली; आणि त्याआधी स्वयं प्रभु ब्रह्मदेवांनी व्यासांच्या समोर हे कथन केले।

Verse 5

तमेवं हि प्रवक्ष्यामि भवतामग्रतो द्विजाः । संदेहकारणं जातं छिन्नं देवेन वेधसा

हे द्विजहो, मी हे नक्कीच तुमच्या समोर सांगतो। जो संशयाचा कारण उद्भवला होता, तो दिव्य वेधस्—ब्रह्मदेवांनी छेदून टाकला आहे।

Verse 6

व्यास उवाचः । शृणु सूत महाभाग ब्रह्मणा परिभाषितम् । प्रह्लादस्य यथा जन्म पुराणेप्यन्यथा श्रुतम्

व्यास म्हणाला—हे महाभाग सूत, ब्रह्मदेवांनी जे सांगितले आहे ते ऐक; प्रह्लादाचा जन्म कसा झाला, हे इतर पुराणांतही निरनिराळ्या प्रकारे ऐकू येते।

Verse 7

जातमात्रः सर्वसुखं वैष्णवं मार्गमाश्रितः । महाभागवतश्रेष्ठः प्रह्लादो देवपूजितः

जन्मताच त्याने सर्वमंगल व परमसुखद वैष्णव मार्गाचा आश्रय घेतला। महाभागवतांमध्ये श्रेष्ठ असा प्रह्लाद देवांनीही पूजिला।

Verse 8

विष्णुना सह युद्धाय सपुत्रः संगरंगतः । निहतो वासुदेवेन प्रविष्टो वैष्णवीं तनुम्

तो पुत्रासह विष्णूसह युद्ध करण्यास रणांगणात गेला। वासुदेवाने त्याचा वध केला आणि तो वैष्णव तनू—मोक्षावस्था—प्राप्त करून त्यात प्रविष्ट झाला।

Verse 9

सृष्टिभावं शृणुष्व त्वमस्यैव च महात्मनः । संगरं प्राप्य पुत्राद्यैर्विष्णुना सह वीर्यवान्

या महात्म्याच्या सृष्टीवृत्तांताचे वर्णन माझ्याकडून ऐक. पराक्रमी तो पुत्रादि सहित विष्णूसह रणांगणात पोहोचला।

Verse 10

प्रविष्टो वैष्णवं तेजः संप्राप्य स्वेन तेजसा । पुराकल्पे महाभाग यथा जातः स वीर्यवान्

वैष्णव तेजात प्रविष्ट होऊन, आपल्या तेजानेच ते प्राप्त करून, हे महाभाग! पूर्वकल्पी तो तसाच वीर्यवान् होऊन जन्मला।

Verse 11

वृत्तांतं तस्य वीरस्य प्रवक्ष्यामि समासतः । पश्चिमे सागरस्यांते द्वारका नाम वै पुरी

त्या वीराचा वृत्तांत मी संक्षेपाने सांगतो. समुद्राच्या पश्चिम टोकास द्वारका नावाची एक पुरी आहे.

Verse 12

सर्वऋद्धिसमायुक्ता सर्वसिद्धिसमन्विता । तस्यामास्ते सदा देवो योगज्ञो योगवित्तमः

ती पुरी सर्व ऐश्वर्यांनी युक्त व सर्व सिद्धींनी संपन्न आहे. तेथे योगज्ञ, योगवित्तम असा देव सदैव वास करतो.

Verse 13

शिवशर्मेति विख्यातो वेदशास्त्रार्थकोविदः । तस्यापि पंचपुत्रास्तु बभूवुः शास्त्रकोविदाः

तो ‘शिवशर्मा’ या नावाने विख्यात होता; वेद-शास्त्रांच्या अर्थाचा तो जाणकार होता. त्यालाही पाच पुत्र झाले आणि ते सर्व शास्त्रकोविद होते.

Verse 14

यज्ञशर्मा वेदशर्मा धर्मशर्मा तथैव च । विष्णुशर्मा महाभागो नूनं तत्कर्मकोविदः

यज्ञशर्मा, वेदशर्मा आणि धर्मशर्मा; तसेच महाभाग विष्णुशर्मा—हे निश्चयच त्या नियत कर्मात कुशल व पारख करणारे होते.

