Chandas: Varṇa-gaṇas, Guru-Laghu, Vṛtta-bheda, and Prastāra Procedures
या अध्यायात सनंदन नारदांना छंदःशास्त्राचे उपदेश करतात। छंदांचे वैदिक व लौकिक असे वर्गीकरण करून मात्रा-आधारित व वर्ण-आधारित परीक्षणातील भेद स्पष्ट करतात। म, य, र, स, त, ज, भ, न हे गणचिन्हे आणि गुरु-लघुचे नियम सांगितले आहेत; संयुक्त व्यंजन, विसर्ग व अनुस्वार यांमुळे अक्षराचे गुरुत्व कसे ठरते तेही समजावले आहे। पाद व यतीचे निरूपण करून पादसमतेनुसार सम, अर्धसम व विषम वृत्तभेद मांडले आहेत। १ ते २६ अक्षरांपर्यंत पादगणना, दंडकाचे प्रकार, तसेच गायत्रीपासून अतिजगतीपर्यंत प्रमुख वैदिक छंदांची नोंद आहे। शेवटी प्रस्तार, नष्टांक-उद्धार, उद्दिष्ट-विधी आणि संख्या/अध्वन गणना सांगून ही वैदिक छंदांची लक्षणे आहेत असे प्रतिपादन करून पुढील नामभेद सांगण्याचे वचन दिले आहे।
Shlokas
Verse 1
सनन्दन उवाच । वैदिकं लौकिकं चापि छन्दो द्विविधमुच्यते । मात्रावर्णविभेदेन तच्चापि द्विविधं पुनः ॥ १ ॥
सनंदन म्हणाले—छंद दोन प्रकारचा सांगितला आहे: वैदिक आणि लौकिक. आणि तोही मात्रा व वर्णभेदाने पुन्हा दोन प्रकारचा होतो।
Verse 2
मयौ रसौ तजौ भनौ गुरुर्लघुरपिद्विज । कारणं छंदसि प्रोक्ताश्छन्दःशास्त्रविशारदैः ॥ २ ॥
हे द्विजा! ‘म’ व ‘य’, ‘र’ व ‘स’, ‘त’ व ‘ज’, तसेच ‘भ’ व ‘न’—आणि ‘गुरु’ व ‘लघु’ही—हे छंदातील ‘कारण’ (तांत्रिक संज्ञा) आहेत, असे छंदःशास्त्रविशारदांनी सांगितले आहे।
Verse 3
सर्वगो मगणः प्रोक्तो मुखलो यगणः स्मृतः । मध्यलो रगणश्वैव प्रांत्यगः सगणो मतः ॥ ३ ॥
‘म’-गण सर्वत्र येतो असे सांगितले आहे; ‘य’-गण आरंभी स्मृत आहे। ‘र’-गण मध्यभागी; आणि ‘स’-गण पादाच्या शेवटी मानला आहे।
Verse 4
तगणोंऽतलघुः ख्यातो मध्यगो जो भआदिगः । त्रिलघुर्नगणः प्रोक्तस्त्रिका वर्णगणा मुने ॥ ४ ॥
‘त’-गण शेवटी लघु असलेला म्हणून ख्यात आहे; ‘ज’-गण मध्यभागी लघु असलेला व ‘भ’ने आरंभणारा आहे। ‘न’-गण तीनही लघु असा सांगितला आहे। हे मुने! हेच वर्ण-गणांचे त्रिक होत।
Verse 5
चतुर्लास्तु गणाः पञ्च प्रोक्ता आर्यादिसंमताः । संयोगश्च विसर्गश्चानुस्वारो लघुतः परः ॥ ५ ॥
आर्या इत्यादी परंपरेतील आचार्यांनी चतुर्ला-पद्धतीत पाच गण सांगितले आहेत। तसेच संयोग, विसर्ग व अनुस्वार हे लघूनंतरचे (लघूवर परिणाम करणारे) मानले जातात।
Verse 6
