Pūrṇimā-vrata (Lakṣmī–Nārāyaṇa-vrata): Observance, Moon Arghya, and Annual Udyāpana
सनक नारदांना ‘पूर्णिमा-व्रत’ सांगतात—हे पापनाशक, शोकहर, दुष्टस्वप्न व अशुभ ग्रहप्रभावांपासून रक्षण करणारे आहे. मार्गशीर्ष शुक्ल पौर्णिमेपासून व्रती दंतधावन, स्नान, शुभ्र वस्त्रे, आचमन करून नारायणस्मरणासह संकल्प घेऊन लक्ष्मी–नारायणाची पूजा करतो; उपचार, कीर्तन/पाठ आणि गृह्यपद्धतीने चौरस स्थंडिलावर घृत व तिळाच्या आहुती पुरुषसूक्तानुसार देऊन, नंतर शांतिसूक्ताने शमन करतो. पौर्णिमेला उपवास ठेवून शुभ्र फुले व अक्षता यांनी चंद्राला अर्घ्य देतो आणि पाषंड्यांना टाळून रात्र जागरण करतो. सकाळी पुनःपूजा, ब्राह्मणभोजन, मग गृहस्थभोजन. हे व्रत दरमहा वर्षभर करून कार्तिकातील उद्यापनात मांडपसज्जा, सर्वतोभद्र रचना, कुंभस्थापन, पंचामृताभिषेक, गुरूस प्रतिमा-दक्षिणा, ब्राह्मणभोजन, तिळदान व तिळहोम—यामुळे समृद्धी व अखेरीस विष्णुधामप्राप्ती होते।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । अन्यद्व्रतवरं वक्ष्य श्रृणुष्व मुनिसत्तम । सर्वपापहरं पुण्यं सर्वदुःखनिबर्हणम् ॥ १ ॥
सनक म्हणाले—हे मुनिश्रेष्ठ! आता मी आणखी एक श्रेष्ठ व्रत सांगतो; ऐक. हे पुण्यदायक, सर्व पाप हरून नेणारे आणि सर्व दुःख नष्ट करणारे आहे.
Verse 2
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां योषितां तथा । समस्तकामफलदं सर्वव्रतफलप्रदम् ॥ २ ॥
हे व्रत ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र तसेच स्त्रियांनाही सर्व इच्छा-फल देणारे आणि सर्व व्रतांचे फळ प्रदान करणारे आहे.
Verse 3
दुःस्वन्पनाशनं धर्म्यं दुष्टग्रहनिवारणम् । सर्वलोकेषु विख्यातं पूर्णिमाव्रतमुत्तम् । येन चीर्णेन पापानां राशिकोटिः प्रशाम्यति ॥ ३ ॥
हे धर्म्य, दुःस्वप्न नाश करणारे व दुष्ट ग्रहांचा उपद्रव दूर करणारे, सर्व लोकी प्रसिद्ध असे उत्तम पूर्णिमा-व्रत आहे. याचे विधिपूर्वक आचरण केल्यास पापांचे कोट्यवधी राशीही शांत होतात.
Verse 4
मार्गशीर्षे सितेपक्षे पूर्णायां नियतः शुचिः । स्नानं कुर्याद्यथाचारं दन्तधावनपूर्वकम् ॥ ४ ॥
मार्गशीर्ष महिन्यात शुक्लपक्षातील पौर्णिमेला, संयमी व शुद्ध होऊन, प्रथम दंतधावन करून, आचाराप्रमाणे स्नान करावे.
