Previous Verse
Next Verse

Shloka 52

Puruṣottama-kṣetra Māhātmya: Śveta-Mādhava & Matsya-Mādhava; Mārkaṇḍeya-tīrtha Mārjana and Bath Liturgy

एवं ध्यात्वा तदात्मानमिमं मन्त्रमुदीरयेत् । त्वमग्निर्द्विपदां नाथ रेतोधाः कामदीपनः ॥ ५२ ॥

evaṃ dhyātvā tadātmānamimaṃ mantramudīrayet | tvamagnirdvipadāṃ nātha retodhāḥ kāmadīpanaḥ || 52 ||

अशा प्रकारे त्या तत्त्वाशी तादात्म्य ध्यान करून हा मंत्र उच्चारावा—“हे द्विपदांचे नाथ! तू अग्नी आहेस; तू रेतोधा, कामदीपन आहेस.”॥५२॥

एवम्thus
एवम्:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (thus)
ध्यात्वाhaving meditated
ध्यात्वा:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeVerb
Rootध्यै (धातु)
Formक्त्वान्त-अव्यय (Gerund/Absolutive): having meditated
तत्-आत्मानम्that self (as such)
तत्-आत्मानम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष/कर्मधारयार्थ: तद्रूपम् आत्मानम् (that very self)
इमम्this
इमम्:
कर्म (Object-qualifier)
TypeAdjective
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम-विशेषण, पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; मन्त्रं विशेषयति
मन्त्रम्mantra
मन्त्रम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootमन्त्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
उदीरयेत्should utter/recite
उदीरयेत्:
क्रिया (Kriyā/Verb)
TypeVerb
Rootउद्-ईर् (धातु)
Formविधिलिङ्-लकार (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद; अर्थः—उच्चारयेत्/प्रवर्तयेत्
त्वम्you
त्वम्:
सम्बोधन (Sambodhana/Vocative function)
TypeNoun
Rootत्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सम्बोधनार्थे (you)
अग्निःAgni (fire)
अग्निः:
कर्तृ-समानााधिकरण (Predicate of 'tvam')
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विधेय (predicate)
द्विपदाम्of the two-footed (humans)
द्विपदाम्:
षष्ठी-सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootद्विपद (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (समूहवाचक), षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), बहुवचन; द्विगु-समासः: द्वौ पदौ यस्य (two-footed beings)
नाथO lord
नाथ:
सम्बोधन (Sambodhana)
TypeNoun
Rootनाथ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन-प्रथमा (Vocative), एकवचन
रेतोधाःseed-bearer
रेतोधाः:
कर्तृ-समानााधिकरण (Predicate epithet)
TypeNoun
Rootरेतस् (प्रातिपदिक) + धा (धातु/प्रातिपदिक-धारक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; उपपद-तत्पुरुषः: रेतः दधातीति/धारयतीति
कामदीपनःkindler of desire
कामदीपनः:
कर्तृ-समानााधिकरण (Predicate epithet)
TypeNoun
Rootकाम (प्रातिपदिक) + दीपन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः: कामं दीपयतीति (one who kindles desire)

Narada (narrative voice within a ritual/mantra instruction context)

Vrata: none

Rasa: {"primary_rasa":"bhakti","secondary_rasa":"adbhuta","emotional_journey":"Having merged identity through meditation, the verse turns to mantra-recitation that sacralizes elemental power (Agni) and vital potency, shifting from inward stillness to energized invocation."}

A
Agni

FAQs

It links inner meditation (dhyāna) with outward mantra-recitation, framing Agni as both the sacred fire of ritual and the inner transformative power that energizes life-force and intention.

Bhakti here appears as reverent address and surrender to a divine principle (Agni) through mantra—after contemplative identification—showing devotion expressed through disciplined upāsanā (worshipful practice).

It reflects ritual application (kalpa-oriented practice): meditate first, then correctly utter the mantra to the deity of fire—an instruction aligned with Vedic ritual procedure and mantra-prayoga.