Shloka 5

Adhyaya 62 — The Fire-God Enters the Brahmin Youth; Varuthini’s Love-Sickness and Kali’s Disguise

Sanskrit

जगाम च त्वरायुक्तस्तया देव्याः निरीक्षितः ।

आदृष्टिपातात्तन्वङ्ग्या निश्वासोत्कम्पिकन्धरम् ॥

Transliteration

jagāma ca tvarāyuktas tayā devyā nirīkṣitaḥ | ādṛṣṭipātāt tanvaṅgyā niśvāsotkampikandharam ||

Translation

तो वेगाने पुढे गेला; परंतु त्या दिव्य कन्येची दृष्टि पडताच—त्या सुकुमारांगिनीच्या कटाक्षपाताने—त्याचा कंठ निःश्वासांनी कंपित झाला।

Word by Word

• जगाम: went
• जगाम: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (singular)

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-निपात (conjunction/particle)

• त्वरा-युक्तः: endowed with haste; hurried
• त्वरा-युक्तः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: त्वरा (प्रातिपदिक) + युक्त (कृदन्त, √युज्)
• Form: तत्पुरुष-समास; युक्त = क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन; विशेषण (qualifying the subject)

• तया: by her
• तया: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd case/instrumental), एकवचन

• देव्याः: of the goddess/lady
• देव्याः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: देवी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6th case/genitive), एकवचन

• निरीक्षितः: looked at; observed
• निरीक्षितः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: नि-ईक्ष् (धातु)
• Form: कृदन्त; क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; (देव्याः) सम्बन्धेन—‘by the goddess’ (agent implied)

• आ-दृष्टि-पातात्: from the fall of (her) glance; from a glance
• आ-दृष्टि-पातात्: Apādāna (अपादान)
• Type: Noun
• Root: आ (उपसर्ग) + दृष्टि (प्रातिपदिक) + पात (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (दृष्टेः पातः); पुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th case/ablative), एकवचन

• तनु-अङ्ग्या: by the slender-limbed (woman)
• तनु-अङ्ग्या: Karana (करण)
• Type: Adjective
• Root: तनु (प्रातिपदिक) + अङ्गी (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास (तन्वङ्गी = तन्वङ्गी ‘slender-limbed’); स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd case/instrumental), एकवचन

• निश्वास-उत्कम्पि-कन्धरम्: (him) whose neck trembled with sighs
• निश्वास-उत्कम्पि-कन्धरम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: निश्वास (प्रातिपदिक) + उत्कम्पि (कृदन्त/प्रातिपदिक) + कन्धर (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (निश्वासेन उत्कम्पी कन्धरः यस्य); पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd case/accusative), एकवचन; विशेषण (describing the person who went)

Speakers

• Markandeya (narration)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shringara", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Power of sight (dṛṣṭi)
• Erotic psychology in narrative
• Involuntary bodily response

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The text marks desire by physiological signs (sighing, trembling), implying that unguarded sensory contact can disturb composure—setting the stage for teaching about restraint and mindfulness.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Narrative depiction of kāma; not pañcalakṣaṇa.

What is the esoteric significance?

The ‘glance’ functions like a subtle transmission (saṅketa) that agitates prāṇa; it dramatizes how saṃskāras can be activated instantly through sense-doors.