Verse 5
शुक्लाम्बरधरः शुद्धो गृहमागगत्य वाग्यतः । प्रक्षाल्य पादावाचम्य स्मरत्रारायणं प्रभुम् ॥ ५ ॥
शुद्ध पांढरी वस्त्रे परिधान करून, शुद्ध होऊन वाणी संयमित ठेवत घरी परतल्यावर, पाय धुऊन आचमन करावे आणि प्रभु नारायणाचे स्मरण करावे।
Verse 6
नित्यं देवार्चनं कृत्वा पश्वात्संकल्पपूर्वकम् । लक्ष्मी नारायणं देवमर्चयेद्भक्तिभावतः ॥ ६ ॥
नित्य देवपूजन करून, नंतर संकल्पपूर्वक, भक्तिभावाने लक्ष्मी-नारायण देवाचे अर्चन करावे।
Verse 7
आवाहनासनाद्यैश्च गन्धपुष्पादिभिर्व्रती । नमो नारायणायेति पूजयेद्भक्तितत्परः ॥ ७ ॥
व्रती भक्ताने आवाहन, आसन इत्यादी विधींनी तसेच गंध, पुष्प इत्यादी अर्पून, ‘नमो नारायणाय’ म्हणत भक्तितत्पर होऊन पूजन करावे।
Verse 8
गीतैर्वाद्यैश्च नृत्यैश्च पुराणपठनादिभिः । स्तोत्रैर्वाराधयेद्देवं व्रतकृत्सुसमाहितः ॥ ८ ॥
गीते, वाद्ये व नृत्ये, पुराणपाठ इत्यादींनी तसेच स्तोत्रांनी—व्रत करणाऱ्याने सुसमाहित होऊन देवाची आराधना करावी।
Verse 9
देवस्य पुरतः कृत्वा स्थण्डिलं चतुरस्रेकम् । अरत्निमात्रं तत्रान्गिं स्थापयेद्गृह्यमार्गतः । आज्यभागान्तर्पयन्तं कृत्वा पुरुषसूक्ततः । चरणा च तिलैश्वापि घृतेन जुहुयात्तथा ॥ ९ ॥
देवापुढे अरत्निमात्र चौरस स्थण्डिल करून, गृह्यविधीनुसार तेथे अग्नीची स्थापना करावी। नंतर पुरुषसूक्तानुसार आज्यभागांची आहुती देऊन, तिळ व तुपानेही यथाविधी होम करावा।
Verse 10
एकवारं द्विवारं वात्रिवारं वापि शक्तितः । होमं कुर्यात्प्रयत्नेन सर्वपापनिवृत्तये ॥ १० ॥
आपल्या शक्तीनुसार—एकदा, दोनदा किंवा तिनदा—सर्व पापांची निवृत्ती व्हावी म्हणून प्रयत्नपूर्वक होम करावा।
Verse 11
प्रायश्चित्तादिकं सर्वं स्वगृह्योक्तविधानतः । समाप्य होमं विधिवच्छान्तिसूक्तं जपेद्रुधः ॥ ११ ॥
स्वगृह्यसूत्रात सांगितलेल्या विधीनुसार प्रायश्चित्तादी सर्व कर्मे पूर्ण करून, विधिपूर्वक होम समाप्त करून, नंतर शान्तिसूक्ताचा यथाविधी जप करावा।
Verse 12
पश्चाद्देवं समागत्य पुनः पूजां प्रकल्पयेत् । तथोपवासं देवाय ह्यर्पयेद्भक्तिसंयुतः ॥ १२ ॥
यानंतर पुन्हा देवाजवळ जाऊन पुनः पूजा करावी; आणि भक्तियुक्त होऊन तो उपवासही देवाला अर्पण करावा।
Verse 13
पौर्णमास्यां निराहारः स्थित्वा देव तवाज्ञया । भोक्ष्यामि पुण्डरीकाक्ष परेऽह्नि शरणं भव ॥ १३ ॥
“हे देव! तुझ्या आज्ञेने मी पौर्णिमेला निराहार राहीन. हे पुण्डरीकाक्ष! दुसऱ्या दिवशी भोजन करीन—तूच माझी शरण हो.”
Verse 14
इति विज्ञाप्य देवायह्यर्घ्यं दद्यात्तथैन्दवे । जानुभ्यामवनीं गत्वा शुक्लपुष्पाक्षतान्वितः ॥ १४ ॥
अशा प्रकारे देवाला निवेदन करून, चंद्रदेवालाही अर्घ्य द्यावे; आणि दोन्ही गुडघ्यांवर भूमीवर जाऊन, शुभ्र पुष्प व अक्षतांसह अर्पण करावे।
Verse 15
क्षीरोदार्णवसंभूत अत्रिगोत्रसमुद्भव । ग्रहाणार्घ्यं मया दत्तं रोहिणीनायक प्रभो । एवमर्घ्यं प्रदायेन्दोः प्रार्थयेत्प्राञ्जलिस्ततः ॥ १५ ॥
हे क्षीरसागरातून उत्पन्न, अत्रिगोत्रात प्रकट, रोहिणीचे नायक प्रभो! माझ्या हातून अर्पिलेले अर्घ्य स्वीकारा. असे चंद्रदेवाला अर्घ्य देऊन मग हात जोडून प्रार्थना करावी.
