Dhvajāropaṇa and Dhvajāgopaṇa: Procedure, Stotra, and Phala (Merit) of Raising Viṣṇu’s Flag

Verse 1

सनक उवाच । अन्यद्व्रतं प्रवक्ष्यामि ध्वजारोपणसंज्ञितम् । सर्वपापहरं पुण्यं विष्णुप्रीणनकारणम् ॥ १ ॥

सनक म्हणाले—आता मी ‘ध्वजारोपण’ नावाचे दुसरे व्रत सांगतो; ते पुण्यकारक, सर्व पापांचा नाश करणारे आणि भगवान् विष्णूला प्रसन्न करणारे आहे।

Verse 2

यः कुर्याद्विष्णुभवने ध्वजारोपणमुत्तमम् । संपूज्यते विग्निञ्च्याद्यैः किमन्यैर्बहुभाषितैः ॥ २ ॥

जो विष्णुमंदिरात उत्तम ध्वजारोपण करतो, तो विघ्नेश (गणेश) इत्यादी देवांकडूनही पूजिला व सन्मानिला जातो; मग अधिक काय सांगावे?

Verse 3

हेमभारसहस्त्रं तु यो ददाति कुटुम्बिने । तत्फलं तुल्यमात्रं स्याद्धूजारोपणकर्मणः ॥ ३ ॥

जो गृहस्थाला सोन्याचे हजार भार दान देतो, त्याचे फळ ध्वजारोपणकर्माइतकेच सम मानले जाते।

Verse 4

ध्वजारोपणतुल्यं स्याद्गङ्गास्नानमनुत्तमम् । अथवा तुलसिसेवा शिवलिङ्गप्रपूजनम् ॥ ४ ॥

अनुत्तम गंगास्नानाचे पुण्य ध्वजारोपणाइतकेच सांगितले आहे; किंवा तुळशीसेवा व शिवलिंगाचे विधिवत् पूजनही तद्वत् आहे।

Verse 5

अहोऽपूर्वमहोऽपूर्वमहोऽपूर्वमिदं द्विज । सर्वपाप हरं कर्म ध्वजागोपणसंज्ञितम् ॥ ५ ॥

अहो! अपूर्व, अपूर्व, अत्यंत अपूर्व आहे हे, हे द्विज; ‘ध्वजागोपण’ नावाचे हे कर्म सर्व पापांचा नाश करणारे आहे।

Verse 6

सन्ति वै यानि कार्याणि ध्वजारोपणकर्मणि । तानि सर्वाणि वक्ष्यामि श्रृणुष्व गदतो मम ॥ ६ ॥

ध्वजारोपणकर्मात जी जी कर्तव्ये आहेत, ती सर्व मी सांगतो; माझे म्हणणे ऐक।

Verse 7

कार्तिकस्य सिते पक्षे दशम्यां प्रयतो नरः । स्नानं कुर्यात्प्रयत्नेन दन्तधावनपूर्वकम् ॥ ७ ॥

कार्तिक शुद्ध पक्षातील दशमीस संयमी पुरुषाने दंतधावन करून मग प्रयत्नपूर्वक स्नान करावे।

Verse 8

एकाशी ब्रह्मचारी च स्वपेन्नारायणं स्मरन् । धौताम्बरधरः शुद्धो विप्रो नारायणाग्रतः ॥ ८ ॥

एकादशीचे व्रत पाळून व ब्रह्मचर्य राखून, झोपेतही नारायणाचे स्मरण करावे। धुतलेले शुद्ध वस्त्र परिधान केलेला पवित्र ब्राह्मण नारायणासमोर राहावा।

Verse 9

ततः प्रातः समुत्थाय स्नात्वाचम्य यथाविधि । नित्यकर्माणि निर्वर्त्य पश्चाद्विष्णुं समर्चयेत् ॥ ९ ॥

मग पहाटे उठून विधिपूर्वक स्नान व आचमन करावे. नित्यकर्मे पूर्ण करून नंतर भक्तिभावाने भगवान विष्णूची सम्यक् पूजा करावी.

