Uttaraloka (Northern Higher World), Dharma–Adharma Viveka, and Adhyatma-Prashna (Prelude)

Verse 1

भरद्वाज उवाच । अस्माल्लोकात्परो लोकः श्रूयते नोपलभ्यते । तमहं ज्ञातुमिच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १ ॥

भरद्वाज म्हणाले—या लोकापलीकडे एक परलोक आहे असे ऐकू येते, पण तो प्रत्यक्ष दिसत नाही। मला तो जाणून घ्यायचा आहे; म्हणून आपण कृपा करून सांगावे।

Verse 2

मृगुरुवाच । उत्तरे हिमवत्पार्श्वे पुण्ये सर्वगुणान्विते । पुण्यः क्षेम्यश्च काम्यश्च स परो लोक उच्यते ॥ २ ॥

मृगु म्हणाले—हिमालयाच्या उत्तरेकडील पार्श्वभागी एक पवित्र प्रदेश आहे, जो सर्व गुणांनी युक्त आहे। तोच परलोक म्हणून सांगितला जातो—पुण्यदायी, क्षेमकारक आणि इच्छापूर्तिदायक।

Verse 3

तत्र ह्यपापकर्माणः शुचयोऽत्यंतनिर्मलाः । लोभमोहपरित्यक्ता मानवा निरुपद्रवाः ॥ ३ ॥

तेथे खरोखरच पापरहित कर्म करणारे, शुचिर्भूत व अत्यंत निर्मळ मनुष्य आहेत। त्यांनी लोभ व मोह त्यागलेले असून ते उपद्रवरहित, अहिंसक जीवन जगतात॥

Verse 4

स स्वर्गसदृशो देशः तत्र ह्युक्ताः शुभा गुणाः । काले मृत्युः प्रभवति स्पृशंति व्याधयो न च ॥ ४ ॥

तो देश स्वर्गासारखा आहे; तेथे शुभ गुणांचेच प्राबल्य सांगितले आहे। मृत्यू केवळ नियत काळी येतो, आणि व्याधी तेथे स्पर्शही करत नाहीत॥

Verse 5

न लोभः परदारेषु स्वदारनिरतो जनः । नान्यो हि वध्यते तत्र द्रव्येषु च न विस्मयः ॥ ५ ॥

तेथे परस्त्रीविषयी लोभ नसतो; मनुष्य आपल्या पत्नीमध्येच रत असतो। तेथे कोणाचाही वध होत नाही, आणि द्रव्यसंपत्तीबाबतही आसक्त विस्मय नसतो॥

Verse 6

परो ह्यधर्मो नैवास्ति संदेहो नापि जायते । कृतस्य तु फलं तत्र प्रत्यक्षमुपलभ्यते ॥ ६ ॥

तेथे याहून मोठा अधर्म नाही, आणि याविषयी संदेहही उत्पन्न होत नाही। कारण तेथे केलेल्या कर्माचे फळ प्रत्यक्ष अनुभवास येते॥

Verse 7

यानासनाशनोपेता प्रसादभवनाश्रयाः । सर्वकामैर्वृताः केचिद्धेमाभरणभूषिताः ॥ ७ ॥

काही जण वाहन, आसन व उत्तम अन्नपानाने युक्त होते; ते भव्य प्रासादांत निवास करीत. ते सर्व इच्छित भोगांनी वेढलेले व सुवर्णाभरणांनी अलंकृत होते॥

Verse 8

प्राणधारणमात्रं तु केषांचिदुपपद्यते । श्रमेण महता केचित्कुर्वंति प्राणधारणम् ॥ ८ ॥

काहींना स्वभावतःच केवळ प्राणधारण (श्वास-निरोध) साधते; परंतु काही जण मोठ्या श्रमाने व क्लेशानेच प्राणधारण करतात.

Verse 9

इह धर्मपराः केचित्केचिन्नैष्कृतिका नराः । सुखिता दुःखिताः केचिन्निर्धना धनिनो परे ॥ ९ ॥

या लोकी काही धर्मपरायण असतात, तर काही नैष्कृतिक (नीतिसंयमहीन) असतात; काही सुखी, काही दुःखी; काही निर्धन, तर काही धनवान असतात.

Verse 10

इह श्रमो भयं मोहः क्षुधा तीव्रा च जायते । लोभश्चार्थकृतो तॄणां येन मुह्यंत्यपंडिताः ॥ १० ॥

या संसारात श्रम, भय, मोह आणि तीव्र क्षुधा उत्पन्न होते; तसेच अर्थसाधनेतून जन्मलेला लोभही होतो, ज्यामुळे अपंडित (अज्ञ) जन भ्रमित होतात.

Verse 11

यस्तद्वेदो भयं प्राज्ञः पाप्मना न स लिप्यते । सोपधे निकृतिः स्तेयं परिवादोऽभ्यसूयता ॥ ११ ॥

जो प्राज्ञ त्या तत्त्वास जाणतो तो भयमुक्त होतो आणि पापाने लिप्त होत नाही. बहाण्याने केलेली फसवणूक, कपट, चोरी, निंदा व द्वेष—हे दोष त्याला स्पर्श करत नाहीत.