Verse 16
तिष्टन्पूर्वमुखो भूत्वा पश्यन्निन्दुं च नारद ॥ १६ ॥
हे नारदा! पूर्वेकडे मुख करून उभा राहून चंद्राचे दर्शन कर.
Verse 17
नमः शुक्लांशवे तुभ्यं द्विजराजाय ते नमः । रोहिणीपतये तुभ्यं लक्ष्मीभ्रात्रे नमोऽस्तु ते ॥ १७ ॥
हे शुभ्र किरणधारी! तुला नमस्कार. हे द्विजराजा! तुला नमस्कार. हे रोहिणीपते! तुला नमस्कार. हे लक्ष्मीच्या भ्राता! तुला माझा प्रणाम असो.
Verse 18
ततश्च जागरं कुर्यात्पुराणश्रवणादिभिः । जितेन्द्रियश्च संशुद्धः पाषण्डालोकवर्जितः ॥ १८ ॥
त्यानंतर पुराणश्रवण इत्यादींनी जागरण करावे; इंद्रिये जिंकून, शुद्ध होऊन, पाषंड लोकांचा सहवास टाळावा.
Verse 19
ततः प्रातः प्रकुर्वीत स्वाचारं च यथाविधि । पुनः संपूजयेद्देवं यथाविभवविस्तरम् ॥ १९ ॥
मग सकाळी विधीनुसार नित्याचार करावा; आणि पुन्हा आपल्या सामर्थ्यानुसार विस्ताराने देवाची पूजा करावी.
Verse 20
ब्राह्मणान्भोजयेच्छक्त्या ततश्च प्रयतो नरः । बन्धुभृत्यादिभिः सार्धं स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः ॥ २० ॥
यथाशक्ती प्रथम ब्राह्मणांना भोजन घालावे; नंतर संयमी व सावध होऊन, वाणी संयमित ठेवून, बंधु‑भृत्य आदिंसह स्वतः भोजन करावे।
Verse 21
एवं पौषादिमासेषु पूर्णमास्यामुपोषितः । अर्चयेद्भक्तिसंयुक्तो नारायणमनायमम् ॥ २१ ॥
अशा रीतीने पौष इत्यादी महिन्यांत पौर्णिमेला उपवास करून, भक्तियुक्त होऊन, क्लेश‑क्षयरहित नारायणाचे अर्चन करावे।
Verse 22
एवं संवत्सरं कृत्वा कार्तिक्यां पूर्णिमादिने । उद्यापनं प्रकुर्वीत तद्विधानं वदामि ते ॥ २२ ॥
अशा प्रकारे वर्षभर करून, कार्तिक महिन्याच्या पौर्णिमेला उद्यापन (समापन विधी) करावे; त्याची विधी मी तुला सांगतो।
Verse 23
मण्डपं कारयेद्दिव्यं चतुरस्त्रं सुमङ्गलम् । शोभितं पुष्पमालाभिर्वितानध्वजराजितम् ॥ २३ ॥
दिव्य, चौरस व अत्यंत मंगल असा मण्डप उभारावा; तो पुष्पमाळांनी सजलेला आणि वितान‑ध्वजांनी शोभायमान असावा।
Verse 24
बहुदापसमाकीर्णं किङ्किणीजालशोभितम् । दर्पंणैश्चामरैश्चैव कलशैश्च समावृतम् ॥ २४ ॥
तो मण्डप विविध परिचारक‑समूहांनी भरलेला, किणकिणींच्या जाळ्यांनी शोभलेला, आणि दर्पण, चामर व कलशांनी सर्व बाजूंनी वेढलेला असावा।
Verse 25
तन्मध्ये सर्वतोभद्रं पञ्चवर्णविराजितम् । जलपूर्णं ततः कुम्भं न्यसेत्तस्योपरि द्विज ॥ २५ ॥
त्याच्या मध्यभागी पाच रंगांनी शोभणारी सर्वतोभद्र रचना ठेवावी; नंतर तिच्यावर जलपूर्ण कलश ठेवावा, हे द्विज।
Verse 26
पिधाय कुम्भं वस्त्रेण सुसूक्ष्मेणाति शोभितम् । हेम्ना वा रजतेनापि तथा ताम्रेण वा द्विज । लक्ष्मीनारायणं देवं कृत्वा तस्योपरि न्यसेत् ॥ २६ ॥
जलपूर्ण कलश अतिशय सूक्ष्म व सुंदर वस्त्राने झाकून—ते सुवर्णाचे, रौप्याचे किंवा तांब्याचे असो—हे द्विज, त्यावर लक्ष्मी-नारायण देवाची स्थापना करून ठेवावी।