Verse 10

चतुर्भिर्ब्राह्मणैः सार्ध्दं कृत्वा च स्वस्तिवाचनम् । नान्दीश्राद्धं प्रकुर्वीत ध्वजारोपणकर्मणि ॥ १० ॥

चार ब्राह्मणांसह स्वस्तिवाचन करून, ध्वजारोपणाच्या कर्मात नान्दीश्राद्ध करावे.

Verse 11

ध्वजस्तम्भो च गायत्र्या प्रोक्षयेद्वस्त्रसंयुतौ । सूर्यं च वैनतेयं च हिमांशुं तत्परोऽर्चयेत् ॥ ११ ॥

गायत्री मंत्राने ध्वज व ध्वजस्तंभ वस्त्रांसह प्रोक्षण करावे. नंतर एकाग्र भक्तीने सूर्य, वैनतेय (गरुड) आणि हिमांशु (चंद्र) यांची पूजा करावी.

Verse 12

धातारं च विधातारं पूजयेद्धजदण्डके । हरिद्राक्षतगन्धाद्यैः शुक्लपुष्पैर्विशेषतः ॥ १२ ॥

ध्वजदंडावर धाता व विधाता यांची पूजा करावी; हळद, अक्षत, गंध इत्यादी अर्पण करावे—विशेषतः पांढऱ्या पुष्पांनी.

Verse 13

ततो गोचर्ममात्रघं तु स्थण्डिलं चोपलिप्य वै । आधायान्गिं स्वगृह्योत्त्या ह्याज्यभागादिकं क्रमात् ॥ १३ ॥

मग गोचर्माएवढे स्थण्डिल नीट लिंपून, आपल्या गृह्यविधीनुसार पवित्र अग्नीची स्थापना करावी; आणि नंतर क्रमाने घृताहुती व इतर नियत भाग अर्पण करावेत।

Verse 14

जुहुयात्पायसं चैव साज्यमष्टोत्तरं शतम् । प्रथमं पौरुषं सूक्तं विष्णोर्नुकमिरावतीम् ॥ १४ ॥

घृतमिश्रित पायसाच्या एकशे आठ आहुती अग्नीत द्याव्यात; आणि प्रथम पुरुषसूक्त, विष्णुस्तुतीचे मंत्र व ‘इरावती’ नामक सूक्त यांचे पठण करावे।

Verse 15

ततश्च वैनतेयाय स्वाहेत्यष्टाहुतीस्तथा । सोमो धेनुमुदुत्यं च जुहुयाच्च ततो द्विज ॥ १५ ॥

नंतर ‘स्वाहा’ म्हणत वैनतेय (गरुड) यासाठी आठ आहुती द्याव्यात; आणि मग, हे द्विज, ‘सोमो धेनुः’ व ‘उदुत्यं’ या मंत्रांनीही हवन करावे।

Verse 16

सौरमन्त्राञ्जपेत्तत्र शान्तिसूत्कानि शक्तितः । रात्रौ जागरणं कुर्यादुपकण्ठं हरेः शुचुः ॥ १६ ॥

तेथे सौरमंत्रांचा जप करावा आणि शक्तीनुसार शांतीसूक्तांचे पठण करावे। शुचिर्भूत होऊन रात्री हरी (विष्णु)च्या सान्निध्यात जागरण करावे।

Verse 17

ततः प्रातः समुत्थाय नित्यकर्म समाप्य च । गन्धपुष्पादिभिर्देवमर्चयेत्पूर्ववत्क्रमात् ॥ १७ ॥

मग सकाळी उठून नित्यकर्मे पूर्ण करून, पूर्वी सांगितलेल्या विधीनुसार क्रमाने गंध, पुष्प इत्यादींनी देवाची (भगवंताची) अर्चना करावी।

Verse 18

ततो मङ्गलवाद्यैश्च सूक्तपाठैश्च शौभनम् । नृत्यैश्च रतोत्रपठनैर्नयेद्विष्णवालये ध्वजम् ॥ १८ ॥

त्यानंतर मंगलवाद्ये, सूक्तपाठ, शोभायात्रा, नृत्य व स्तोत्रपठण यांसह ध्वज विष्णुमंदिरात नेावा।

Verse 19

देवस्य द्वारदेशे वा शिखरे वा मुदान्वितः । सुस्थिरं स्थापयेद्विप्र ध्वजं सस्तम्भसंयुतम् ॥ १९ ॥