Verse 15

पंचमः सोमशर्मेति पितृभक्तिपरायणः । पितृभक्तिं विना चैव धर्ममन्यं द्विजोत्तमाः

पाचवा ‘सोमशर्मा’ नावाचा; तो पितृभक्तीत पूर्णतः परायण होता. हे द्विजोत्तमांनो, पितृभक्तीविना दुसरा कोणताही धर्म नाही.

Verse 16

न विदंति महात्मानस्तद्भावेन तु भाविताः । तेषां तु भक्तिं संपश्यञ्छिवशर्मा द्विजोत्तमः

ते महात्मे त्या भावानेच भावित होऊन (इतर काही) जाणत नाहीत. परंतु द्विजोत्तम शिवशर्मा त्यांची भक्ती पाहून (मनात प्रेरित झाला).

Verse 17

चिंतयामास मेधावी निष्कर्षिष्ये सुरोत्तमान् । पितृभक्तेषु यो भावो नैतेषां मनसि स्थितः

मेधावीने विचार केला—“मी देवांतील श्रेष्ठाला प्रकट करीन; कारण पितृभक्तांमध्ये जो भाव असतो, तो यांच्याआत मनात नाही.”

Verse 18

यथा जानाम्यहं चाथ करिष्ये बुद्धिपूर्वकम् । विष्णोश्चैव प्रसादात्स सर्वसिद्धिर्बभूव ह

जसे मला कळते तसे मी विचारपूर्वक आचरण करीन. आणि भगवान विष्णूच्या प्रसादाने निश्चयच सर्व सिद्धी प्राप्त झाली.

Verse 19

सद्भावं चिंतयामास अंजनार्थं द्विजोत्तमाः । उपायं ब्राह्मणश्रेष्ठस्तपसस्तेजसः किल

श्रेष्ठ द्विजांनी सद्भावाने अंजन (औषधी) मिळविण्याचा विचार केला; आणि तपाच्या तेजाने त्या ब्राह्मणश्रेष्ठाने उपाय ठरविला.

Verse 20

चकार सोप्युपायज्ञो मायया ब्रह्मवित्तमः । तेषामग्रे ततो व्याजं शिवशर्मा व्यदर्शयत्

तोही—उपायज्ञ आणि ब्रह्मविद्येत श्रेष्ठ—मायेने एक कपटयुक्त युक्ती करू लागला; आणि मग त्यांच्या समोर शिवशर्म्याने बहाणा (छल) दाखविला.

Verse 21

महता ज्वररोगेण मृता माता विदर्शिता । तैस्तु दृष्टा मृता माता पितरं वाक्यमब्रुवन्

मोठ्या ज्वररोगाने मृत झालेली त्यांची माता त्यांना दाखविली गेली. माता मृत दिसताच त्यांनी पित्याला हे वचन सांगितले.

Verse 22

ययावयं महाभाग गर्भोदरे प्रवर्द्धिताः । कलेवरं परित्यज्य स्वयमेव गता क्षयम्

हे महाभाग! जिच्या गर्भात आम्ही वाढलो, ती देह त्यागून स्वयमेव क्षयास प्राप्त झाली.

Verse 23

अपहाय गता सेयं स्वर्गे तात किमुच्यते । शिवशर्मोपरिभवं पुत्रं भक्तिपरायणम्

तिला सोडून ती स्वर्गास गेली—तात, यापुढे काय सांगावे? पण शिवशर्म्याचा पुत्र भक्तीत पूर्ण परायण आहे.

Verse 24

यज्ञशर्माणमाहूय इत्युवाच द्विजोत्तमः । शिवशर्मोवाच । अनेनापि सुतीक्ष्णेन शस्त्रेण निशितेन वै

यज्ञशर्माला बोलावून श्रेष्ठ द्विज म्हणाला. शिवशर्मा म्हणाला—“या अतिशय तीक्ष्ण, धारदार शस्त्रानेही निश्चयच…”

Verse 25

विच्छिद्यांगानि सर्वाणि यत्र तत्र क्षिपस्व ह । तत्कृतं तेन पुत्रेण यथादेशः श्रुतः पितुः

“त्याचे सर्व अवयव छाटून जिथे तिथे फेकून दे!”—पित्याची आज्ञा ऐकून पुत्राने तसेच केले.