लघोर्दीर्घत्वमाख्याति दीर्घो गो लो लघुर्मतः । पादश्चतुर्थभागः स्याद्विच्छेदोयतिरुच्यते ॥ ६ ॥
‘गो’ या चिन्हाने लघूचे दीर्घत्व कळते; आणि ‘लो’ ने दीर्घही लघु मानला जातो। ओळीचा चौथा भाग ‘पाद’ होय; आणि विराम/विच्छेदाला ‘यति’ म्हणतात।
Verse 7
सममर्द्धसमं वृत्तं विषमं चापि नारद । तुल्यलक्षणतः पादचतुष्के सममुच्यते ॥ ७ ॥
हे नारद, वृत्ते तीन प्रकारची—सम, अर्धसम आणि विषम। ज्या ठिकाणी चारही पादांची लक्षणे समान असतात, ते ‘सम’ म्हणतात।
Verse 8
आदित्रिके द्विचतुर्थे सममर्द्धसमं ततम् । लक्ष्म भिन्नं यस्य पादचतुष्के विषमं हि तत् ॥ ८ ॥
ज्या पद्यात पहिल्या तीन पाद सम असतात, आणि दुसरा व चौथा पाद अर्धसम असतात, तसेच चारही पादांचे छंद-लक्षण भिन्न असते—ते वृत्त ‘विषम’ म्हणतात।
Verse 9
एकाक्षरात्समारभ्य वर्णैकैकस्य वृद्धितः । षड्विंशत्यक्षरं यावत्पादस्तावत्पृथक् पृथक् ॥ ९ ॥
एक अक्षरापासून सुरुवात करून, एकेक वर्ण वाढवत, छब्बीस अक्षरांपर्यंत जितके पाद होतात—ते सर्व स्वतंत्रपणे मांडावेत।
Verse 10
तत्परं चंडवृष्ट्यादिदंडकाः परिकल्पिताः । त्रिभिः षड्भिः पदैर्गाथाः श्रृणु संज्ञा यथोत्तरम् ॥ १० ॥
यानंतर चंडवृष्टि इत्यादी दंडक-छंदांची रचना सांगितली आहे। तसेच तीन ते सहा पादांनी गाथा बनतात; आता त्यांच्या संज्ञा क्रमाने ऐक।
Verse 11
उक्तात्युक्ता तथा मध्या प्रतिष्टान्या सुपूर्विका । गायत्र्युष्णिगनुष्टष्टप्च बृहती पंक्तिरेव च ॥ ११ ॥
त्यांची नावे—उक्तात्युक्ता, मध्या, प्रतिष्टान्या, सुपूर्विका; तसेच छंदांमध्ये गायत्री, उष्णिक, अनुष्टुप, बृहती आणि पंक्ति।
Verse 12
त्रिष्टुप्च जगती चैव तथातिजगती मता । शक्करी सातिपूर्वा च अष्ट्यत्यष्टी ततः स्मृते ॥ १२ ॥
त्रिष्टुप् व जगती, तसेच अतिजगती—हे छंद मानले गेले आहेत. त्यानंतर शक्करी, सातिपूर्वा, आणि पुढे अष्टि व अत्यष्टि अशीही परंपरेत स्मरणात आहेत.
Verse 13
धृतिश्च विधृतिश्चैव कृतिः प्रकृतिराकृतिः । विकृतिः संकृतिश्चैव तथातिकृतिरुत्कृतिः ॥ १३ ॥
धृति व विधृति; कृति, प्रकृति व आकृति; विकृति, संकृति, तसेच अतिकृति व उत्कृति—हे सर्वही येथे जाणावे.
Verse 14
इत्येताश्छन्दसां संज्ञाः प्रस्ताराद्भेदभागिकाः । पादे सर्वगुरौ पूर्वील्लघुं स्थाप्य गुरोरधः ॥ १४ ॥
अशा रीतीने छंदांच्या या संज्ञा प्रस्तारातून, भेद-विभागानुसार, उद्भवतात. सर्वगुरु पादात पूर्वस्थानी गुरूच्या जागी (त्याच्या अधः) एक लघु स्थापावे.