हे विप्र! आनंद व भक्तिभावाने देवालयाच्या द्वारप्रदेशी किंवा शिखरावर दंडासह ध्वज अत्यंत स्थिरपणे स्थापावा।

Verse 20

गन्धपुष्पाघक्षतैर्द्देवं धूपदीपैर्मनोहरैः । भक्षयभोज्यादिसंयुक्तैर्नैवेद्यैश्च हरिं यजेत् ॥ २० ॥

गंध, पुष्प व अक्षत, मनोहर धूप-दीप आणि भक्ष्य-भोज्ययुक्त नैवेद्य अर्पून भगवान हरि यांची पूजा करावी।

Verse 21

एवं देवालये स्थाप्य शोभनं ध्वजमुत्तमम् । प्रदक्षिणमनुव्रज्य स्तोत्रमेतदुदूरयेत् ॥ २१ ॥

अशा रीतीने देवालयात उत्तम व शोभन ध्वज स्थापून, प्रदक्षिणा करीत हे स्तोत्र मोठ्याने म्हणावे।

Verse 22

नमस्ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते विश्वभावन । नमस्तेऽस्तु हृषीकेश महापुरुष पूर्वज ॥ २२ ॥

हे पुण्डरीकाक्ष! तुला नमस्कार; हे विश्वभावन! तुला नमस्कार। हे हृषीकेश! महापुरुष, आदिपूर्वज—तुला वारंवार नमस्कार।

Verse 23

येनेदमखिलं जातं यत्र सर्वं प्रतिष्टितम् । लयमेष्यति यत्रैवं तं प्रपन्नोऽस्मि केशवम् ॥ २३ ॥

ज्याच्यामुळे हे अखिल विश्व उत्पन्न झाले, ज्याच्यात सर्व काही प्रतिष्ठित आहे आणि ज्याच्यातच शेवटी सर्व लीन होते—त्या केशवाला मी शरण जातो।

Verse 24

न जानन्ति परं भावं यस्य ब्रह्यादयः सुराः । योगिनोयं न पश्यन्ति तं वन्दं ज्ञानरुपिणम् ॥ २४ ॥

ज्याचे परम तत्त्व ब्रह्मा आदि देवांनाही कळत नाही, आणि योगींनाही ज्याचे दर्शन होत नाही—त्या ज्ञानस्वरूप प्रभूला मी वंदन करतो।

Verse 25

अन्तरिक्षंतु यन्नाभिर्द्यौर्मूर्द्धा यस्य चैव हि । पादोऽभूद्यस्य पृथिवी तं वन्दे विश्वरुपिणम् ॥ २५ ॥

ज्याची नाभी अंतरिक्ष आहे, ज्याचे मस्तक स्वर्ग आहे आणि ज्याचे चरण पृथ्वी झाले—त्या विश्वरूप प्रभूला मी वंदन करतो।

Verse 26

यस्य श्रोत्रे दिशः सर्वा यच्चक्षुर्दिनकृच्छशी । ऋक्सामयजुषी येन तं वन्दे ब्रह्ररुपिणम् ॥ २६ ॥

ज्याचे कान सर्व दिशा आहेत, ज्याचे डोळे सूर्य व चंद्र आहेत, आणि ज्याच्यामुळे ऋग्-साम-यजुर्वेद प्रकट व धारित आहेत—त्या ब्रह्मस्वरूपाला मी वंदन करतो।

Verse 27

यन्मुखाद्वाह्मणा जाता यद्वाहोरभवन्नृपाः । वैश्या यस्योरुतो जाताः पद्भ्यां शूद्रो व्यजायत ॥ २७ ॥

ज्याच्या मुखातून ब्राह्मण उत्पन्न झाले, भुजांतून क्षत्रिय-नृप प्रकट झाले, जंघांतून वैश्य जन्मले आणि चरणांतून शूद्र उत्पन्न झाला—त्या जगदाधार प्रभूला मी वंदन करतो।

Verse 28

मायासङ्गममात्रेण वदन्ति पुरुषं त्वजम् । स्वभावविमलं शुद्धं निर्विकारं निरञ्जनम् ॥ २८ ॥