Verse 12

परोपघातो हिंसा च पैशुन्यनृतं तथा । एतान्संसेवते यस्तु तपस्तस्य प्रहीयते ॥ १२ ॥

परउपघात, हिंसा, पैशुन्य (दुष्ट चुगली) आणि असत्य—जो यांचे आचरण करतो त्याचे तप क्षीण होते.

Verse 13

यस्त्वेतानाचरेद्विद्वान्न तपस्तस्य वर्द्धते । इह चिंता बहुविधा धर्माधर्मस्य कर्मणः ॥ १३ ॥

जो विद्वान हे नियत आचार पाळत नाही, त्याचे तप वाढत नाही. याच जन्मात धर्म-अधर्ममिश्र कर्मांमुळे अनेक प्रकारच्या चिंता उत्पन्न होतात.

Verse 14

कर्मभूमिरियं लोके इह कृत्वा शुभाशुभम् । शुभैः शुभमवाप्नोति तथाशुभमथान्यथा ॥ १४ ॥

हा लोक कर्मभूमी आहे. येथे शुभ वा अशुभ कर्म केल्यास, शुभ कर्मांनी शुभ फल मिळते आणि अशुभ कर्मांनी तदनुरूप अशुभ फल प्राप्त होते.

Verse 15

इह प्रजापतिः पूर्वं देवाः सर्षिगणास्तथा । इष्टेष्टतपसः पूता ब्रह्मलोकमुपाश्रिताः ॥ १५ ॥

पूर्वकाळी येथे प्रजापती तसेच देवगण ऋषिसमूहासह, आपल्या इष्ट व सम्यक् केलेल्या तपाने शुद्ध होऊन ब्रह्मलोकास आश्रय (प्राप्ती) झाले.

Verse 16

उत्तरः पृथिवीभागः सर्वपुण्यतमः शुभः । इहस्थास्तत्र जायंते ये वै पुण्यकृतो जनाः ॥ १६ ॥

पृथ्वीचा उत्तर भाग सर्वात पुण्यतम व शुभ आहे. येथे जे लोक पुण्यकर्म करतात, ते निश्चयाने तिथे (त्या उत्तम उत्तर प्रदेशात) जन्म घेतात.

Verse 17

यदि सत्कारमिच्छंति तिर्यग्योनिषु चापरे । क्षीणायुषस्तथा चान्ये नश्यन्ति पृथिवीतले ॥ १७ ॥

काही जण सत्काराची इच्छा धरून तिर्यक् योनित पडतात; तर काही अन्य, आयुष्य क्षीण झाल्यावर, पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरच नष्ट होतात.

Verse 18

अन्योन्यभक्षणासक्ता लोभमोहसमन्विताः । इहैव परिवर्त्तन्ते न च यान्त्युत्तरां दिशम् ॥ १८ ॥

जे परस्पर भक्षणात आसक्त व लोभ‑मोहाने युक्त आहेत, ते याच संसारचक्रात फिरत राहतात; ते उत्तम ऊर्ध्वमार्गास जात नाहीत।

Verse 19

गुरूनुपासते ये तु नियता ब्रह्मचारिणः । पंथानं सर्वालोकानां विजानंति मनीषिणः ॥ १९ ॥

परंतु जे नियमबद्ध ब्रह्मचारी भक्तिभावाने गुरूंची उपासना करतात, ते मनीषी सर्व लोकांपलीकडे नेणारा मार्ग यथार्थ जाणतात।

Verse 20

इत्युक्तोऽयं मया धर्मः संक्षिप्तो ब्रह्मनिर्मितः । धर्माधर्मौ हि लोकस्य यो वै वेत्ति स बुद्धिमान् ॥ २० ॥

अशा रीतीने ब्रह्माने विहित केलेला धर्म मी संक्षेपाने सांगितला. जो या लोकी धर्म‑अधर्म यथार्थ जाणतो तोच बुद्धिमान आहे।

Verse 21

भरद्वाज उवाच । अध्यात्मं नाम यदिदं पुरुषस्येह चिन्त्यते । यदध्यात्मं यथा चैतत्तन्मे ब्रूहि तपोधन ॥ २१ ॥

भरद्वाज म्हणाले—हे तपोधन! पुरुषाच्या संदर्भात येथे जे ‘अध्यात्म’ म्हणून चिंतिले जाते, ते काय आणि ते कसे आहे, ते मला सांगा।

Verse 22

भृगुरुवाच । अध्यात्ममिति विप्रर्षे यदेतदनुपृच्छसि । तद्व्याख्यांस्यामि ते तात श्रेयस्करतमं सुखम् ॥ २२ ॥

भृगु म्हणाले—हे विप्रश्रेष्ठ! ‘अध्यात्म’ विषयी तू जे विचारलेस, हे तात, ते मी तुला स्पष्ट करीन; ते ज्ञान परम श्रेय व खरे सुख देणारे आहे।

Verse 23

सृष्टिप्रलयसंयुक्तमाचार्यैः परिदर्शितम् । यज्ज्ञात्वा पुरुषो लोके प्रीतिं सौख्यं च विंदति ॥ २३ ॥

सृष्टी व प्रलय यांशी संयुक्त असा हा उपदेश आचार्यांनी स्पष्ट करून दाखविला आहे; तो जाणून मनुष्य या लोकी प्रीती व सुख प्राप्त करतो।