Verse 27
पञ्चामृतेन संस्नाप्याभ्यर्च्यगन्धादिभिः क्रमात् । भक्ष्मैर्भोज्यादिनैवेद्यैर्भक्तितः संयतेन्द्रियः ॥ २७ ॥
पंचामृताने देवाचा अभिषेक करून, नंतर क्रमाने गंधादी उपचारांनी पूजन करावे; इंद्रिये संयमित ठेवून भक्तिभावाने भक्ष्य-भोज्य इत्यादी नैवेद्य अर्पण करावा।
Verse 28
जागरं च तथा कुर्यार्त्सम्यक्छ्ररद्धासमन्वितः । परेऽह्नि प्रातर्विधिवत्पूर्ववद्विष्णुमर्चयेत् ॥ २८ ॥
तसेच योग्य श्रद्धेसह सम्यक जागरण करावे; आणि दुसऱ्या दिवशी सकाळी पूर्वीप्रमाणे विधिपूर्वक विष्णूचे पूजन करावे।
Verse 29
आचार्याय प्रदातव्या प्रतिमा दक्षिणान्विता । ब्राह्मणान्भोजयेच्छक्त्या विभवे सत्यवारितम् ॥ २९ ॥
आचार्याला दक्षिणेसह प्रतिमा द्यावी; आणि आपल्या शक्तीनुसार ब्राह्मणांना भोजन घालावे—स्वतःच्या वैभवाबाबत सत्यनिष्ठ राहून, खोट्या दिखाव्याविना।
Verse 30
तिलदानं प्रकुर्वीत यथाशक्त्या समाहितः । कुर्यादग्नौ च विधिवतिलहोमं विचक्षणः ॥ ३० ॥
यथाशक्ती मन एकाग्र करून तिळदान करावे; आणि विचक्षण पुरुषाने विधिपूर्वक अग्नीत तिळहोमही करावा।
Verse 31
एवं कृत्वा नरः सम्यक् लक्ष्मीनारायणव्रतम् । इह भुक्त्वा महाभोगान्पुत्रपौत्रसमन्वितः ॥ ३१ ॥
अशा रीतीने विधिपूर्वक लक्ष्मी–नारायण व्रत केल्यास मनुष्य या लोकी महान् भोग-संपत्तीचा उपभोग करतो आणि पुत्र-पौत्रांनी युक्त होतो।
Verse 32
सर्वपापविनिर्मुक्तः कुलायुतसमन्वितः । प्रयाति विष्णुभवनं योगिनामपि दुर्लभम् ॥ ३२ ॥
तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन, आपल्या कुलातील असंख्य जनांसह, योगींनाही दुर्लभ असे विष्णुधाम प्राप्त करतो।
Frequently Asked Questions
The chapter frames the vow as a graha-śānti and doṣa-praśamana practice: worship of Lakṣmī–Nārāyaṇa plus mantra-governed homa (Puruṣa-sūkta) and Śānti-sūkta recitation functions as a pacificatory ritual complex, with Chandra-arghya explicitly aligning the observance to lunar influence and mental auspiciousness.
Śauca (bath, white clothing, ācamana), saṅkalpa, Lakṣmī–Nārāyaṇa pūjā with upacāras, gṛhya-homa with ghee/sesame offerings and prescribed sūktas, fasting on Pūrṇimā, Chandra-arghya with akṣata and white flowers, night vigil with Purāṇa-śravaṇa, next-day worship and Brāhmaṇa-feeding, and annual udyāpana with maṇḍapa/kumbha/pratimā-dāna and tila-homa.
Udyāpana is the formal completion rite that ‘seals’ a year-long vrata through intensified worship, gifts, and feeding of Brāhmaṇas; Kārtika is traditionally Vaiṣṇava-auspicious and ritually potent for Viṣṇu-centered observances, making it a fitting calendrical endpoint for a Lakṣmī–Nārāyaṇa vow.