फक्त मायासंगामुळेच पुरुषाला ‘जन्मलेला’ म्हणतात; तो तर स्वभावतः निर्मळ, शुद्ध, निर्विकार आणि निरंजन आहे।

Verse 29

क्षीरब्धि शायिनं देवमनन्तमपराजितम् । सद्भक्तवत्सलं विष्णुं भक्तिगम्यं नमाम्यहम् ॥ २९ ॥

मी क्षीरसागरावर शयन करणाऱ्या अनंत, अपराजित देव—भगवान विष्णूंना नमस्कार करतो; जे सद्भक्तांवर वात्सल्य करतात आणि भक्तीनेच प्राप्त होतात।

Verse 30

पृथिव्यादीनि भूतानि तन्मात्राणींन्द्रियाणि च । सूक्ष्मासूक्ष्माणि येनासंस्तं वन्दे सर्वतोमुखम् ॥ ३० ॥

ज्यांच्यामुळे पृथ्वीआदि भूत, तन्मात्रा व इंद्रिये—सूक्ष्म व स्थूल—प्रकट झाली, त्या सर्वतोमुख प्रभूला मी वंदन करतो।

Verse 31

यद्ब्रह्म परमं धाम सर्वलोकोत्तमोत्तमम् । निर्गुणं परमं सूक्ष्मं प्रणतोऽस्ति पुनः पुनः ॥ ३१ ॥

त्या ब्रह्माला—परम धाम, सर्व लोकांहून श्रेष्ठतम, निर्गुण, परम व अतिसूक्ष्म—मी पुन्हा पुन्हा प्रणाम करतो।

Verse 32

अविकारमजं शुद्धं सर्वतोबाहुमीश्वरम् । यमामनन्ति योगीन्द्राः सर्वकारणकारणम् ॥ ३२ ॥

जो अविकार, अज व शुद्ध आहेत—ज्यांच्या भुजा सर्वत्र आहेत—त्या ईश्वराला योगींद्र ‘सर्वकारणांचे कारण’ असे म्हणतात।

Verse 33

यो देवः सर्वभूतानामन्तरात्मा जगन्मयः । निर्गुणः परमात्मा च स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥ ३३ ॥

जो देव सर्वभूतांचा अंतरात्मा, जगन्मय, निर्गुण परमात्मा आहे—तो श्रीविष्णु माझ्यावर प्रसन्न होवो।

Verse 34

हृदयस्थोऽपि दूरस्थो मायया मोहितात्मनाम् । ज्ञानिनां सर्वगो यस्तु स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥ ३४ ॥

हृदयात असूनही मायेने मोहित झालेल्यांना तो दूर भासतो; पण ज्ञान्यांना तो सर्वव्यापी आहे—तो श्रीविष्णु माझ्यावर प्रसन्न होवो।

Verse 35

चतुर्भिश्च चतुर्भिश्च द्वाभ्यां पञ्चभिरेव च । हूयते च पुनर्द्वाभ्यां स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥ ३५ ॥

चार-चार आहुतींनी, दोनांनी, तसेच पाचांनीही; आणि पुन्हा दोनांनी हवन होते—तो श्रीविष्णु माझ्यावर प्रसन्न होवो।

Verse 36

ज्ञानिनां कर्मिणां चैव तथा भक्तिमतां नृणाम् । गतिदाता विश्वमृग्यः स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥ ३६ ॥

ज्ञान्यांना, कर्म करणाऱ्यांना तसेच भक्तिमानांना परमगती देणारा, विश्वाने शोधिला जाणारा—तो श्रीविष्णु माझ्यावर प्रसन्न होवो।

Verse 37

जगद्धितार्थं ये देहा ध्रियन्ते लीलया हरेः । तानर्चयन्ति विबुधाः स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥ ३७ ॥

जगाच्या हितासाठी हरि लीलया जे देह धारण करतो, त्या रूपांची देव व विद्वानही पूजा करतात—तो श्रीविष्णु माझ्यावर प्रसन्न होवो।

Verse 38

यमामनन्ति वै सन्तः सच्चिदानन्दविग्रहम् । निर्गुणं च गुणाधारं स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥ ३८ ॥

ज्यांना संतजन सच्चिदानंद-विग्रह म्हणतात, जो निर्गुण असूनही सर्व गुणांचा आधार आहे—तो श्रीविष्णु माझ्यावर प्रसन्न होवो।