Verse 26

समायातः पुनः पश्चात्पितरं वाक्यमब्रवीत् । यथादिष्टं त्वया तात तत्सर्वं कृतवानहम्

नंतर परत येऊन तो पित्याला म्हणाला—“तात, तू जसा आदेश दिलास तसंच सर्व मी केलं आहे.”

Verse 27

समादिश ममान्यच्च कार्यकारणमद्य च । तच्च सर्वं करिष्यामि दुर्जयं दुर्लभं पितः

आजही आणखी जे काही करावयाचे व त्यामागचे कारण असेल, हे पिता, मला आदेश द्या. दुर्जय व दुर्लभ असले तरी मी सर्व करीन.

Verse 28

तमाज्ञाय महाभागं पितृभक्तं स च द्विजः । निश्चयं परमं ज्ञात्वा द्वितीयस्य विचिंतयन्

तो महाभाग व पितृभक्त पुरुष ओळखून त्या द्विजाने परम निश्चय जाणून घेतला आणि मग दुसऱ्या उपायाचा विचार करू लागला।

Verse 29

वेदशर्माणमाहूय गच्छ त्वं मम शासनात् । स्त्रिया विना न शक्नोमि स्थातुं कंदर्पमोहितः

वेदशर्माला बोलावून माझ्या आज्ञेने त्वरित जा. कंदर्पाच्या मोहाने व्याकुळ झालो आहे; स्त्रीविना मी राहू शकत नाही।

Verse 30

मायया दर्शिता नारी सर्वसौभाग्यसंपदा । एनामानय वत्स त्वं ममार्थे कृतनिश्चयः

माझ्या मायेमुळे सर्वसौभाग्यसंपन्न अशी एक नारी तुला दाखविली आहे. वत्सा, माझ्यासाठी दृढ निश्चय करून तिला येथे आण।

Verse 31

एवमुक्तस्तथा प्राह करिष्ये तव सुप्रियम् । पितरं तं नमस्कृत्य तामुवाच गतस्ततः

असे सांगितल्यावर तो म्हणाला—“मी तुझे अत्यंत प्रिय कार्य करीन.” मग पित्याला नमस्कार करून तो गेला आणि तिला म्हणाला।

Verse 32

त्वां देवि याचते तातः कामबाणप्रपीडितः । अतस्त्वं जरया युक्ते प्रसादसुमुखी भव

देवि, कामबाणांनी पीडित झालेले तुझे वडील तुला विनवित आहेत; म्हणून जरी तू जरेने युक्त असलीस तरी प्रसन्नमुख होऊन त्यांच्यावर कृपा कर।

Verse 33

भज त्वं चारुसर्वांगि पितरं मम सुंदरि । एवमाकर्णितं तस्य मायया वेदशर्मणः

हे सुंदरि, चारुसर्वांगी! तू माझ्या पित्याचे भजन कर. हे ऐकून वेदशर्मा तिच्या मायेमुळे मोहित झाला.

Verse 34

स्त्र्युवाच । जरया पीडितस्यापि नैवेच्छामि कदाचन । सश्लेष्ममुखरोगस्य व्याधिग्रस्तस्य सांप्रतम्

स्त्री म्हणाली—तो जरी जरेने पीडित असला तरी मी त्याला कधीच इच्छित नाही; विशेषतः आता, कफ व मुखरोगांनी ग्रस्त होऊन आजारी पडला आहे.

Verse 35

शिथिलस्यापि चार्तस्य तस्य वृद्धस्य संगमम् । भवंतं रंतुमिच्छामि करिष्ये तव सुप्रियम्

तो शिथिल, कष्टात व वृद्ध असला तरी त्याच्याशी संगम नको; मला तुमच्याशी रतिसुख हवे आहे, आणि मी तुमचे अत्यंत प्रिय कार्य करीन.

Verse 36

भवंतं रूपसौभाग्यैर्गुणरत्नैरलंकृतम् । दिव्यलक्षणसंपन्नं दिव्यरूपं महौजसम्

तुम्ही रूपसौभाग्य व गुणरत्नांनी अलंकृत आहात; दिव्य लक्षणांनी संपन्न, दिव्यरूप आणि महातेजस्वी आहात.