Verse 15
यथोपरि तथा शेषमग्रे प्रारवन्न्यसेदपि । एष प्रस्तार उदितो यावत्सर्वलघुर्भवेत् ॥ १५ ॥
वर सांगितल्याप्रमाणेच उरलेलेही पुढे, पहिल्यापासून आरंभ करून, न्यासावे. हा प्रस्तार असा सांगितला आहे, जोपर्यंत सर्व काही ‘सर्वलघु’ होत नाही तोपर्यंत चालतो.
Verse 16
नष्टांकार्द्धे समे लः स्याद्विपम् सैव सोर्द्धगः । उद्दिष्टे द्विगुणानाद्यादंगान्संमोल्य लस्थितान् ॥ १६ ॥
नष्टांक अर्ध केल्यावर फल सम असल्यास ‘ल’ हे चिन्ह येते; ‘विपम्’ बाबतीतही अर्ध-चरणासह तीच पद्धत समजावी. उद्दिष्ट क्रियेत प्रथम द्विगुण करावे, मग ‘ल’-स्थानी असलेले अंग एकत्र करून जोडावेत.
Verse 17
कृत्वा सेकान्वदैत्संख्यामिति प्राहुः पुराविदः । वर्णान्सेकान्वृत्तभवानुत्तराधरतः स्थितान् ॥ १७ ॥
पुरातन ऋषी म्हणतात—‘सेक’ रचून त्यांची संख्या सांगावी. हे वर्ण-सेक उच्चापासून नीचापर्यंत योग्य क्रमाने मांडलेले आहेत॥१७॥
Verse 18
एकादिक्रमतश्चैकानुपर्य्युपरि विन्यसेत् । उपांत्यतो निवर्तेत त्यजन्नेकैकमूर्द्धतः ॥ १८ ॥
एकेक करून चढत्या क्रमाने वरवर मांडावे. मग उपांत्यापासून सुरुवात करून, मस्तकापासून क्रमाने एकेक सोडत मागे फिरावे॥१८॥
Verse 19
उपर्याद्याद्गुरोरेवमेकद्व्यादिलगक्रिया । लगक्रियांकसंदोहे भवेत्संख्याविमिश्रिते ॥ १९ ॥
अशा रीतीने गुरु (दीर्घ) पासून वर जात, एक-दोन इत्यादी प्रमाणे लघु-क्रिया करावी. लघु-क्रियेतून आलेले अंकसमूह संख्येत मिसळला की मिश्र संख्या होते॥१९॥
Verse 20
उद्दिष्टांकसमाहारः सैको वा जनयेदिमाम् । संख्यैव द्विगुणैकोना सद्भिरध्वा प्रकीर्तितः ॥ २० ॥
उद्दिष्ट अंकांची बेरीज—किंवा तीच बेरीज एकाने वाढवून—हा परिणाम देते. सज्जन म्हणतात, ‘अध्वन्’ म्हणजे संख्येच्या दुप्पटापेक्षा एकाने कमी असलेली संख्या॥२०॥
Verse 21
इत्येतत्किंचिदाख्यातं लक्षणं छंदसां नुने । प्रस्तारोक्तप्रभेदानां नामानांस्त्यं प्रगाहते ॥ २१ ॥
अशा प्रकारे मी आता वैदिक छंदांची लक्षणे थोडक्यात सांगितली. पुढे, प्रस्तारात सांगितलेल्या भेदांची प्रस्थापित नावे मी मांडीन॥२१॥
Frequently Asked Questions
They denote standard varṇa-gaṇas—three-syllable groupings used to encode guru/laghu patterns—allowing metres to be described, compared, and generated systematically in chandas-śāstra.
Sama has identical metrical characteristics across all four pādas; ardhasama has partial equivalence (typically pairing patterns across pādas); viṣama applies when pāda-patterns differ in a defined uneven arrangement, i.e., the metrical marks are not uniform across the four quarters.
Prastāra enumerates all possible guru/laghu permutations for a given length, while naṣṭāṅka procedures recover a specific pattern or index (“lost figure”) from the enumeration—together enabling a computational approach to metrical classification.