Verse 39

इति स्तुत्वा नमेद्विष्णुं ब्राह्मणांश्च प्रपूजयेत् । आचार्यं पूजयेत्पश्चाद्दक्षिणाच्छादनादिभिः ॥ ३९ ॥

अशी स्तुती करून विष्णूस नमस्कार करावा आणि ब्राह्मणांचा विधिपूर्वक सत्कार-पूजन करावे। नंतर दक्षिणा, वस्त्र इत्यादींनी आचार्याचेही पूजन करावे।

Verse 40

ब्राह्मणान्भोजयेच्छक्त्या भक्ति भावसमन्वितः । पुत्रमित्रकलत्राद्यैः स्वयं च सह बन्धुभिः ॥ ४० ॥

भक्तिभावाने युक्त होऊन आपल्या शक्तीनुसार ब्राह्मणांना भोजन घालावे. नंतर पुत्र, मित्र, पत्नी इत्यादी व नातेवाईकांसह स्वतःही भोजन करावे।

Verse 41

कुर्वीत पारणं विप्र नारायणपरायणः । यस्त्वेतत्कर्म कुर्वीत ध्वजारोपणमुत्तमम् । तस्य पुण्यफलं वक्ष्ये श्रृणुष्व सुसमाहितः ॥ ४१ ॥

हे विप्र! नारायणपरायण होऊन पारण (व्रतसमापन) करावे. आणि जो हे उत्तम ध्वजारोपणकर्म करतो, त्याचे पुण्यफळ मी सांगतो—एकाग्र होऊन ऐक.

Verse 42

पटो ध्वजस्य विप्रेन्द्र यावच्चलति वायुना । तावन्ति पापजालानि नश्यन्त्येव न संशयः ॥ ४२ ॥

हे विप्रेंद्र! ध्वजाचा पट जितका काळ वाऱ्याने फडकत राहतो, तितक्याच काळ पापांचे जाळे निश्चयाने नष्ट होते—यात संशय नाही।

Verse 43

महापातकयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकैः । ध्वजं विष्णुगृहे कृत्वा मुच्यते सर्वपातकैः ॥ ४३ ॥

कोणी महापातकयुक्त असो वा सर्व पापांनी ग्रस्त असो; विष्णुगृह/मंदिरात ध्वज उभारल्याने तो सर्व पापांतून मुक्त होतो.

Verse 44

यावद्दिनानि तिष्टेत ध्वजो विष्णुगृहे द्विज । तावद्युगसहस्त्राणि हरिसारुप्यमश्नुते ॥ ४४ ॥

हे द्विजा! विष्णुगृह/मंदिरात ध्वज जितके दिवस उभा राहतो, तितक्या सहस्र युगांपर्यंत भक्त हरिसारूप्य—भगवान् हरिसारखा रूप—प्राप्त करतो.

Verse 45

आरोपितं ध्वजं दृष्ट्वा येऽभिनन्दन्ति धार्मिकाः । तेऽपि सर्वे प्रमुच्यन्ते महापातककोटिभिः ॥ ४५ ॥

उभारलेला ध्वज पाहून जे धर्मात्मे आनंदाने अभिनंदन करतात, तेही कोट्यवधी महापातकांपासून पूर्ण मुक्त होतात.

Verse 46

आरोपितो ध्वजो विष्णुगृहे धुन्वन्पटं स्वकम् । कर्तुः सर्वाणि पापानि धुनोति निमिषार्द्धतः ॥ ४६ ॥

विष्णुगृह/मंदिरात उभारलेला ध्वज जेव्हा आपले वस्त्र फडकवतो, तेव्हा तो ध्वज-कर्त्याची सर्व पापे अर्ध्या निमेषात झाडून टाकतो.

Verse 47

यस्त्वारोप्य गृहे विष्णोर्ध्वजं नित्यमुपाचरेत् । स देवयानेन दिवं यातीव सुमतिर्नृपः ॥ ४७ ॥

हे नृपा! जो मनुष्य आपल्या घरी विष्णूचा ध्वज उभारून त्याची नित्य उपासना करतो, तो सुमती होऊन देवयान मार्गाने स्वर्गास जातो.