Verse 37

किं करिष्यसि तातेन वृद्धेन शृणु मानद । ममांगभोगभावेन सर्वं प्राप्स्यसि दुर्लभम्

त्या वृद्ध पित्याचे करून काय घेणार, प्रिय? ऐक, मानद—माझ्या अंगसुखाच्या भोगाने तुला सर्व काही मिळेल, अगदी दुर्लभही.

Verse 38

यद्यत्त्वमिच्छसे विप्र तद्ददामि न संशयः । एतद्वाक्यं महच्छ्रुत्वा अप्रियं पापसंकुलम्

हे विप्र! तुला जे काही इच्छित असेल ते मी देईन—यात संशय नाही. ही गंभीर वचने ऐकून, जी अप्रिय व पापसंकुल होती, तो व्याकुळ झाला.

Verse 39

वेदशर्मोवाच । अधर्मयुक्तं ते वाक्यमयुक्तं पापमिश्रितम् । नेदृशं मां वदेर्देवि पितृभक्तिमनागसम्

वेदशर्मा म्हणाला: तुझे वचन अधर्मयुक्त—अयुक्त व पापमिश्रित आहे. हे देवी, मला असे बोलू नकोस; मी पितृभक्त व निरपराध आहे.

Verse 40

पितुरर्थं समायातस्त्वामहं प्रार्थये शुभे । अन्यदेवं न वक्तव्यं भज त्वं पितरं मम

पित्यर्थ येथे आलो आहे, हे शुभे! मी तुला विनवितो—इतर देवाचे नाव घेऊ नकोस; माझ्या पित्याचीच उपासना कर.

Verse 41

यद्यत्त्वमिच्छसे देवि त्रैलोक्ये सचराचरम् । तत्तद्दद्मि न संदेहो देवराज्याधिकं शुभे

हे देवी! त्रैलोक्यात चराचर जे काही तू इच्छिशील ते मी देतो—यात संदेह नाही. हे शुभे! देव-राज्याहूनही अधिक मी देईन.

Verse 42

स्त्र्युवाच । एवं समर्थो दातुं मे पितुरर्थे यदा भवान् । तदा मे दर्शयाद्यैव सेंद्रास्त्वं समहेश्वरान्

स्त्री म्हणाली: जर आपण माझ्या पित्याच्या हेतुने (हे) देण्यास खरोखर समर्थ असाल, तर आजच मला इंद्रासह त्या महेश्वरांना दाखवा.

Verse 43

दातुमेवं समर्थोसि दुर्लभं सांप्रतं किल । किं ते बलं महाभाग दर्शयस्व त्वमात्मनः

असा दान देण्यास तू समर्थ आहेस—या काळी ते खरोखर दुर्लभ आहे। हे महाभाग, तुझे बळ काय? आपले सामर्थ्य दाखव।

Verse 44

वेदशर्मोवाच । पश्य पश्य बलं देवि प्रभावं तपसो मम । मयाहूताः समायाता इंद्राद्याः सुरसत्तमाः

वेदशर्मा म्हणाले—पहा, पहा, हे देवी! माझ्या तपाचे बळ व प्रभाव पाहा। माझ्या आवाहनाने इंद्रादि श्रेष्ठ देव येथे आले आहेत।

Verse 45

वेदशर्माणमूचुस्ते किं कुर्मो हि द्विजोत्तम । यमेवमिच्छसे विप्र तं ददामो न संशयः

ते म्हणाले—हे द्विजोत्तम, आम्ही काय करू? हे विप्र, तू जसे इच्छिशील तसेच आम्ही देऊ—यात संशय नाही।

Verse 46

वेदशर्मोवाच । यदि देवाः प्रसान्ना मे प्रसादसुमुखा यदि । ददंतु विमलां भक्तिं पादयोः पितुरेव मे

वेदशर्मा म्हणाले—जर देव माझ्यावर प्रसन्न असतील, कृपेमुळे प्रसन्नमुख असतील, तर त्यांनी मला माझ्या पित्याच्या चरणी निर्मळ भक्ती द्यावी।

Verse 47

एवमस्तु सुराः सर्वे यथायातास्तथा गताः । तमुवाच तथा दृष्ट्वा दृष्टं ते तपसो बलम्

सर्व देव म्हणाले—“एवमस्तु”; जसे आले तसेच निघून गेले। त्याला पाहून म्हणाले—“तुझ्या तपाचे बळ प्रत्यक्ष दिसले आहे.”

Verse 48

देवैस्तु नास्ति मे कार्यं यदि दातुमिहेच्छसि । यन्मां नयसि गुर्वर्थं तत्कुरुष्व मम प्रियम्

मला देवांची काही गरज नाही. जर तू इथे खरोखर काही द्यावयास इच्छित असशील, तर माझे प्रिय कर—गुरूच्या कार्यासाठी मला घेऊन जा.

Verse 49

देहि त्वं स्वं शिरो विप्र स्वहस्तेन निकृत्य वै । वेदशर्मोवाच । धन्योहमद्य संजातो मुक्तश्चैव ऋणत्रयात्

“हे विप्र, स्वहस्तानेच कापून आपलेच शिर मला दे.” वेदशर्मा म्हणाले—“आज मी धन्य झालो; आज नवजन्म झाला आणि त्रिविध ऋणातून मुक्त झालो.”

Verse 50

स्वशिरो देवि दास्यामि गृह्यतां गृह्यतां शुभे । शितेन तीक्ष्णधारेण शस्त्रेण द्विजसत्तमः

“हे देवी, मी माझेच शिर देईन—घे, घे, हे शुभे.” असे म्हणून द्विजश्रेष्ठाने तीक्ष्ण धार असलेले शस्त्र उचलले.

Verse 51

निकृत्य स्वं शिरश्चाथ दत्तं तस्यै प्रहस्य च । रुधिरेण प्लुतं सा च परिगृह्य गता मुनिम्

त्याने आपलेच शिर कापून हसतहसत तिला दिले. आणि ती रक्ताने भिजलेली ते घेऊन मुनिंकडे निघून गेली.

Verse 52

स्त्र्युवाच । तवार्थे प्रेषितं विप्र पुत्रेण वेदशर्मणा । एतच्छिरः संगृहाण निकृत्तं चात्मनात्मनः

स्त्री म्हणाली—“हे विप्र, तुमच्यासाठी तुमच्या पुत्र वेदशर्माने हे पाठविले आहे. हे शिर स्वीकारा; त्याने ते स्वतःच्या हाताने कापले आहे.”

Verse 53

उत्तमांगं प्रदत्तं मे पितृभक्तेन तेन ते । तवार्थे द्विजशार्दूल मामेवं परिभुंक्ष्व वै

तो पितृभक्त पुरुष तुझ्याच हितासाठी मला ते उत्तम शिर अर्पण करून गेला. म्हणून, हे द्विजशार्दूल, तुझ्या कार्यासाठी मला याच प्रकारे स्वीकार.

Verse 54

तस्य तैर्भ्रातृभिर्दृष्टं साहसं वेदशर्मणः । वेपितांगत्वमापन्नास्ते बभूवुः परस्परम्

वेदशर्म्याचे ते धाडस पाहताच त्या भावांचे अंग थरथरू लागले आणि ते घाबरून एकमेकांकडे पाहू लागले.

Verse 55

मृता नो धर्मसाध्वी सा माता सत्यसमाधिना । अयमेव महाभागः पितुरर्थे मृतः शुभः

आमची माता—धर्मसाध्वी—सत्यसमाधीत लीन होऊन देह ठेवून गेली. आणि हा महाभाग्यवान शुभ पुरुषही पित्याच्या हेतुने मृत झाला.

Verse 56

धन्योयं धन्यतां प्राप्तः पितुरर्थे कृतं शुभम् । एवं संभाषितं तैस्तु भ्रातृभिः पुण्यचारिभिः

“हा धन्य आहे, धन्यता प्राप्त झाली; कारण पित्याकरिता याने शुभ कर्म केले”—असे त्या पुण्याचारी भावांनी म्हटले.

Verse 57

समाकर्ण्य द्विजो वाक्यं ज्ञात्वा भक्तिपरायणम् । निकृत्तं च शिरस्तेन पुत्रेण वेदशर्मणा

ते शब्द ऐकून त्या ब्राह्मणाने त्याला भक्तिपरायण ओळखले; आणि त्याचे शिर त्याच्याच पुत्र वेदशर्म्याने छेदिले आहे हेही त्याला कळले.

Verse 58

धर्मशर्माणमाहाथ शिर एतत्प्रगृह्यताम्

मग त्याने धर्मशर्माला म्हटले— “हे शिर उचलून घे.”